Mál nr. 5/2024 -Úrskurður

Mál nr. 5/2024

 

 

Úrskurður kærunefndar jafnréttismála

 

 

A

gegn

Reykjavíkurborg

 

 

Uppsögn. Fæðingarorlof. Mismunun á grundvelli kyns. Ekki fallist á brot. Lögsaga.

 

A kærði ákvörðun Reykjavíkurborgar um að segja henni upp störfum. Hélt A því fram að uppsögnina mætti rekja til töku fæðingarorlofs. Að mati kærunefndar höfðu ekki verið leiddar líkur að því að uppsögn A hefði grundvallast á ástæðum sem tengdust töku fæðingarorlofs eða öðrum aðstæðum í tengslum við meðgöngu og barnsburð, sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Var því ekki fallist á að Reykjavíkurborg. hefði gerst brotleg við lög nr. 150/2020.

 

1. Á fundi kærunefndar jafnréttismála 20. nóvember 2025 er tekið fyrir mál nr. 5/2024 og kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:

    

2. Með kæru, dags. 24. janúar 2024, kærði Efling stéttarfélag f.h. A ákvörðun Reykjavíkurborgar um að segja henni upp störfum í fæðingarorlofi. Kærandi byggir á því að uppsögnina hafi mátt rekja til töku fæðingarorlofs og kæranda hafi þar með verið mismunað á grundvelli kyns. Kærandi telur að með þessu hafi kærði brotið gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna.
3. Kæran ásamt fylgigögnum var kynnt kærða með bréfi, dags. 21. febrúar 2024. Greinargerð kærða er dagsett 10. apríl s.á., og var kynnt kæranda 12. s.m. Frekari athugasemdir bárust hvorki frá kæranda né kærða.

    

   MÁLAVEXTIR

4. Kærandi starfaði sem yfirmaður mötuneytis, eða matráður, á leikskólanum […] sem kærði starfrækir. Í maímánuði 2022 tilkynnti kærandi kærða um þungun sína og að hún stefndi á að taka fæðingarorlof frá og með janúarmánuði 2023. Kærandi var í veikindaleyfi frá október 2022 fram til þess tíma þegar hún átti barn sitt í janúar 2023. Fyrirhugað var að kærandi sneri aftur til starfa í janúar 2024.

    

5. Kæranda var sagt upp starfi sínu með samningsbundnum uppsagnarfresti með bréfi kærða, dags. 20. september 2023. Í uppsagnarbréfinu var tekið fram að ástæða uppsagnarinnar væri skipulagsbreytingar sem fælust í því að mötuneytisþjónustu leikskólans yrði útvistað til einkaaðila.

    

6. Stéttarfélag kæranda mótmælti uppsögn hennar, með bréfi dags. 25. september 2023, þar sem kærandi væri í fæðingarorlofi, skv. 49. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof.

    

7. Kærði rökstuddi ákvörðun sína frekar með bréfi, dags. 3. október 2023.

    

   SJÓNARMIÐ KÆRANDA

8. Kærandi byggir á því að með uppsögn hennar í fæðingarorlofi hafi kærði brotið gegn 2. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, þar sem óheimilt sé að láta fæðingar- og foreldraorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafa neikvæð áhrif á ákvarðanir skv. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Með hliðsjón af sönnunarreglu 4. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020 telji kærandi að kærði hafi ekki fært fram fullnægjandi gögn er sýnt hafi fram á að önnur sjónarmið en fæðingarorlof kæranda hafi ráðið för. Kæranda hafi því verið mismunað með uppsögn á grundvelli kyns.

    

9. Kærandi bendir á að í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020 sé mælt fyrir um að atvinnu­rekanda sé óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kyns. Sama gildi um stöðuhækkun, stöðubreytingar, endurmenntun, símenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður og vinnuskilyrði starfsfólks. Þá mæli 2. mgr. sömu laga­greinar fyrir um að óheimilt sé að láta fæðingar- og foreldraorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafa neikvæð áhrif á ákvarðanir skv. 1. mgr.

    

10. Kærandi vísar til þess að engum öðrum starfsmanni kærða hafi verið sagt upp vegna umræddra skipulagsbreytinga. Í skriflegum rökstuðningi kærða fyrir uppsögninni hafi verið byggt á því að mötuneytisþjónustu hefði verið útvistað til fyrirtækis sem sérhæfi sig í framleiðslu og framreiðslu á mat fyrir börn í leik- og grunnskólum. Engan frekari rökstuðning hafi verið að finna fyrir ákvörðuninni. Ekkert hafi verið minnst á að hvaða markmiði hafi verið stefnt með þessum skipulagsbreytingum. Hefði verið stefnt að hagræðingu í rekstri hefði kærða verið í lófa lagið að rekja þau sjónarmið í uppsagnar­bréfi.

     

11. Kærandi bendir á að kærði hafi aldrei gert athugasemdir við störf hennar hjá kærða. Kærandi fái ekki séð hvað felist í umræddum skipulagsbreytingum annað en að segja henni upp störfum. Þá hafi annar starfsmaður, sem er systir leikskólastjóra kærða, hafið störf í mötuneyti leikskólans einni viku áður en kæranda var sagt upp starfi sínu. Þeim starfsmanni hafi ekki verið sagt upp störfum vegna skipulagsbreytinga heldur starfi hún enn í mötuneytinu.

     

12. Kærandi bendir á að í uppsagnarbréfi hafi í engu verið minnst á ástæður uppsagnar, þvert á fyrirmæli 50. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof. Í ákvæðinu sé mælt fyrir um að óheimilt sé að segja starfsmanni upp störfum á grundvelli þess að hann sé í fæðingar- eða foreldraorlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skuli þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Kærandi vísar þessu til stuðnings til dóms Landsréttar í máli nr. 11/2021, þar sem uppsögn starfsmanns í fæðingarorlofi var talin ólögmæt á þeim grundvelli að atvinnurekandi hefði ekki samhliða rökstutt ákvörðun sína.

     

13. Kærandi byggir á því að með órökstuddri uppsögn af hendi kærða hafi verið gengið gegn ákvæði 50. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof. Þótt atvinnu­rekandi hafi svigrúm samkvæmt ákvæðinu til að skipuleggja rekstur á sem hagkvæmastan hátt takmarkast það af jafnréttislögum, þ.m.t. ákvæði 19. gr. laga nr. 150/2020. Í því felist að hlutlæg og málefnaleg sjónarmið verði að hafa legið til grundvallar uppsögn kæranda.

     

14. Kærandi byggi á því, með vísan til framangreinds, að það megi vera ljóst að umrædd uppsögn hafi verið ólögmæt, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020. Með hliðsjón af sönnunarreglu 4. mgr. 19. gr. laganna telji kærandi ljóst að ekki hafi verið færð fram fullnægjandi gögn eða upplýsingar um að önnur sjónarmið en fæðingarorlof hafi ráðið för við uppsögn kæranda og henni hafi þar með verið mismunað á grundvelli kyns.

    SJÓNARMIÐ KÆRÐA

15. Kærði hafnar því að hafa með uppsögn kæranda brotið gegn fyrirmælum ákvæða 1. eða 2. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020. Þá hafi ekki verið leiddar líkur að því að kæranda hafi við uppsögnina verið mismunað á grundvelli kyns, fæðingarorlofs eða annarra þeirra ástæðna sem taldar séu upp í 4. mgr. 19. gr. sömu laga.

     

16. Kærði telur að þeim hluta kæru málsins sem varðar ætluð brot gegn lögum um fæðingar- og foreldraorlof beri að vísa frá nefndinni. Kærunefnd jafnréttismála sé falið skv. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 151/2020, um stjórnsýslu jafnréttismála, að leggja mat á hvort ákvæði laga um jafnréttismál hafi verið brotin. Ekki verði séð að kærunefndinni hafi verið falið að leggja mat á það hvort lögum um fæðingar- og foreldraorlof hafi verið fylgt. Samkvæmt 23. gr. reglugerðar nr. 1320/2024 skuli nefndin vísa máli frá eigi það ekki undir valdsvið nefndarinnar, eða ef önnur lagaskilyrði leiða til slíkrar niðurstöðu.

     

17. Kærði vísar til þess að ástæða uppsagnar kæranda hafi verið sú ákvörðun leikskóla­stjóra kærða að ráðast í þær skipulagsbreytingar að fela utanaðkomandi aðila að annast mötuneyti leikskólans. Umræddur aðili hafi tekið að sér framreiðslu á mat fyrir leikskólann sem kærandi hefði sinnt í starfi sínu hjá kærða. Áður en kæranda var sagt upp hefði leikskólastjórinn rætt ákvörðunina í samtali þar sem greint var frá því að henni stæði til boða að taka við starfi hjá viðkomandi aðila eða starfi leiðbeinanda á leikskólanum. Kærandi hafi ekki þegið boðið.

     

18. Kærði bendir á að ákvörðun um fyrrgreinda skipulagsbreytingu rúmist innan stjórnunar­réttar leikskólastjóra kærða. Skipulagsbreytingin hafi verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Leikskólastjóri kærða hafi metið það svo að umrætt fyrirkomulag myndi henta leikskólanum vel og einfalda rekstur hans. Umrætt fyrirtæki hafi tekið við hlut­verki sem áður hafi falist í störfum þess starfsfólks leikskólans sem starfað hafi í eldhúsi. Ákvörðunin hafi þannig ekki verið byggð á ástæðum er varðað hafi kyn eða fæðingarorlof kæranda.

     

19. Kærði mótmælir því að skipulagsbreytingarnar hafi haft áhrif á störf kæranda einnar heldur hafi samhliða starf aðstoðarmanns í eldhúsi verið lagt niður. Sá starfsmaður hafi tekið við öðru starfi innan leikskólans. Eftir skipulagsbreytingar hafi hins vegar verið ráðinn inn nýr starfsmaður í 30% starfi sem sinni að hluta til starfi aðstoðarmanns í eldhúsi, þ.e. uppvaski í eldhúsi í hádeginu auk annarra starfa sem tengist ekki eldhúsinu. Starfið sé að umfangi og ábyrgð afar frábrugðið starfi yfirmanns mötuneytis. Starfsmaðurinn hafi verið ráðinn í lok ágúst 2023.

     

20. Kærði mótmælir því að í uppsagnarbréfi kæranda, dags. 20. september 2023, hafi ekki komið fram ástæða uppsagnar. Þar hafi skýrlega verið rökstutt að ástæður uppsagnar hafi verið skipulagsbreytingar sem fælust í því að mötuneytisþjónustu leikskólans yrði útvistað. Þá hafi kæranda verið leiðbeint um rétt hennar til þess að óska eftir frekari rökstuðningi ákvörðunar og kærði hafi veitt skriflegan rökstuðning 3. október 2023.

     

21. Kærði mótmælir því að í skipulagsbreytingunni hafi ekki falist annað en að segja kæranda upp störfum. Að mati kærða hafi hann veitt skýrar upplýsingar um hvað hafi falist í umræddum skipulagsbreytingum í uppsagnarbréfi og rökstuðningi til kæranda, auk upplýsinga sem hann hafi aflað vegna kæru í máli þessu og fyrir liggja í gögnum málsins. Kærði byggir á því að af þeim upplýsingum sé ljóst að sannanleg skipulagsbreyting hafi átt sér stað með útvistun.

     

22. Kærði byggir á því að engar upplýsingar liggi fyrir sem bendi til þess að umrædd ákvörðun um uppsögn hafi verið byggð á ástæðum sem varði kyn, fyrirhugað fæðingarorlof kæranda eða aðstæður sem tengist meðgöngu. Engar líkur hafi verið leiddar að því að svo hafi verið. Ákvörðun kærða hafi verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum.

     

23. Þótt kærði telji að ágreiningur um ætluð brot gegn lögum nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof, verði ekki borinn undir kærunefnd jafnréttismála hafnar kærði því að hafa brotið gegn ákvæðum laganna. Kærði bendir hér sérstaklega á að skv. 50. gr. laganna sé heimilt að segja starfsmanni sem tilkynnt hafi um fæðingarorlof upp ef gildar ástæður séu fyrir hendi og skuli þá skriflegur rökstuðningur fylgja. Þá sé í 2. mgr. 49. gr. laganna mælt fyrir um þá meginreglu að starfsmaður skuli eiga rétt á að hverfa aftur til starfs síns að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi, en sé þess ekki kostur skuli hann eiga rétt á sambærilegu starfi í samræmi við ráðningar­samning. Sama gildi um uppsagnir barnshafandi starfsmanns og starfsmanns sem nýlega hafi fætt barn. Kærði vísar til þess að í athugasemdum við 2. mgr. 49. gr. í greinargerð með frumvarpi er orðið hafi að lögum nr. 144/2020 sé tekið fram að í rétti starfsmanns til að hverfa aftur til starfs síns felist ekki takmörkun á rétti atvinnurekenda til að gera almennar rekstrarbreytingar sem kunna að hafa áhrif á starf starfsmanns á svipaðan hátt og þær hafa áhrif á störf annarra starfsmanna. Útvistun mötuneytis hafi verið almenn breyting á rekstri og skipulagi sem hafi m.a. leitt til þess að störf tveggja starfsmanna sem hafi starfað í eldhúsi leikskólans væru ekki lengur til. Þá hafi skriflegur rökstuðningur fylgt uppsagnarbréfi, svo sem að framan hefur verið rakið. Kærði telji því ljóst að uppsögn kæranda hafi hvorki verið í bága við 49. né 50. gr. laga nr. 144/2020.

    NIÐURSTAÐA

24. Mál þetta snýr að því hvort kærði hafi brotið gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, með því að hafa látið fæðingarorlof hafa áhrif á uppsögn kæranda úr starfi matráðs hjá kærða, sbr. 1. og 2. mgr. 19. gr. laganna.

     

25. Í 1. gr. laga nr. 150/2020 kemur fram að markmið laganna sé að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli kyns og koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laganna er hvers kyns mismunun á grundvelli kyns, hvort heldur bein eða óbein sem og fjölþætt mismunun, óheimil. Þá teljast fyrirmæli um mismunun á grundvelli kyns einnig mismunun samkvæmt lögunum.

     

26. Í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020 er tekið fram að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kyns. Sama gildi um stöðuhækkun, stöðubreytingar, endurmenntun, símenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður og vinnuskilyrði starfsmanna. Þá sé óheimilt að láta fæðingar- og foreldraorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafa neikvæð áhrif á ákvarðanir skv. 1. mgr., sbr. 2. mgr., ákvæðisins.

     

27. Samkvæmt sönnunarreglu í 4. mgr. 19. gr. kemur það í hlut starfsmanns sem telur á sér brotið að leiða líkur að því að fæðingar- og foreldraorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafi haft áhrif á uppsögn. Takist sú sönnun ber atvinnurekandanum að sýna fram á að aðrar aðstæður en fæðingar- og foreldraorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Af framangreindu er ljóst að það kemur í hlut kæranda að færa fram staðreyndir eða önnur gögn og upplýsingar sem leiða líkur að því að fæðingarorlof eða aðrar aðstæður tengdar meðgöngu og barnsburði hafi haft áhrif á uppsögn hans hjá kærða.

     

28. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 151/2020, um stjórnsýslu jafnréttismála, gilda lögin um stjórnsýslu á sviði jafnréttismála á því sviði sem löggjöf um jafnréttismál tekur til, m.a. lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, og um störf kærunefndar jafnréttismála. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna tekur kærunefnd jafnréttismála til meðferðar kærur sem til hennar er beint samkvæmt framansögðu og kveður upp skriflegan úrskurð um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin. Við mat á því hvort brotið hafi verið gegn lögum á sviði jafnréttismála kann nefndin að líta til þess hvort fylgt hafi verið fyrir­mælum annarra laga. Þannig hefur nefndin við uppsögn eða breytingar á starfi starfs­manns sem tilkynnt hefur um töku fæðingar- og foreldraorlofs, er í slíku orlofi eða að snúa til baka að því loknu gætt að því hvort atvinnurekandi hafi farið eftir þeim fyrirmælum og skilyrðum sem mælt er fyrir um í 49. og 50. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof.

     

29. Við úrlausn þess hvort uppsögn kæranda hafi farið gegn lögum nr. 150/2020 verður að hafa í huga að hvorki er ólögmætt að breyta verkefnum starfsmanns né segja starfsmanni upp störfum þegar hann er í fæðingarorlofi sé það grundvallað á öðrum ástæðum en fæðingarorlofi eða ástæðum tengdum meðgöngu og barnsburði, sbr. 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020. Verða því aðrar og raunverulegar ástæður að liggja til grundvallar uppsögn starfsmanns þegar hann nýtur fæðingarorlofs. Vísast hér til sambærilegra sjónarmiða og fram koma í 49. og 50. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof.

     

30. Í máli þessu liggur fyrir að kærði gerði breytingar á skipulagi á leikskólanum […] sem fólust í því að útvista rekstri mötuneytis til nafngreinds fyrirtækis. Af gögnum málsins má ráða að skipulagsbreytingarnar hafi haft áhrif á tvo starfsmenn sem störfuðu í mötuneyti og var kærandi önnur þeirra.

     

31. Í uppsagnarbréfi til kæranda var rakið að ástæða uppsagnarinnar væri umræddar skipulagsbreytingar. Þá var henni bent á rétt sinn til þess að óska eftir frekari rök­stuðningi. Í frekari rökstuðningi kærða var nánar greint frá grundvelli ákvörðunarinnar. Í svörum kærða í málinu kemur m.a. fram að ákvörðun um skipulags­breytingar hafi verið tekin á þeim grundvelli að slík breyting hentaði starfsemi leik­skólans vel. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að viðkomandi fyrirtæki tók sannarlega yfir mötuneyti leikskólans. Að þessu athuguðu verður ekki betur séð en að kærði hafi gætt að þeirri skyldu að geta um ástæður uppsagnar og rökstyðja skriflega ákvörðun um uppsögn sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 50. gr. laga nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof, enda þótt rökstuðningur í uppsagnarbréfi hafi verið í knappasta lagi.

     

32. Eins og mál þetta liggur fyrir verður því ekki annað séð en að ákvörðun kærða um að útvista rekstri mötuneytisins til þriðja aðila falli undir það svigrúm sem atvinnurekandi hefur til þess að skipuleggja starfsemi sína. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að skipu­lagsbreytingarnar beindust ekki að kæranda einni. Að sama skapi verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að kærði hafi boðið kæranda annað starf á leikskólanum þegar hún sneri til baka úr fæðingarorlofi. Að mati nefndarinnar verður því ekki betur séð en að með boði um annað starf hafi kærði í raun verið að gæta að þeirri skyldu sem lögð er á atvinnurekanda í 2. málsl. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 144/2020 þegar starfs­maður á þess ekki kost að snúa til baka í starf sitt að loknu fæðingarorlofi.

     

33. Með vísan til alls framangreinds verður ekki talið að ákvörðun um uppsögn kæranda hafi farið gegn lögum nr. 150/2020. Telur kærunefnd því að ekki hafi verið leiddar líkur að því að við uppsögnina hafi kæranda verið mismunað á grundvelli ástæðna sem tengjast töku fæðingarorlofs eða annarra aðstæðna í tengslum við meðgöngu og barnsburð, sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020.

     

34. Uppkvaðning úrskurðar hefur tafist umfram þann tveggja mánaða frest sem nefndin hefur til að úrskurða í máli eftir að gagnaöflun í því er lokið skv. 5. mgr. 9. gr. laga nr. 151/2020 um stjórnsýslu jafnréttismála. Er ástæða þess einkum mikill fjöldi mála sem er til meðferðar hjá nefndinni.

 

Ú r s k u r ð a r o r ð

Kærði, Reykjavíkurborg, braut ekki gegn lögum nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, með því að segja kæranda upp starfi matráðs hinn 20. september 2023.

 

Ari Karlsson

Andri Árnason

Maren Albertsdóttir