1317/2025. Úrskurður frá 21. nóvember 2025

Hinn 21. nóvember 2025 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1317/2025 í máli ÚNU 25100005.
 

Kæra, málsatvik og málsmeðferð

Með erindi, dags. 2. október 2025, kærði […] ákvörðun utanríkisráðuneytisins um af­greiðslu erindis hans.
 
Með erindi, dags. 26. júní 2025, var eftirfarandi fyrirspurn beint til utanríkisráðuneytisins fyrir hönd kæranda:
 

1. Vegna fullyrðingar utanríkisráðherra í viðtali þann 11. maí sl. í Vísi viðvíkjandi óútskýrðum brotum Rússa á samkomulagi með eftirfarandi yfirlýsingu "Rússar hafa í áratugi sko sýnt fram á það að þeim er ekki treystandi, þeir hafa brotið sam­komulag ítrekað" er eftirfarandi fyrirspurn umbj. m. áréttuð: Hvaða ætluðu og ítrekuðu brot Rússa á samkomulagi var verið að vísað í með tilvitnaðri yfir­lýs­ingu og fullyrðingu að mati utanríkisráðherra og, í hvaða háttsemi voru þau brot fólgin að mati utanríkisráðherra?
2. Verður framlögðum spurningum rússneska sendiráðsins vegna fullyrðingar ráð­herra sem vitnað er hér í liðnum hér á undan, svarað efnislega og skriflega?
3. Íslenska utanríkisráðuneytið hefur á undanförnum árum stutt Úkraínu með bein­um og verulegum fjárframlögum og þannig virt tekið beina hernaðarlega af­stöðu í stríði tiltekinna annarra ríkja sem hvorugt eiga aðild að varnar­samn­ingi þeim sem gildir á Íslandi. Slíkir stjórnarfarshættir geta tvímælalaust að mati umbj.m. talist brot á þeirri hlutleysisskyldu sem leiðir af m.a. boð- eða bann­regl­um verknaðarlýsinga og viðurlagaákvæða refsiheimilda 86.–88. gr. alm. hgl. nr. 19/1940 svo og ákvæðum og grundvallarforsendum varnarmálalaga nr. 34/2008, sbr. svo sem 2. gr. og 6. gr. síðastgreindra laga. Hvaða nánar greint stjórn­arfarsréttarlegu viðhlítandi valdheimild telur ráðherra að utanríkis­ráðu­neyt­ið eða annars aðrar íslenskar ríkisstofnanir hafi til ráðstöfunar á almannafé með þeim hætti sem að ofan greinir?
4. Telur utanríkisráðherra mikilvægara að fjármagna stríðsátök Úkraínu við Rússa með tilheyrandi mannfalli og eyðileggingu fremur en að nýta fjármuni íslensks almenn­ings og fyrirtækja til uppbyggingar og viðhalds innviða og almennrar vel­ferðar og hagsældar íslenskra borgara?

 
Í fyrirspurninni kom fram að óskað væri allra fyrirliggjandi gagna sem heyri undir þau atriði sem sundurliðuð eru hér að framan.
 
Með erindi frá kæranda til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, dags. 25. ágúst 2025, kærði hann tafir ráðuneytisins á afgreiðslu erindisins. Ráðuneytið svaraði kæranda með bréfi þann 11.  sep­tem­ber 2025 og var mál kæranda fyrir nefndinni vegna afgreiðslu­tafa því fellt niður.
 
Í svari ráðuneytisins, dags. 11. september 2025, kom fram um 2. lið fyrirspurnarinnar, þar sem ósk­að er upplýsinga um hvort tilteknum spurningum rússneska sendiráðsins yrði eða hafi verið svarað, að af gögnum í málaskrá yrði ekki séð að erindið hafi borist ráðuneytinu með formlegum hætti og því lægi ekki fyrir að það hafi verið tekið til meðferðar. Um aðra liði fyrirspurnarinnar sagði ráðuneytið þá ekki fela í sér beiðni um fyrirliggjandi gögn í skil­ningi 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga og ráðuneyt­inu væri óskylt að búa til gögn með umbeðnum upplýsingum. Með vísan til 2. mgr. 19. gr. upp­lýs­inga­laga veitti ráðu­neytið svör við al­mennum spurningum fyrir­spurnarinnar og fjallaði meðal annars almennt um samráð Íslands á alþjóðavettvangi í tengslum við stuðning við Úkraínu.
 
Í kæru til úrskurðarnefndarinnar, dags. 2. október 2025, kom fram að kærandi óskaði eftir öllum fyrir­liggjandi gögnum sem beiðni hans lyti að. Þá kom fram að það sem skipti máli væri hvort gagn teldist fyrirliggjandi hjá stjórnvaldi eða ekki og að ráðuneytið hefði ekki tekið afstöðu til þess í svarbréfi sínu, dags. 11. september 2025.
 
Kæran var kynnt utanríkisráðuneytinu með erindi, dags. 7. október 2025, og ráðuneytinu gefinn kostur á að koma á fram­færi umsögn um kæruna.
 
Umsögn utanríkisráðuneytisins barst úrskurðarnefndinni 17. október 2025. Umsögninni fylgdu þau gögn sem kæran varðar. Í umsögn­inni vísaði ráðuneytið til fyrra svarbréfs síns til kær­anda, dags. 11.  september 2025.
 
Umsögn utanríkisráðuneytisins var kynnt kæranda með erindi, dags. 20. október 2025, og honum gefinn kostur á að koma á fram­færi frekari at­huga­semd­um. Frekari athugasemdir bárust 7. nóvem­ber 2025.
 
Óþarft er að rekja frekar það sem fram kemur í gögnum málsins með vísan til 31. gr. stjórnsýslu­laga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við úrlausn þess.
 

Niðurstaða

1.

Í málinu er deilt um ákvörðun utanríkisráðuneytisins um afgreiðslu fyrirspurnar kæranda til ráðu­neytisins.
 
Í 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er mælt fyrir um að upplýsingaréttur almennings nái til fyrir­liggjandi gagna sem varða tiltekið mál og tiltekinna fyrirliggjandi gagna. Samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. er ekki skylt að útbúa ný skjöl eða önnur gögn í ríkari mæli en leiðir af 3. mgr. 5. gr. lag­anna þar sem mælt er fyrir um að ef ákvæði 6.–10. gr. laganna eigi aðeins við um hluta gagns skuli veita aðgang að öðrum hlutum þess. Í athugasemdum við 5. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir að skilyrði þess að gagn sé undirorpið upplýs­inga­rétti sé að það liggi fyrir hjá þeim sem fær beiðni um aðgang til afgreiðslu. Þá segir enn fremur að réttur til aðgangs að gögnum nái þannig aðeins til þeirra gagna sem til eru og fyrir liggja á þeim tímapunkti þegar beiðni um aðgang er sett fram og í þeirri mynd sem þau eru á þeim tíma.
 
Af skýringum ráðuneytisins verður ráðið að gögn með umbeðnum upplýsingum er varða annan lið fyrirspurnarinnar séu ekki fyrirliggjandi hjá ráðuneytinu. Úrskurðarnefndin hefur ekki forsendur til að draga í efa þá staðhæfingu. Þar af leiðandi liggja ekki fyrir gögn sem réttur kæranda gæti náð til samkvæmt 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga. Því telur nefndin rétt, á þeim grundvelli, að staðfesta ákvörðun ráðuneytisins að þessu leyti.
 

2.

Í hinni kærðu ákvörðun tiltók ráðuneytið að aðrir hlutar beiðninnar bæru ekki með sér að vera ósk um fyrirliggjandi gögn í skilningi 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012.
 
Upplýsingaréttur almennings tekur samkvæmt 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, til að­gangs að fyrir­liggj­andi gögnum sem varða tiltekið mál og aðgangs að tilteknum fyrirliggjandi gögn­um. Þegar aðili sem heyrir undir gildis­svið laganna tekur á móti erindi sem ber með sér að vera beiðni um aðgang að gögn­um á hann að athuga hvort fyrir liggi annaðhvort þau gögn sem bein­línis er óskað eftir eða gögn sem innihalda þær upplýsingar sem tilgreindar eru í beiðninni og taka ákvörðun um hvort aðgangur að gögn­un­um á grundvelli upplýsingalaga verði veittur.
 
Af upplýsingalögum verður ekki leidd sambærileg skylda til að svara erindum sem bera ekki með sér að vera beiðnir um að­gang að gögnum. Ekki er útilokað að skylt kunni að vera að bregðast við slík­um erind­um, sbr. 1. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og óskráða leið­beiningar­reglu þess efnis að stjórn­völd­um sé skylt að veita þeim sem til þeirra leita nauð­synlega aðstoð og leið­beiningar varðandi þau mál sem snerta starfssvið þeirra. Hins vegar er það ekki hlutverk úrskurðar­nefnd­ar um upp­lýs­inga­mál að skera úr um rétt beiðanda til að fá svar við slíku erindi eða ágrein­ing um það hvort erindinu hafi verið svarað með full­nægjandi hætti, enda byggja kæruheimildir til nefndarinnar í upplýsingalögum á því að beðið hafi verið um aðgang að gögnum, sbr. 3. mgr. 17. gr. og 1. mgr. 20. gr. upplýsingalaga.
 
Úrskurðarnefndin hefur farið yfir erindi kæranda til ráðuneytisins og telur að þótt ekki sé berum orðum tekið fram í töluliðum 1, 3 og 4 að óskað sé eftir gögnum verði engu að síður að líta svo á að um beiðni um gögn hafi verið að ræða, enda var tilgreint aftar í erindi kæranda að óskað væri eftir öllum fyrirliggjandi gögnum sem heyrðu undir atriðin í töluliðunum. Þá minnir úrskurðar­nefndin á þá leiðbeiningarskyldu sem hvílir á stjórnvöldum í þeim tilvikum þegar ekki er talið ljóst hvaða gögnum er óskað eftir, sbr. 2. málsl. 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga. Af þessari ástæðu verður 1., 3. og 4. töluliðum í erindi kæranda vísað til ráðuneytisins til nýrrar meðferðar og afgreiðslu.
 
Í framangreindu felst ekki afstaða úrskurðarnefndar um upplýsingamál til þess hvort eða hvaða gögn séu fyrirliggjandi í ráðuneytinu er falli undir beiðni kæranda.
 

Úrskurðarorð

Afgreiðsla utanríkisráðuneytisins, dags. 11. september 2025, á beiðni kæranda, […], dags. 26. júní 2025, er staðfest að því leyti er varðar 2. lið fyrirspurnar kæranda um hvort tilteknum spurningum rússneska sendiráðsins yrði svarað. Að öðru leyti er beiðni kæranda vísað aftur til utanríkisráðuneytisins til nýrrar meðferðar og afgreiðslu.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir