1313/2025. Úrskurður frá 7. nóvember 2025

Hinn 7. nóvember 2025 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1313/2025 í máli ÚNU 25090013.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 12. september 2025, kærði […] til úrskurðarnefndar um upp­lýs­inga­mál ákvörðun embættis ríkislögmanns að synja beiðni hans um aðgang að gögnum.
 
Með kröfubréfi, dags. 13. júní 2025, setti kærandi fram miskabótakröfu á hendur embætti forseta Íslands. Í niðurlagi bréfsins var embættinu veittur tveggja vikna frestur til að greiða kröfuna eða semja um lyktir málsins. Þá kom fram að yrði erindinu ekki svarað áskildi kærandi sér rétt til að fylgja málinu eftir með málshöfðun. Bótakröfunni var hafnað með erindi ríkislögmanns til kær­anda, dags. 3. júlí 2025. Með erindi til ríkislögmanns, dags. sama dag, óskaði kærandi með­al annars eftir aðgangi að tilteknum gögnum, þar með talið aðgangi að sam­skiptum embættis for­seta Íslands við ríkislögmann sem lögð hefðu verið til grundvallar í svar­bréfi ríkislögmanns við bóta­kröfunni.
 
Ríkislögmaður svaraði beiðni kæranda með erindi, dags. 2. september 2025, og áframsendi hana að hluta til embættis for­seta Íslands með vísan til 1. mgr. 16. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, og 2. mgr. 7. gr. stjórn­sýslu­laga, nr. 37/1993, en tók afstöðu til þess hluta beiðni kæranda sem laut að aðgangi að framan­greind­um samskiptum. Ríkislögmaður afmarkaði þennan hluta beiðninnar við tölvupóst forseta­rit­ara til ríkislögmanns, dags. 23. júní 2025, og tvö fylgiskjöl með tölvupóst­inum, ann­ars vegar samkomulag embættis forseta Íslands við kæranda um lokauppgjör vegna starfsloka, dags. 28. október 2021, og hins vegar tölvupóst, dags. 18. júní 2025, frá fyrr­ver­andi forsetaritara til emb­ættis forseta Íslands.
 
Í bréfi ríkislögmanns kom fram að af samkomulaginu yrði ráðið að kærandi hefði það þegar undir hönd­um en óskað var eftir upplýsingum ef kærandi óskaði eftir afriti af skjalinu. Þá synjaði ríkis­lögmaður beiðni kæranda að öðru leyti með vísan til 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 14. gr. laganna, og tók fram að embættið sæi ekki tilefni til að veita aðgang að gögnunum í ríkari mæli en skylt væri með vísan til 2. mgr. 11. gr. upplýsingalaga.
 
Í kæru kemur fram að kærandi kæri synjun ríkislögmanns að veita honum aðgang að tölvupósti fyrr­verandi forsetaritara til embættis forseta Íslands. Tölvupósturinn feli ekki í sér bréfaskipti við sér­fróða aðila í tengslum við réttarúrlausn samkvæmt 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga auk þess sem synj­unin sé brot gegn rétti kæranda samkvæmt 14. gr. upplýsingalaga.
 
Tölvupósturinn fjalli um kæranda og hans mál. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. upplýsingalaga eigi kær­andi óskoraðan rétt til aðgangs að fyrirliggjandi gögnum sem hafi að geyma upplýsingar um hann sjálfan nema um sé að ræða gögn sem falli ótvírætt undir undantekningar 6. gr. laganna. Þá sé umræddur tölvupóstur ekki bréfaskipti við sérfróða aðila í hefðbundnum skilningi heldur sam­skipti milli embættis forseta Íslands og ríkislögmanns, tveggja stjórnvalda sem hafi borið ábyrgð á meðferð máls kæranda. Það séu ekki hlutlausir sérfræðingar heldur handhafar opinbers valds. Synj­unin komi í veg fyrir að kærandi geti gætt réttar síns með fullnægjandi hætti og gangi gegn grund­vallarreglum stjórnsýsluréttar um andmælarétt og jafnræði. Í ljósi þess að ríkislögmaður hafi áður lagt fram rangar og villandi upplýsingar í málinu sé sérstaklega mikilvægt að kærandi hafi að­gang að umbeðnu skjali til að geta sýnt fram á staðreyndir málsins.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt ríkislögmanni með erindi, dags. 14. september 2025, og embættinu veittur kostur á að koma á fram­færi umsögn um hana. Jafnframt var þess óskað að ríkislögmaður léti úrskurð­ar­nefnd um upp­lýs­inga­mál í té afrit af þeim gögnum sem kæran lyti að.
 
Umsögn ríkislögmanns barst úrskurðarnefndinni 29. september 2025 og meðfylgjandi henni voru þau gögn sem kæran varðar. Í umsögninni er rakið að umbeðin gögn falli undir 3. tölul. 6. gr. upp­lýsingalaga, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 14. gr. laganna.  Samkvæmt 3. tölul. 6. gr. laganna taki réttur til aðgangs að gögnum ekki til bréfaskipta við sérfróða aðila í tengslum við réttarágreining eða til af­nota í dómsmáli eða við athugun á því hvort slíkt mál skuli höfðað. Umbeðin gögn falli undir að vera bréfaskipti við sérfróða aðila í tengslum við réttarágreining, sbr. meðal annars til hliðsjónar úr­skurði nefndarinnar nr. 958/2020, 1200/2024 og 1209/2024. Þá hafi kærandi verið upplýstur að ríkis­lögmaður liti svo á að kærandi hefði þegar tiltekið samkomulag undir höndum en óskað hafi verið eftir að embættið yrði upplýst ef engu að síður væri óskað eftir afriti af því skjali. Engin slík beiðni hafi borist embættinu.
 
Með tölvupósti, dags. 6. október 2025, til kæranda afhenti ríkislögmaður honum afrit af tölvupósti for­seta­rit­ara til ríkislögmanns, dags. 23. júní 2025, auk frekari tölvupóstsamskipta milli ríkis­lög­manns og embættis forsetaritara sem hefðu fundist í málaskrá ríkislögmanns en láðst hefði að upp­lýsa um í svarbréfi ríkislögmanns til kæranda. Kærandi sendi frekari upplýsingar til nefndarinnar með tölvu­pósti, dags. 6. október 2025.
 
Óþarft er að rekja frekar það sem fram kemur í gögnum málsins með vísan til 31. gr. stjórnsýslu­laga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við úrlausn þess.
 

Niðurstaða

1.

Í máli þessu er deilt um ákvörðun ríkislögmanns að synja beiðni kæranda um aðgang að gögnum. Fyrir liggur að ríkislögmaður afmarkaði beiðni kæranda við tiltekin skjöl í vörslu embættisins. Um­rædd skjöl eru tölvupóstur 23. júní 2025 frá forsetaritara til ríkislögmanns auk tveggja fylgi­skjala með þeim tölvupósti. Fylgiskjal I er samkomulag embættis forseta Íslands við kæranda um loka­uppgjör vegna starfsloka, dags. 28. október 2021, og fylgiskjal II er tölvupóstur, dags. 18. júní 2025 frá fyrrverandi forsetaritara til embættis forseta Íslands. Ríkislögmaður hefur afhent nefnd­inni afrit af umræddum skjölum.
 
Svo sem rakið er hér að framan hefur ríkislögmaður afhent kæranda tölvupóstinn frá 23. júní 2025 auk annarra tölvupóstsamskipta sem fundust í málaskrá embættisins. Þá leggur úrskurðarnefndin þann skilning í kæruefnið að kærandi óski ekki eftir aðgangi að fyrrgreindu samkomulagi. Að þessu gættu mun nefndin því aðeins leggja mat á rétt kæranda til aðgangs að tölvupósti, dags. 18. júní 2025, frá fyrrverandi forsetaritara til embættis forseta Íslands.
 

2.

Synjun ríkislögmanns byggist á 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012. Samkvæmt því ákvæði nær réttur al­menn­ings til aðgangs að gögnum ekki til bréfaskipta við sérfróða aðila í tengsl­um við réttar­ágrein­ing eða til afnota í dómsmáli eða við athugun á því hvort slíkt mál skuli höfðað. Ákvæð­ið á einnig við þeg­ar réttur til aðgangs að gögnum er byggður á III. kafla upplýsingalaga um aðgang aðila að upplýs­ing­um um hann sjálfan, enda segir í 1. tölul. 2. mgr. 14. gr. laganna að aðgangur aðila að upplýsingum sam­kvæmt 14. gr. nái ekki til gagna sem talin séu í 6. gr. laganna. Heim­ildir til beitingar 3. tölul. 6. gr. laganna eru því hinar sömu hvort sem réttur til aðgangs er byggður á 5. gr. eða 14. gr. upp­lýs­inga­laga, sbr. úr­skurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál nr. 870/2020.
 
Í athugasemdum við 3. tölul. 6. gr. með frumvarpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir:
 

Hér að baki býr það sjónarmið að hið opinbera geti, á sama hátt og hver annar aðili að dóms­máli, leitað ráðgjafar sérfróðra aðila án þess að þær upplýsingar sem þannig er aflað kom­ist til vitundar gagnaðila. Ber að túlka ákvæðið þannig að það tryggi að hið opin­bera standi ekki vegna upplýsingalaga höllum fæti í dómsmálum. Undanþágunni verður aðeins beitt um gögn sem verða til eða aflað er gagngert í þessu skyni og tekur því t.d. ekki til álits­gerða eða skýrslna sérfræðinga sem aflað er við meðferð stjórnsýslu­mála almennt. Hlið­stæð undanþága frá upplýsingarétti aðila máls er í stjórnsýslulögum.

 
Orðalag ákvæðisins og athugasemdir með frumvarpi benda ekki til þess að gerð sé krafa um að bréfaskipti eigi sér stað eftir að dómsmál er höfðað eða beinlínis í tilefni af ákvörðun um að höfða eða taka til varna í slíku máli. Samkvæmt sjónarmiðum sem fram koma í bréfi um­boðsmanns Al­þingis frá 13. desember 2002 í máli nr. 3643/2002, sem lýtur að skýringu sambæri­legs ákvæðis í stjórn­sýslulögum, nr. 37/1993, og framangreindum athugasemdum ber að skýra ákvæðið með það fyrir augum að tryggja jafnræði á milli aðila máls og hins opinbera ef til dómsmáls kemur. Í bréfi umboðsmanns segir enn frem­ur að nægilegt sé að beiðni um álit sérfróðs aðila sé sett fram í til­efni af fram kom­inni kröfu um skaðabætur þar sem lagt er til grundvallar að leitað verði til dóm­stóla verði ekki fallist á kröfuna.
 
Því verður ekki talið að nauðsynlegt sé að bréfaskipti við sér­fróð­an aðila standi í beinum tengslum við mál sem þegar hefur verið höfðað eða þegar hefur verið tekin ákvörðun um að höfða. Undir undanþáguna falla einnig bréfaskipti sem til koma vegna könn­unar stjórn­valds á réttarstöðu sinni í tengslum við nærliggjandi möguleika á slíkri máls­höfð­un, enda lúti þau ekki með beinum hætti að meðferð stjórnsýslumála. Þá tekur undanþágan sam­kvæmt framansögðu einn­ig til réttarágrein­ings sem lagður er í annan farveg, t.d. fyrir sjálfstæðri úr­skurð­arnefnd, eða þegar til greina kemur að leggja ágreining í slíkan farveg.
 

3.

Samkvæmt 1. og 2. mgr. 2. gr. laga um ríkislögmann, nr. 51/1985, fer ríkislögmaður með uppgjör bóta­krafna sem beint er að ríkissjóði og með vörn þeirra einkamála fyrir dómstólum og gerðar­dóm­um sem höfðuð eru á hendur ríkinu og sókn þeirra einkamála sem ríkið höfðar á hendur öðrum. Sam­kvæmt leið­bein­ing­um forsætisráðuneytisins fyrir ráðuneyti og stofnanir frá desember 2019 um verklag í sam­skipt­um við embætti ríkislögmanns kemur fram að allar bótakröfur sem beinast að ríkinu fari annað­hvort beint til ríkislögmanns eða til viðkomandi ráðuneytis eða stofnunar sem fram­sendi kröfu til hans, sjá kafla 3.2 í leiðbeiningunum. Í sama kafla kemur fram að ríkislögmaður fái fram afstöðu hlutað­eig­andi ráðu­neyt­is eða stofnunar áður en hann ákveður að fallast á bóta­kröfu, eða annars konar kröfu, eða hafna henni í heild eða hluta nema framkvæmd sé skýr og ótví­ræð.
 
Ríkislögmaður er samkvæmt framangreindu sérfróður aðili sem fer með uppgjör bótakrafna sem beint er að ríkissjóði og sér um sókn eða vörn annarra ríkisaðila í dómsmálum. Af því leiðir að sam­skipti stjórn­valds við ríkislögmann vegna könnunar þess á réttarstöðu sinni eða vegna dóms­máls falla undir undan­þáguákvæði 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Skiptir þar ekki máli hvort við­kom­andi stjórnvald eða ríkis­lögmaður eigi frumkvæði að samskiptunum, sbr. úrskurði nefnd­ar­inn­ar nr. 828/2019, 870/2020, 882/2020, 901/2020 og 958/2020.
 
Umbeðinn tölvupóstur ber skýrlega með sér að hafa verið aflað í tilefni af fram kominni bótakröfu frá kæranda til embættis forseta Íslands, dags. 13. júní 2025. Í bóta­kröfunni var fyrir hönd kæranda farið fram á greiðslu miskabóta og réttur áskil­inn til að fylgja málinu eftir með málshöfðun. Í tölvu­póstinum er gefin umsögn um kröfur og rök­semdir kæranda. Þrátt fyrir að ekki liggi fyrir í málinu hvort kærandi hafi eða muni höfða dóms­mál telur úrskurðarnefndin að leggja verði til grundvallar að tölvupósturinn hafi lotið að könnun á rétt­ar­stöðu embættis forseta Íslands vegna nærliggjandi möguleika á slíkri máls­höfð­un.
 
Úrskurðarnefndin telur samkvæmt framangreindu að ríkislögmanni hafi verið heimilt að hafna beiðni kær­anda um framangreindan tölvupóst á grundvelli 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Verður ákvörð­un embættisins því staðfest, eins og grein­ir í úrskurðarorði.
 

Úrskurðarorð

Staðfest er ákvörðun ríkislögmanns, dags. 2. september 2025, að synja beiðni kæranda, […], um aðgang að tölvupósti, dags. 18. júní 2025, frá fyrrverandi forsetaritara til ríkis­lög­manns.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir