1314/2025. Úrskurður frá 7. nóvember 2025

Hinn 7. nóvember 2025 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1314/2025 í máli ÚNU 25100001.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 30. september 2025, kærði […] til úrskurðarnefndar um upplýs­ingamál ákvörðun embættis forseta Íslands að synja beiðni hans um aðgang að gögnum.
 
Samkvæmt gögnum málsins barst embætti forseta Íslands bótakrafa fyrir hönd kæranda með erindi, dags. 13. júní 2025. Bóta­kröf­unni var hafnað með erindi ríkislögmanns til kæranda, dags. 3. júlí 2025. Með erindi til ríkis­lög­manns, dags. sama dag, óskaði kærandi eftir að­gangi að
 

1. öllum gögnum um innri meðferð embættis forseta Íslands á máli kæranda, þ.m.t. athuga­semd­um, minnisblöðum, fundargerðum og tölvupóstsamskiptum,
2. erindisbréfi til fyrirtækisins Auðnast og úrvinnsluskjölum eða niðurstöðum,
3. áminningarbréfi samkvæmt 21. gr. starfsmannalaga, nr. 70/1996, og rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun,
4. gögnum um boð eða nýtingu ráðgjafar og verndarráð­staf­ana gagn­vart kæranda, og
5. samskiptum embættis forseta Íslands við ríkislögmann sem lögð hefðu verið til grundvallar svar­bréfi til kæranda.

 
Með erindi, dags. 2. september 2025, framsendi ríkislögmaður embætti forseta Íslands beiðni kær­anda í 1.–4. tölulið með vísan til 1. málsl. 1. mgr. 16. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, og 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Ríkislögmaður tók ákvörðun um aðgang að gögnum samkvæmt 5. tölulið og er annað kærumál um þá ákvörðun til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni.
 
Með erindi, dags. 19. september 2025, afgreiddi embætti forseta Íslands beiðni kæranda með svo­felld­um hætti:
 

• Um 1. tölulið beiðninnar kom fram að í málaskrá embættisins lægju ekki fyrir athuga­semd­ir, minnisblöð, fundargerðir eða tölvupóstsamskipti […].
• Um 2. tölulið kom fram að ekki lægi fyrir neitt erindis­bréf til Auðnast vegna málsins. Þá hefði Auðnast ekki skilað neinum úrvinnsluskjölum eða niðurstöð­um til embættisins vegna málsins.
• Um 3. tölulið kom fram að embættið teldi að með beiðninni væri átt við áminningu sem veitt hefði verið starfsmanni embættisins og fjallað hefði verið um í yfirlýsingu forseta Íslands, dags. 4. október 2019. Beiðninni væri hafnað á grundvelli 1. mgr. 7. gr. upplýs­inga­laga þar sem gögnin vörðuðu starfssamband starfsmannsins í skilningi ákvæðisins. Þá hefði kærandi ekki átt aðild að málinu og ætti því ekki rétt til aðgangs að gögnunum á grund­velli stjórnsýslulaga.
• Um 4. tölulið kom fram að embættið teldi óljóst hvaða gögnum væri óskað eftir og því væri ómögu­legt að verða við beiðninni án frekari afmörkunar.
• Um 5. tölulið kom fram að samskipti við ríkislögmann yrðu ekki afhent með vísan til 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga og 2. tölul. 1. mgr. 16. gr. stjórnsýslulaga, þar sem þau teld­ust bréfa­skipti við sérfróða aðila í tengslum við réttarágreining.

 
Í kæru til úrskurðarnefndarinnar kemur m.a. fram að fullyrðing embættis forseta Íslands um að til­greind gögn liggi ekki fyrir bendi til þess að skráningarskylda hafi verið vanrækt. Kærandi gagn­rýnir að embættið hafi synjað beiðni hans um verndarráðstafanir á grundvelli þess að hún væri óljós og telur að embættið hefði átt að leiðbeina sér frekar.
 
Með erindi til úrskurðarnefndarinnar, dags. 6. október 2025, tók kærandi fram að svar embættis forseta Íslands frá 19. september 2025 staðfesti að embættið hefði ekki skráð eða rannsakað […]. Það væri kerfisbundin van­ræksla og brot á lögbundinni skyldu til verndar starfsmanni. Þessi afstaða gengi gegn þeim fjölmiðlayfirlýsingum sem embættið og forsetaritari hefðu gefið á sínum tíma, þar sem haldið var fram að málið hefði verið tekið alvarlega og unnið eftir reglum.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt embætti forseta Íslands með erindi, dags. 2. október 2025, og embættinu gefinn kostur á að koma á fram­færi umsögn um kæruna. Þá var þess óskað að embættið afhenti úrskurð­arnefnd um upp­lýs­inga­mál þau gögn sem kær­an varðar.
 
Umsögn embættis forseta Íslands barst úrskurðarnefndinni með erindi, dags. 11. október 2025. Í um­sögn­inni kom fram að uppruna málsins mætti rekja til þess að kærandi sendi embættinu bóta­kröfu með erindi, dags. 13. júní 2025, sem byggðist á því að embættið hefði ekki gætt að réttri máls­meðferð […]. Embættið fól ríkislögmanni að svara erindinu. Með erindi ríkislög­manns til kæranda, dags. 3. júlí 2025, var kröfunni hafnað. Sama dag beindi kærandi nýju erindi til ríkislögmanns, sem meðal annars innihélt beiðni um gögn. Sú beiðni var framsend embætti for­seta Íslands.
 
Í umsögninni voru ítrekuð þau svör við gagnabeiðni kæranda sem komu fram í hinni kærðu ákvörð­un. Varðandi gögn sem féllu undir 5. tölulið gagnabeiðni kæranda, þ.e. samskipti milli embættis for­seta Íslands og ríkislögmanns, kom fram í umsögninni að ríkislögmaður hefði þegar afhent kær­anda tvo tölvupósta frá forsetaritara til ríkislögmanns. Með tölvupósti forsetaritara til ríkislög­manns, dags. 23. júní 2025, hefðu fylgt 1) miskabótakrafa kæranda, 2) tölvupóstur fyrrverandi for­seta­ritara, sem tekinn var saman fyrir ríkislögmann til að hægt væri að svara kröfunni, og 3) sam­komu­lag um starfslok kæranda frá júlí 2021. Kærandi hefði fengið aðgang að öllum framan­greind­um gögnum nema tölvupósti fyrrverandi forsetaritara. Augljóst væri að sá tölvupóstur félli undir 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga, þar sem skjalið var ritað gagngert til að senda ríkislögmanni vegna ágreinings við kæranda um greiðslu miskabóta.
 
Umsögn embættis forseta Íslands var kynnt kæranda með erindi, dags. 13. október 2025, og honum gefinn kostur á að koma á fram­færi frekari at­huga­semd­um. Ekki bárust frekari viðbrögð frá kæranda.
 

Niðurstaða

1.

Í máli þessu er deilt um rétt kæranda til aðgangs að gögnum í vörslu embættis forseta Íslands. Af hálfu embættisins hefur verið vísað til þess að gögnin sem hann óskaði eftir liggi ekki fyrir og að þeim gögnum sem liggi fyrir eigi kærandi ekki rétt til aðgangs af því þau varði starfssamband tilgreinds starfsmanns við embætti forseta Íslands eða teljist vera bréfaskipti við sérfróða aðila.
 
Embætti forseta Íslands vísar til þess að í vörslu embættisins liggi hvorki fyrir gögn um innri með­ferð á máli […] né erindisbréf, úr­vinnslu­skjöl eða niðurstöður fyrirtækisins Auðnast vegna málsins. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. upp­lýs­ingalaga, nr. 140/2012, nær upplýsingaréttur almennings til fyrirliggjandi gagna sem varða til­tek­ið mál og tiltekinna fyrirliggjandi gagna. Um aðgang aðila að upplýsingum um hann sjálfan sem mælt er fyrir um í III. kafla laganna gildir sama regla, sbr. 5. mgr. 14. gr. laganna. Samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. er ekki skylt að útbúa ný skjöl eða önnur gögn í ríkari mæli en leiðir af 3. mgr. sömu lagagreinar þar sem mælt er fyrir um að ef ákvæði 6.–10. gr. laganna eigi aðeins við um hluta gagns skuli veita aðgang að öðrum hlutum þess.
 
Í athugasemdum við 5. gr. með frumvarpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir að skilyrði þess að gagn sé undir­orpið upplýsingarétti sé að það liggi fyrir hjá þeim sem fær beiðni um aðgang til afgreiðslu. Þá segir enn fremur að réttur til aðgangs að gögnum nái þannig aðeins til þeirra gagna sem til eru og fyrir liggja á þeim tímapunkti þegar beiðni um aðgang er sett fram og í þeirri mynd sem þau eru á þeim tíma.
 
Embætti forseta Íslands fullyrðir að hjá embættinu liggi hvorki fyrir gögn um innri með­ferð á máli […] né erindisbréf, úr­vinnslu­skjöl eða niðurstöður fyrirtækisins Auðnast vegna málsins. Úrskurðarnefndin telur að ekki séu forsendur til að draga í efa þá fullyrðingu embættisins. Þar af leiðandi liggja ekki fyrir gögn sem réttur kær­anda gæti náð til samkvæmt 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga. Á þeim grundvelli telur nefndin því rétt að staðfesta ákvörðun embættis forseta Íslands um afgreiðslu erindis kæranda að þessu leyti.
 

2.

Embætti forseta Íslands takmarkaði aðgang kæranda að gögnum í máli um áminningu starfsmanns embættisins samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á grundvelli þess að gögnin vörðuðu starfssamband hans við embættið í skilningi 7. gr. upplýsingalaga. Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. þeirrar lagagreinar nær réttur almennings til aðgangs að gögnum um málefni starfs­manna sem starfa hjá aðilum sem lögin taka til samkvæmt 2. gr. ekki til gagna í málum sem varða um­sóknir um starf, framgang í starfi eða starfssambandið að öðru leyti. Sömu takmarkanir eiga við í þeim tilvikum þegar réttur til aðgangs byggist á III. kafla upplýsingalaga, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 14. gr. laganna. Í athugasemdum við 7. gr. með frumvarpi því sem varð að upplýsinga­lög­um, nr. 140/2012, segir:
 

Með gögnum í málum sem varða starfssambandið að öðru leyti […] er átt við gögn í mál­um þar sem teknar eru ákvarðanir um réttindi og skyldur starfsmanna. Þau rök búa hér að baki að rétt sé veita starfsmanni ákveðið öryggi í starfi og varðveita trúnað í vinnu­sambandinu sem ella væri hætta á að brysti ef veittur yrði aðgangur að gögnum í slíkum málum. Af þessu leiðir enn fremur að opinberir aðilar ættu síður möguleika á því að laða til sín og halda hjá sér hæfu starfsfólki. Til mála er varða starfssambandið teljast t.d. mál þar starfsmaður hefur þurft að sæta frádrætti frá launum, ákvarðanir stjórn­enda um sveigjanlegan vinnutíma og um aukastörf, sbr. IV. kafla laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og enn fremur mál er lúta að aðfinnslum og áminn­ingu eða eftir atvikum starfslokum.

 
Úrskurðarnefndin hefur farið yfir gagnið sem embætti forseta Íslands afmarkaði beiðni kæranda við og varðar áminningu sem veitt var starfsmanni embættisins árið 2019 samkvæmt 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Nefndin telur ljóst að gagnið varði starfssamband starfs­mannsins við embætti forseta Íslands í skilningi 1. mgr. 7. gr. upplýsingalaga. Ákvörð­un embættisins verður því staðfest að þessu leyti.
 

3.

Beiðni kæranda um gögn um boð eða nýtingu ráðgjafar og verndarráðstafana gagnvart kæranda var hafnað þar sem embættið taldi óljóst hvaða gögnum væri óskað eftir og því ómögulegt að verða við beiðninni án frekari afmörkunar. Í 15. gr. upplýsingalaga er mælt fyrir um afmörkun beiðni um aðgang að gögnum. Samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar skal sá sem fer fram á aðgang að gögn­um tilgreina þau eða efni þess máls sem þau tilheyra með nægjanlega skýrum hætti til að hægt sé, án verulegrar fyrirhafnar, að afmarka beiðni við tiltekin gögn eða tiltekið mál. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar má vísa beiðni frá ef ekki er talið mögulegt á grundvelli fyrirliggjandi upp­lýsinga að afmarka hana við tiltekin gögn eða tiltekið mál. Áður en til þess kemur ber að veita málsaðila leiðbeiningar og gefa honum færi á að afmarka beiðni sína nánar.
 
Ljóst er að leiðbein­ingarskylda samkvæmt ákvæðinu felur í sér annað og meira en það að fullyrða við beiðanda að beiðni hans sé háð annmörkum. Telji stjórnvald að gagnabeiðni sem því berst sé óljós leiðir leiðbeiningarskyldan til þess að því ber að gera aðila grein fyrir annmörkum beiðninnar og gefa honum kost á að bæta úr þeim. Þá er gert ráð fyrir því í 2. málsl. 3. mgr. 15. gr. upplýs­inga­laga að eftir atvikum skuli afhenda beiðanda lista yfir mál sem ætla má að beiðni hans geti beinst að í þeim tilgangi að hann geti tilgreint það mál þar sem hann óskar eftir aðgangi að gögnum.
 
Úrskurðarnefndin telur að óháð því hvort beiðni kæranda að þessu leyti hafi uppfyllt þær skýrleika­kröfur sem leiða má af ákvæðum upplýsingalaga hafi embætti forseta Íslands ekki uppfyllt leið­beiningarskyldu sína samkvæmt 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga gagnvart kæranda með því að hafna beiðni hans án þess að leiðbeina honum frekar um afmörkun beiðninnar. Telur nefndin því rétt að vísa þessum þætti beiðni kæranda til nýrrar meðferðar og afgreiðslu hjá embætti forseta Íslands þar sem höfð verði hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum um leiðbeiningarskyldu.
 

4.

Í hinni kærðu ákvörðun tók embætti forseta Íslands fram að samskipti við ríkislögmann yrðu ekki afhent þar sem þau teldust bréfaskipti við sérfróða aðila. Samkvæmt 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga nær réttur al­menn­ings til aðgangs að gögnum ekki til bréfaskipta við sérfróða aðila í tengslum við réttar­ágrein­ing eða til afnota í dómsmáli eða við athugun á því hvort slíkt mál skuli höfðað. Ákvæð­ið á einnig við þeg­ar réttur til aðgangs að gögnum er byggður á III. kafla upplýsingalaga um aðgang aðila að upplýs­ing­um um hann sjálfan, enda segir í 1. tölul. 2. mgr. 14. gr. laganna að aðgangur aðila að upplýsingum sam­kvæmt 14. gr. nái ekki til gagna sem talin eru í 6. gr. laganna. Heimildir til beitingar 3. tölul. 6. gr. laganna eru því hinar sömu hvort sem réttur til aðgangs er byggður á 5. gr. eða 14. gr. upp­lýs­inga­laga, sbr. úr­skurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál nr. 870/2020.
 
Í athugasemdum við 3. tölul. 6. gr. með frumvarpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir:
 

Hér að baki býr það sjónarmið að hið opinbera geti, á sama hátt og hver annar aðili að dóms­máli, leitað ráðgjafar sérfróðra aðila án þess að þær upplýsingar sem þannig er aflað kom­ist til vitundar gagnaðila. Ber að túlka ákvæðið þannig að það tryggi að hið opin­bera standi ekki vegna upplýsingalaga höllum fæti í dómsmálum. Undanþágunni verður aðeins beitt um gögn sem verða til eða aflað er gagngert í þessu skyni og tekur því t.d. ekki til álits­gerða eða skýrslna sérfræðinga sem aflað er við meðferð stjórnsýslu­mála almennt. Hlið­stæð undanþága frá upplýsingarétti aðila máls er í stjórnsýslulögum.

 
Orðalag ákvæðisins og athugasemdir með frumvarpi benda ekki til þess að gerð sé krafa um að bréfaskipti eigi sér stað eftir að dómsmál er höfðað eða beinlínis í tilefni af ákvörðun um að höfða eða taka til varna í slíku máli. Samkvæmt sjónarmiðum sem fram koma í bréfi um­boðsmanns Al­þingis frá 13. desember 2002 í máli nr. 3643/2002, sem lýtur að skýringu sambæri­legs ákvæðis í stjórn­sýslulögum, nr. 37/1993, og framangreindum athugasemdum ber að skýra ákvæðið með það fyrir augum að tryggja jafnræði á milli aðila máls og hins opinbera ef til dómsmáls kemur. Í bréfi umboðsmanns segir enn frem­ur að nægilegt sé að beiðni um álit sérfróðs aðila sé sett fram í til­efni af fram kom­inni kröfu um skaðabætur þar sem lagt er til grundvallar að leitað verði til dóm­stóla verði ekki fallist á kröfuna.
 
Því verður ekki talið að nauðsynlegt sé að bréfaskipti við sér­fróð­an aðila standi í beinum tengslum við mál sem þegar hefur verið höfðað eða þegar hefur verið tekin ákvörðun um að höfða. Undir undanþáguna falla einnig bréfaskipti sem til koma vegna könn­unar stjórn­valds á réttarstöðu sinni í tengslum við nærliggjandi möguleika á slíkri máls­höfð­un, enda lúti þau ekki með beinum hætti að meðferð stjórnsýslumála. Þá tekur undanþágan sam­kvæmt framansögðu einn­ig til réttarágrein­ings sem lagður er í annan farveg, t.d. fyrir sjálfstæðri úr­skurð­arnefnd, eða þegar til greina kemur að leggja ágreining í slíkan farveg.
 

5.

Samkvæmt 1. og 2. mgr. 2. gr. laga um ríkislögmann, nr. 51/1985, fer ríkislögmaður með uppgjör bóta­krafna sem beint er að ríkissjóði og með vörn þeirra einkamála fyrir dómstólum og gerðar­dóm­um sem höfðuð eru á hendur ríkinu og sókn þeirra einkamála sem ríkið höfðar á hendur öðrum. Sam­kvæmt leið­bein­ing­um forsætisráðuneytisins fyrir ráðuneyti og stofnanir frá desember 2019 um verklag í sam­skipt­um við embætti ríkislögmanns kemur fram að allar bótakröfur sem beinast að ríkinu fari annað­hvort beint til ríkislögmanns eða til viðkomandi ráðuneytis eða stofnunar sem fram­sendi kröfu til hans, sjá kafla 3.2 í leiðbeiningunum. Í sama kafla kemur fram að ríkislögmaður fái fram afstöðu hlutað­eig­andi ráðu­neyt­is eða stofnunar áður en hann ákveður að fallast á bóta­kröfu, eða annars konar kröfu, eða hafna henni í heild eða hluta nema framkvæmd sé skýr og ótví­ræð.
 
Ríkislögmaður er samkvæmt framangreindu sérfróður aðili sem fer með uppgjör bótakrafna sem beint er að ríkissjóði og sér um sókn eða vörn annarra ríkisaðila í dómsmálum. Af því leiðir að sam­skipti stjórn­valds við ríkislögmann vegna könnunar þess á réttarstöðu sinni eða vegna dóms­máls falla undir undan­þáguákvæði 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Skiptir þar ekki máli hvort við­kom­andi stjórnvald eða ríkis­lögmaður eigi frumkvæði að samskiptunum, sbr. úrskurði nefnd­ar­inn­ar nr. 828/2019, 870/2020, 882/2020, 901/2020 og 958/2020.
 
Embætti forseta Íslands afmarkaði þennan lið í beiðni kæranda við tölvupóst forsetaritara til ríkis­lög­manns, dags. 23. júní 2025, og þrjú fylgiskjöl við tölvupóstinn. Ljóst er að ríkislögmaður hefur af­hent kær­anda afrit af sjálfum tölvupóstinum. Úrskurðarnefndin leggur þann skilning í kæruefnið að kær­andi óski ekki eftir aðgangi að miskabótakröfu hans sjálfs og samkomulagi um starfslok hans. Mun nefndin því aðeins leggja mat á rétt kæranda til aðgangs að tölvupósti frá þeim sem gegndi embætti for­seta­ritara árið 2019. Tölvupósturinn er dagsettur 18. júní 2025 og ber skýrlega með sér að hafa verið aflað í til­efni af fram kominni bótakröfu frá kæranda til embættis forseta Íslands, dags. 13. júní 2025. Í bóta­kröfunni var fyrir hönd kæranda farið fram á greiðslu miskabóta og réttur áskil­inn til að fylgja málinu eftir með málshöfðun. Í tölvu­póstinum er gefin umsögn um kröf­ur og rök­semdir kæranda. Þrátt fyrir að ekki liggi fyrir í málinu hvort kærandi hafi eða muni höfða dóms­mál telur nefndin að leggja verði til grundvallar að tölvupósturinn hafi lotið að könnun á réttar­stöðu embættis forseta Íslands vegna nærliggjandi möguleika á slíkri máls­höfð­un.
 
Úrskurðarnefndin telur samkvæmt framangreindu að embætti forseta Íslands hafi verið heimilt að hafna beiðni kær­anda um framangreindan tölvupóst á grundvelli 3. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Verður ákvörð­un embættisins því staðfest, eins og grein­ir í úrskurðarorði.
 

Úrskurðarorð

Beiðni kæranda, […], sem fram kom í erindi hans til ríkislögmanns, dags. 3. júlí 2025, um gögn um boð eða nýtingu ráðgjafar og verndarráð­staf­ana gagn­vart honum sjálfum, er vís­að til embættis forseta Íslands til nýrrar meðferðar og afgreiðslu. Að öðru leyti er staðfest ákvörð­un embættis forseta Íslands, dags. 19. september 2025, um afgreiðslu á beiðni kæranda um að­gang að gögnum.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir