Mál nr. 671/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 671/2025

Miðvikudaginn 26. nóvember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Kristinn Tómasson læknir.

Með rafrænni kæru, móttekinni 14. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála synjun Tryggingastofnunar ríkisins frá 30. september 2025 á umsókn kæranda um uppbót/styrk til kaupa á bifreið.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um uppbót/styrk til kaupa á bifreið með rafrænni umsókn, móttekinni 24. apríl 2025. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 30. september 2025, var umsókn kæranda um uppbót til bifreiðakaupa synjað á þeim grundvelli að greiðslur endurhæfingarlífeyris veittu ekki rétt til uppbótar vegna kaupa á bifreið.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 14. október 2025. Með bréfi, dags. 16. október 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 30. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 5. nóvember 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru er greint frá því að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar frá 30. september 2025 þar sem umsókn kæranda um uppbót til kaupa á bifreið var synjað á þeim forsendum að hún fengi greiddan endurhæfingarlífeyri. Það sé mat kæranda að ákvörðunin sé röng, þar sem hún hafi lagt fram öll nauðsynleg skjöl og gögn sem sanni að hún uppfylli skilyrði fyrir slíka aðstoð. Afgreiðsla umsóknarinnar hafi tekið um fimm mánuði en samkvæmt reglum eigi að afgreiða mál innan eins mánaðar.

Það sé mat kæranda að kærð ákvörðun standist ekki lög nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Tilgangur reglnanna sé að tryggja að hreyfihamlaðir einstaklingar hafi aðgang að samgöngum sem geri þeim kleift að taka þátt í samfélaginu og lifa eins sjálfstæðu lífi og mögulegt sé. Réttur þeirra ætti ekki að einskorðast við tiltekna tegund lífeyris sem þeir fái heldur frekar líkamlegar takmarkanir hvers og eins og nauðsyn á aðgengi að bifreið vegna þeirra hreyfihömlunar.

Kærandi hafi lagt fram læknisfræðileg gögn sem staðfesti að líkamlegat ástand hennar uppfylli þau skilyrði í lögum og að bifreið sé nauðsynleg fyrir hana í daglegu lífi svo að hún getið stundað áframhaldandi endurhæfingu. Kærandi uppfylli því öll þau skilyrði sem getið sé um í 10. gr. laga um félagslega aðstoð og reglugerð nr. 905/2021.

Farið sé fram á að kærð ákvörðun verði endurskoðuð og fallist verði á umsókn hennar í samræmi við jafnræðisreglu og framangreind lagaákvæði, þar sem tilgangurinn sé að vernda og aðstoða alla einstakling með hreyfihömlun án tillit til þess hvers konar lífeyri þeir fái.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar, dags. 30. september 2025, þar sem kæranda hafi verið synjað um uppbót vegna bifreiðakaupa á þeim grundvelli að hún væri með endurhæfingarlífeyri.

Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sé heimilt að greiða til elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega sé nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar ef sýnt sé að bótaþegi geti ekki komist af án uppbótarinnar. Sama gildi um uppbót vegna reksturs bifreiðar eigi í hlut elli- eða örorkulífeyrisþegar og örorkustyrkþegar, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar.

Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga um félagslega aðstoð sé einnig heimilt að greiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg sé vegna þess að líkamsstarfsemi sé hömluð eða líkamshluta vanti.

Í 4. gr. reglugerðar nr. 905/2021 um uppbætur og styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða, sem sett sé á grundvelli laga um félagslega aðstoð, komi fram að við mat á þörf fyrir uppbætur og styrki samkvæmt reglugerðinni skuli fyrst og fremst líta á bifreið sem hjálpartæki hreyfihamlaðra. Meta skuli hvort umsækjandi þurfi nauðsynlega á bifreið að halda vegna hreyfihömlunar til að komast ferða sinna, einkum til vinnu, í skóla, reglubundna endurhæfingu eða læknismeðferð. Við matið skuli einkum líta til eftirfarandi atriða:

1. Hreyfihömlunar, þ.e. hvort mat sem staðfestir hreyfihömlun umsækjanda liggi fyrir.
2. Nauðsynjar bifreiðar, þ.e. hvort ótvírætt sé að hinum hreyfihamlaða sé nauðsynlegt að hafa bifreið.
3. Ökuréttinda, þ.e. hvort hinn hreyfihamlaði hafi sjálfur ökuréttindi eða annar heimilismaður, sbr. þó 12. gr.
4. Ökuhæfni, þ.e. hvort hinn hreyfihamlaði eða skráður ökumaður sé fær um að aka viðkomandi bifreið.

Í 6. gr. reglugerðarinnar vegna uppbótar til kaupa á bifreið segi að heimilt sé að greiða hreyfihömluðum elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem greiðsluþegi sé talinn þurfa nauðsynlega á að halda samkvæmt reglugerð þessari. Þá sé heimilt að veita uppbót til framfærenda hreyfihamlaðra barna sem njóti umönnunargreiðslna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð.

Í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar komi fram að heimilt sé að greiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg sé vegna þess að líkamsstarfsemi sé hömluð eða líkamshluta vanti, t.d. að hinn hreyfihamlaði sé bundinn hjólastól eða noti tvær hækjur að staðaldri og því metinn verulega hreyfihamlaður. Skilyrði sé að hinn hreyfihamlaði sé sjúkratryggður hér á landi.

Kærandi hafi sótt um uppbót/styrk vegna bifreiðakaupa með umsókn 24. apríl 2025. Í kjölfarið hafi verið óskað eftir læknisvottorði með bréfi dags. 30. apríl 2025. Læknisvottorð hafi borist 7. maí 2025 og hafi þá með bréfi, dags. 20. ágúst 2025, verið óskað eftir rökstuddu mati á göngufærni kæranda. Skýrsla sjúkraþjálfara hafi borist 25. ágúst 2025.

Kæranda hafi verið synjað um uppbót/styrk til kaupa á bifreið með bréfi, dags. 30. september 2025. Í bréfinu komi fram að heimilt væri að greiða hreyfihömluðum einstaklingum sem fái greiddan ellilífeyri, örorkulífeyri eða örorkustyrk uppbót til kaupa á bifreið. Þar sem kærandi væri með greiddan endurhæfingarlífeyri þá hafi umsókninni verið synjað.

Skilyrði til veitingar uppbótar til kaupa á bifreið séu talin uppfyllt í máli kæranda, en samkvæmt bréfi, dags. 30. september 2025, sé gildistími hreyfihömlunarmats frá 1. maí 2025 til 31. desember 2027. Við matið hafi legið fyrir læknisvottorð, dags. 7. maí 2025, og skýrsla sjúkraþjálfara, dags. 20. ágúst 2025.

Í læknisvottorði komi fram að göngugeta kæranda sé að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu en læknir hafi svarað því neitandi hvort göngugeta verði að öllum líkindum óbreytt næstu tvö árin. Fram komi að kærandi noti ekki hjálpartæki eftir því sem læknir viti. Í upplýsingum um batahorfur hafi læknir skrifað að einkenni væru að ágerast og því væru batalíkur hverfandi. Um sé að ræða konu sem sé með langvarandi verkjavandamál sem ekki hafi fundist skýring á, en sé líklega á grunni áfalls sem hún hafi orðið fyrir árið 2016. Fram komi í lok vottorðs sjúkdómsgreiningarnar Post-traumatic stress disorder (F43.1) og Pain, unspecified (R52.9).

Í skýrslu sjúkraþjálfara komi fram að kærandi hafi byrjað sjúkraþjálfun árið 2023 hjá undirrituðum sjúkraþjálfara. Í greiningu sjúkraþjálfara segi að einkennin séu afleiðingar áfalla sem taugakerfið sé fast í „yfirsnúning“ og sendi þar af leiðandi verkja- og spennuboð sem eigi ekki að vera til staðar. Þessi einkenni komi oft fram eftir mikil áföll eða slys eins og bílslys. Fram komi að vegna verkja eigi kærandi mjög erfitt með gang, eigi erfitt með að stíga í vinstri fót og hvert skref sé sársaukafullt. Fram komi að þrátt fyrir að kærandi sé ekki með venjulega lömun eða hölt eftir bæklun sé færni hennar til göngu mun verri en hjá stórum hluta þess hóps. Þá hafi sjúkraþjálfari skrifað að hún geti ekki gefið upp gönguvegalengd þar sem hún sé 0 metrar án einkenna.

Það sé mat Tryggingastofnunar að kærandi uppfylli skilyrði uppbótar samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 905/2021 en ekki styrks samkvæmt 7. gr. reglugerðarinnar. Eftir að hafa farið yfir gögn málsins sé ekki hægt að sjá að kærandi sé verulega hreyfihömluð í skilningi 7. gr. reglugerðarinnar, þ.e. að hún sé sambærilega hreyfihömluð og einstaklingur sem sé bundinn hjólastól eða noti tvær hækjur.

Samkvæmt greindum upplýsingum hafi skilyrði um hreyfihömlun verið talin uppfyllt en ekki viðbótarskilyrði vegna styrks samkvæmt 7. gr. reglugerðarinnar. Þar sem kærandi hafi uppfyllt skilyrði hreyfihömlunar samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar en ekki önnur skilyrði ákvæðisins, eigi hún ekki rétt á greiðslu uppbótar, þar sem að í ákvæðinu komi fram að einungis sé heimilt að greiða hreyfihömluðum elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem greiðsluþegi sé talinn þurfa nauðsynlega á að halda samkvæmt reglugerð þessari.

Þar sem kærandi sé með greiðslur endurhæfingarlífeyris þá falli hún ekki innan skilyrða ákvæðis 6. gr. reglugerðar nr. 905/2021 yfir þá sem geti átt rétt á greiðslu uppbótar. Af þeim sökum hafi kæranda verið synjað um greiðslu uppbótar vegna kaupa á bifreið.

Með vísan til framangreinds telji Tryggingastofnun ekki forsendur til að breyta fyrri ákvörðun. Sú niðurstaða sé byggð á faglegum sjónarmiðum, sem eigi stoð í gildandi lögum og reglum. Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun, dags. 30. september 2025, verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar synjun Tryggingastofnunar ríkisins á umsókn kæranda um uppbót/styrk til bifreiðakaupa.

Lagaheimild fyrir veitingu uppbótar/styrks til kaupa á bifreið er að finna í 10. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Í nefndri 10. gr. segir meðal annars svo:

„Heimilt er að greiða til elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar ef sýnt er að bótaþegi geti ekki komist af án uppbótarinnar. Heimilt er að veita uppbót á fimm ára fresti vegna sama einstaklings.

[...]

Heimilt er að greiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg er vegna þess að líkamsstarfsemi er hömluð eða vantar líkamshluta. Heimilt er að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Ráðherra setur reglugerð um greiðslur samkvæmt ákvæði þessu, m.a. um sex mánaða búsetuskilyrði.“

Með stoð í 3. málsl. 3. mgr. nefndrar 10. gr. hefur ráðherra sett reglugerð nr. 905/2021 um uppbætur og styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Í 4. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar er líkamleg hreyfihömlun skilgreind á eftirfarandi máta:

„Sjúkdómur eða fötlun sem skerðir verulega færni einstaklings til að komast ferða sinna þannig að göngugeta hans er að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu. Þar er fyrst og fremst um að ræða lömun eða skertan hreyfanleika í ganglimum af völdum sjúkdóms eða fötlunar, mæði vegna hjarta- eða lungasjúkdóma eða annað sambærilegt.“

Samkvæmt 1. tölul. 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar er það skilyrði fyrir veitingu uppbótar/styrks til bifreiðakaupa að fyrir liggi mat sem staðfesti hreyfihömlun. 

Um skilyrði til að hljóta uppbót vegna kaupa á bifreið samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar segir meðal annars svo í 1. mgr. þeirrar greinar:

„Heimilt er að greiða hreyfihömluðum elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem greiðsluþegi er talinn þurfa nauðsynlega á að halda samkvæmt reglugerð þessari. Þá er heimilt að veita uppbót til framfærenda hreyfihamlaðra barna sem njóta umönnunargreiðslna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð.“

Þá er í 7. gr. reglugerðarinnar að finna skilyrði sem uppfylla þarf til að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að greiða styrk til kaupa á bifreið. Svohljóðandi er 1. mgr. þeirrar greinar:

„Heimilt er að greiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg er vegna þess að líkamsstarfsemi er hömluð eða vantar líkamshluta, t.d. að hinn hreyfihamlaði sé bundinn hjólastól eða noti tvær hækjur að staðaldri og því metinn verulega hreyfihamlaður. Skilyrði er að hinn hreyfihamlaði sé sjúkratryggður hér á landi.“

Í máli þessu liggur fyrir að Tryggingastofnun ríkisins hefur synjað umsókn kæranda um uppbót/styrk til bifreiðakaupa.

Til skoðunar kemur hvort skilyrði 1. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar, um að heimilt sé að greiða hreyfihömluðum elli- og örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega uppbót til kaupa á bifreið, sé uppfyllt í tilviki kæranda. Óumdeilt er að kærandi er hreyfihamlaður í skilningi framangreinds ákvæðis, þ.e. uppfyllir skilyrði 4. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar um líkamlega hreyfihömlun. Aftur á móti liggur fyrir að kærandi er endurhæfingarlífeyrisþegi en ekki elli- og örorkulífeyrisþegi eða örorkustyrkþegi. Með hliðsjón af framangreindu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að kærandi uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 905/2021 fyrir uppbót vegna kaupa á bifreið.

Þá kemur til skoðunar hvort skilyrði fyrir greiðslu styrks til bifreiðakaupa samkvæmt 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar, um að einstaklingur þurfi að vera verulega hreyfihamlaður, til dæmis bundinn hjólastól og/eða noti tvær hækjur að staðaldri, sé uppfyllt í tilviki kæranda. Að mati úrskurðarnefndarinnar leiðir af orðalagi reglugerðarákvæðisins að við mat á því hvort einstaklingur uppfylli skilyrðið um að teljast verulega hreyfihamlaður sé horft til þess hvort viðkomandi sé bundinn hjólastól og/eða þurfi að notast við tvær hækjur að staðaldri. Upptalning á hjálpartækjum sé þannig tiltekin í dæmaskyni til skýringar á því hvað átt sé við með verulegri hreyfihömlun. Sú túlkun er einnig í samræmi við orðalag 3. mgr. 10. gr. laga um félagslega aðstoð en þar er veiting styrks til bifreiðakaupa ekki bundin því skilyrði að umsækjandi þurfi að nýta sér hjálpartæki. Það er því ekki fortakslaust skilyrði fyrir veitingu bifreiðastyrks að umsækjandi sé bundinn hjólastól eða noti tvær hækjur að staðaldri. Að mati úrskurðarnefndarinnar leiðir hins vegar af orðalagi reglugerðarákvæðisins að viðkomandi verði að vera hreyfihamlaður til jafns við þá sem hafa þörf fyrir framangreind hjálpartæki að staðaldri.

Við mat á því hvort skilyrði um verulega hreyfihömlun sé uppfyllt þarf að fara fram einstaklingsbundið mat í hverju tilviki fyrir sig. Fyrir liggur læknisvottorð B, dags. 7. maí 2025, þar sem tilgreindar eru eftirfarandi sjúkdómsgreiningar:

„Post-traumatic stress disorder

Pain, unspecified“

Í niðurstöðu segir:

„X ára kvk sem hefur verið með langvarandi verkjavandamál sem ekki hefur fundist skýring á. Líklega þó á grunni áfalls sem hún varð fyrir árið 2016. Margar rannsóknir gerðar sem allar eru án aths.“

Í vottorðinu er ekki merkt við að kærandi noti hjólastól eða tvær hækjur að staðaldri heldur er merkt við dálk sem heitir „annað“. Í rökstuðningi fyrir notkun hjálpartækis segir í læknisvottorðinu:

„Notar ekki hjálpartæki eftir því sem ég best veit.“

Þá er merkt við í vottorðinu að göngugeta kæranda sé að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu og verði að öllum líkindum ekki óbreytt næstu tvö árin.

Einnig liggur fyrir bréf C sjúkraþjálfara, dags. 25. ágúst 2025, þar segir:

„A, hóf sjúkraþjálfun hjá undirritaðri í lok ársins 2023 og hefur mætt 67x síðan þá. Við skoðun var hún greinilega mjög kvalinn og haltraði. Verkir mestir í allri vinstri hlið, aukin vöðvaspenna og stífni í vinstri hlið. Átti erfitt með hreyfingar vegna verkja, þá sérstaklega um vinstri mjöðm og háls.

Greining sjúkraþjálfara: einkennin eru afleiðingar áfalla þar sem taugakerfið er fast í “yfirsnúning” og sendir þar af leiðandi verkja- og spennuboð sem eiga ekki að vera til staðar. Þessi einkenni koma oft fram eftir mikil áföll eða slys eins og bílslys.

Vegna þessara einkenna á A mjög erfitt með gang, á erfitt með að stíga í vinstri fótinn og hvert skref sársaukafullt. Það sést langaleiðir á göngulagi hversu erfitt hún á með hvert skref.

Þrátt fyrir að hún sé ekki með venjulega lömun eða hölt eftir bæklun er færni hennar til göngu mun verri en hjá stórum hluta þess hóps

Get ekki gefið upp gönguvegalengd þar sem hún er 0 metrar án einkenna.“

Úrskurðarnefnd velferðarmála, sem meðal annars er skipuð lækni, telur að ráðið verði af gögnum málsins að kærandi búi við skerta göngugetu. Af fyrrgreindu læknisvottorði B má ráða að kærandi notist ekki við hjálpartæki. Úrskurðarnefndin telur að ekki verði ráðið af sjúkdómsástandi kæranda að hún sé hreyfihömluð til jafns við þá sem bundnir eru hjólastól eða háðir því að nota tvær hækjur að staðaldri. Með hliðsjón af framangreindu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að kærandi uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 905/2021 um verulega hreyfihömlun.

Kærandi gerir athugasemdir við langan afgreiðslutíma umsóknar hennar. Samkvæmt 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skulu ákvarðanir í málum skulu teknar svo fljótt sem unnt er. Fyrir liggur að það liðu rúmlega þrír mánuðir frá því að kærandi lagði fram læknisvottorð vegna hreyfihömlunar 7. maí 2025 þar til Tryggingastofnun óskað eftir rökstuddu mati á göngufærni hennar. Engar skýringar liggja fyrir frá Tryggingastofnun á því hvers vegna slík töf varð á öflun upplýsinga. Úrskurðarnefndin telur þó ekki tilefni til að rannsaka það nánar þar sem ekki kemur til álita að mati nefndarinnar að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi á grundvelli tafar á afgreiðslu málsins.

Synjun Tryggingastofnunar ríkisins frá 30. september 2025 á umsókn kæranda um uppbót/styrk til kaupa á bifreið er því staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Synjun Tryggingastofnunar ríkisins á umsókn A, um uppbót/styrk til kaupa á bifreið, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir