Mál nr. 438/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 438/2025

Fimmtudaginn 27. nóvember 2025

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 16. júlí 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 7. maí 2025, um að fella niður rétt hans til atvinnuleysisbóta í þrjá mánuði og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun 8. apríl 2024 og var umsóknin samþykkt 17. maí 2024. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 7. maí 2025, var kæranda tilkynnt að réttur hans til atvinnuleysisbóta hefði verið felldur niður í þrjá mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 61. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar með vísan til þess að hann hefði látið hjá líða að tilkynna stofnuninni um nauðsynlegar upplýsingar sem höfðu áhrif á rétt hans til atvinnuleysisbóta. Kæranda var jafnframt tilkynnt að hann hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur að fjárhæð 459.842 kr., að meðtöldu 15% álagi, sem yrðu innheimtar samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006. Mál kæranda var tekið fyrir að nýju í kjölfar nýrra gagna. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 14. júlí 2025, var kæranda tilkynnt að fyrri ákvörðun hefði verið staðfest þar sem hún hefði að geyma efnislega rétta niðurstöðu, þrátt fyrir ný gögn.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 16. júlí 2025. Með bréfi, dags. 17. júlí 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 13. ágúst 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 19. ágúst 2025. Athugasemdir bárust ekki. Með erindi úrskurðarnefndar, dags. 4. nóvember 2025, var óskað eftir upplýsingum frá Skattinum um hvenær launagreiðendaskrá kæranda hefði verið lokað. Svar barst samdægurs. Þann 19. nóvember 2025 bárust svo nýjar upplýsingar frá Skattinum þar sem greint er frá þeim mistökum að launagreiðendaskrá hafi ekki verið lokað á réttum tíma.

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að hann telji hina kærðu ákvörðun Vinnumálastofnunar ekki endurspegla að fullu staðreyndir málsins. Hann óski því eftir endurskoðun málsins í ljósi eftirfarandi.

Kærandi hafi sótt um atvinnuleysisbætur 8. apríl 2024 sem hafi verið stuttu eftir að hann hafi lokið endurhæfingarprógrammi hjá VIRK. Á þessum tíma hafi kærandi ekki lengur verið í starfi og afskráður sem sjálfstætt starfandi. Kærandi hafi hins vegar ekki verið formlega afskráður fyrr en 31. maí 2024 vegna málsmeðferðartíma og gagnaöflunar. Kærandi hafi ekki fengið greiddar atvinnuleysisbætur fyrr en öll viðeigandi gögn hafi verið send inn og samþykkt sem hafi verið í lok maí.

Þann 29. apríl 2024 hafi kærandi fengið greiddar 94.360 kr. vegna námskeiðs sem hann hafi kennt á tímabilinu 1. til 4. apríl 2024, eða áður en hann hafi sótt um atvinnuleysisbætur. Reikningur fyrir þeirri vinnu hafi einnig verið gefinn út fyrir umsókn til Vinnumálastofnunar. Um hafi verið að ræða síðustu greiðslu til kæranda fyrir vinnu sem hann hafi unnið fyrir umsóknina.

Kærandi viðurkenni að það hafi orðið töf á formlegri afskráningu hans af launagreiðendaskrá. Það hafi hins vegar ekki verið með vilja gert heldur til komið vegna tímasetningar og skýringa á nauðsynlegum gögnum. Kærandi hafi verið í góðri trú og lagt fram öll umbeðin gögn um leið og hann hafi haft vitneskju til.

Kærandi óski þess að úrskurðarnefndin taki til greina að hann hafi ekki misnotað atvinnuleysistryggingakerfið, að hann hafi verið atvinnulaus, viljugur að vinna og uppfyllt öll tilgreind skilyrði. Einnig að um minniháttar mál skráningarmál hafi verið að ræða sem hafi verið leiðrétt strax. Þá reynist endurkrafa Vinnumálastofnunar kæranda erfið, hann sé ekki búsettur á Íslandi og því reynist pappírsvinnan flókin.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt um greiðslu atvinnuleysistrygginga með umsókn, dags. 8. apríl 2024. Með erindi, dags. 17. maí 2024, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt og að útreiknaður bótaréttur væri 76%.

Í kjölfar reglulegs eftirlits Vinnumálastofnunar í febrúar 2025 hafi komið í ljós að kærandi hafði opnað launagreiðendaskrá og verið með óútskýrðar tekjur úr eigin rekstri í maí 2024. Kærandi hafi ekki tilkynnt stofnuninni um tilfallandi verktakavinnu á umræddu tímabili. Með erindi, dags. 27. febrúar 2025, hafi þess verið óskað að kærandi veitti stofnuninni skýringar á umræddum tekjum. Í kjölfarið hafi borist fyrirspurn frá kæranda en engar efnislegar skýringar. Í ljósi þess að kærandi hafi verið með ótilkynnt reiknað endurgjald samhliða greiðslum atvinnuleysisbóta hafi Vinnumálastofnun kannað hvort kærandi væri enn með opna launagreiðendaskrá samhliða greiðslum atvinnuleysisbóta. Kærandi hafi verið með opna launagreiðendaskrá frá 8. apríl 2024 til 31. maí 2024.

Með erindi, dags. 7. maí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að þar sem hann hefði látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um nauðsynlegar upplýsingar sem höfðu áhrif á rétt hans til atvinnuleysistrygginga væri bótaréttur hans felldur niður frá og með þeim degi í þrjá mánuði. Sú ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 61. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Jafnframt hafi kæranda verið tilkynnt að þar sem hann hefði verið með opna launagreiðendaskrá hefði hann fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur að fjárhæð 399.863 kr. á tímabilinu 8. apríl 2024 til 31. maí 2024. Skuld hafi verið innheimt með 15% álagi og numið samtals 459.842 kr.

Þann 21. maí 2025 hafi borist skýringar frá kæranda á ástæðum þess af hverju hann hefði opnað launagreiðendaskrá í apríl og maí 2024. Að sögn kæranda hafi hann opnað launagreiðendaskrá sína sökum þess að hann hefði fengið greiðslu vegna vinnu sinnar á tímabilinu 1. til 4. apríl 2024, þ.e. á tímabili sem kærandi hafi ekki fengið greiddar atvinnuleysisbætur. Jafnframt hafi fylgt með afrit af eyðublaðinu RSK 5.04, þ.e. tilkynning um lok starfsemi til Skattsins. Í eyðublaðinu hafi verið tilgreint að óskað væri eftir afskráningu launagreiðslu 29. apríl 2024.

Með bréfi, dags. 14. júlí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt um niðurstöðu á endurskoðun á málinu og hann upplýstur um að þrátt fyrir ný gögn væri það mat Vinnumálastofnunar að um efnislega rétta niðurstöðu hefði verið að ræða.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Markmið laga um atvinnuleysistryggingar sé að tryggja þeim sem tryggðir séu og misst hafi fyrra starf sitt tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir séu að leita sér að nýju starfi. Því sé gert ráð fyrir að þeir sem teljist tryggðir séu í virkri atvinnuleit þann tíma og séu jafnframt reiðubúnir að taka þátt í þeim vinnumarkaðsaðgerðum sem þeim standi til boða. Atvinnuleysistryggingar veiti þannig þeim sem tryggðir séu innan atvinnuleysistryggingakerfisins fjárhagslegt úrræði í tímabundnu atvinnuleysi sínu.

Mál þetta lúti að ákvörðun Vinnumálastofnunar um biðtíma og innheimtu ofgreiddra atvinnuleysisbóta. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi kærandi verið með opinn rekstur á eigin kennitölu í apríl og maí 2024.

Í 3. mgr. 9. gr. sé mælt fyrir um upplýsingaskyldu umsækjanda til Vinnumálastofnunar. Þar segi:

„Sá sem telst tryggður á grundvelli laga þessara skal upplýsa Vinnumálastofnun um allar breytingar sem kunna að verða á högum hans á þeim tíma er hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum, svo sem um námsþátttöku, tekjur sem hann fær fyrir tilfallandi vinnu og hversu lengi vinnan stendur yfir.“

Þá segi í 1. mgr. 59. gr. laganna að hver sá sem láti hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar eða um annað það sem kunni að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögunum skuli ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar sé tilkynnt aðila. Honum skuli jafnframt verða gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur samkvæmt 39. gr.

Ljóst sé að kærandi hafi ekki tilkynnt stofnuninni um störf sín eða tekjur. Vinnumálastofnun hafi ekki verið kunnugt um að kærandi hefði opnað launagreiðendaskrá í apríl 2024.

Samkvæmt f. lið 1. mgr. 18. gr. laga um atvinnuleysistryggingar skuli sjálfstætt starfandi einstaklingur hafa stöðvað rekstur, sbr. 20. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Í 20 gr. laganna sé nánar tilgreint hvenær sjálfstætt starfandi einstaklingur hafi stöðvar rekstur. Í 1. mgr. 20. gr. laganna segi:

„Sjálfstætt starfandi einstaklingur, sbr. b-lið 3. gr., telst hafa stöðvað rekstur hafi hann tilkynnt til launagreiðendaskrár ríkisskattstjóra að hann hafi stöðvað rekstur og að öll starfsemi hafi verið stöðvuð. Þegar metið er hvort starfsemi hafi verið stöðvuð skal líta til hreyfinga í virðisaukaskattsskrá ríkisskattstjóra. Heimilt er að taka tillit til hreyfinga í virðisaukaskattsskrá vegna eignasölu enda hafi sjálfstætt starfandi einstaklingur lagt fram yfirlýsingu þess efnis að hann hyggist hætta rekstri.“

Kærandi hafi verið með opinn rekstur á eigin kennitölu á tímabilinu apríl til maí 2024. Eitt af skilyrðum þess að eiga rétt á greiðslum atvinnuleysisbóta sé að atvinnuleitandi hafi stöðvað rekstur sinn, sbr. f. lið 18. gr. laganna. Í 20. og 21. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé nánar fjallað um það hvað felist í því að stöðva rekstur sinn. Þar segi meðal annars að staðfesting á stöðvun reksturs feli í sér tilkynningu til launagreiðendaskrár ríkisskattstjóra um að hann hafi stöðvað rekstur og að öll starfsemi hafi verið stöðvuð. Samkvæmt framangreindu geti atvinnuleitandi sem sé með opna launagreiðendaskrá hjá Skattinum ekki átt rétt á greiðslum atvinnuleysistrygginga á sama tíma.

Samkvæmt skýru orðalagi 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar beri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir það tímabil sem atvinnuleitandi uppfylli ekki skilyrði laganna. Í athugasemdum með 39. gr. í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar sé sérstaklega áréttað að leiðrétting eigi við í öllum tilvikum sem kunni að valda því að atvinnuleitandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Kæranda beri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur vegna þess tímabils sem kærandi hafi verið með opinn rekstur.

Ofgreiddar atvinnuleysisbætur beri að innheimta samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar en þar segi orðrétt:

„Hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur skv. 32. eða 33. gr. en hann átti rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildir um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hefur fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fella skal niður álagið samkvæmt þessari málsgrein færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.“

Ákvæði 2. mgr. 39. gr. sé fortakslaust að því er varði skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar bætur. Heildarskuld kæranda hafi verið 459.842 kr. með álagi. Eins og kveðið sé á um í lokamálslið 2. mgr. 39. gr. skuli fella niður álagið færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er hafi leitt til skuldmyndunar. Þar sem kærandi hafi látið hjá líða að tilkynna um rekstur sinn telji Vinnumálastofnun ekki efni til að fella niður álag í máli kæranda.

Með vísan til alls framangreinds sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að kærandi skuli sæta viðurlögum á grundvelli 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sökum þess að hann hafi ekki tilkynnt stofnuninni um vinnu sína. Það sé jafnframt niðurstaða stofnunarinnar að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði fyrir greiðslum atvinnuleysistrygginga á tímabilinu 8. apríl til 31. maí 2024. Kæranda beri því að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur, auk álags, samtals 459.842 kr., sbr. 2. mgr. 39. gr. laganna.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um að fella niður rétt kæranda til atvinnuleysisbóta í þrjá mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

Í 59. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um viðurlög við því að láta hjá líða að veita upplýsingar eða láta hjá líða að tilkynna um breytingar á högum. Ákvæði 1. mgr. 59. gr. er svohljóðandi:

„Sá sem lætur hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar skv. 14. gr. eða um annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila, sbr. þó 4. mgr. og 59. gr. a. Hið sama á við þegar hinn tryggði hefur látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunna að verða á högum hans á því tímabili sem hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum, sbr. 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. Skal honum jafnframt verða gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur skv. 39. gr.“

Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 54/2006 skal sá sem telst tryggður á grundvelli laganna upplýsa Vinnumálastofnun um allar breytingar sem kunna að verða á högum hans á þeim tíma er hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögunum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögunum, svo sem um námsþátttöku, tekjur sem hann fær fyrir tilfallandi vinnu og hversu lengi vinnan stendur yfir. Í 2. mgr. 14. gr. laganna kemur einnig fram að hinn tryggði skuli tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunna að verða á vinnufærni hans eða aðstæðum að öðru leyti samkvæmt 1. mgr., þar á meðal um tilfallandi veikindi, án ástæðulausrar tafar.

Samkvæmt gögnum málsins var umsókn kæranda um atvinnuleysisbætur samþykkt 17. maí 2024 í kjölfar þess að Vinnumálastofnun barst tilkynning um að launagreiðendaskrá kæranda hefði verið lokað 29. apríl 2024. Í kjölfar reglulegs eftirlits Vinnumálastofnunar í febrúar 2025 kom í ljós að launagreiðendaskrá kæranda hafði enn verið opin í maí 2024.

Samkvæmt upplýsingum sem bárust úrskurðarnefndinni frá Skattinum höfðu verið gerð mistök varðandi lokun launagreiðendaskrá kæranda í maí 2024. Lokunin hafði fyrir mistök ekki farið í gegn en það hafi síðar verið leiðrétt.

Að virtum þessum upplýsingum frá Skattinum getur úrskurðarnefndin ekki fallist á að kæranda beri að sæta viðurlögum á grundvelli 59. gr. laga nr. 54/2006 með vísan til þess að hann hefði látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um nauðsynlegar upplýsingar sem höfðu áhrif á rétt hans til atvinnuleysisbóta. Sú ákvörðun Vinnumálastofnunar er því felld úr gildi.

Mál þetta lýtur einnig að þeirri ákvörðun Vinnumálastofnunar að innheimta ofgreiddar bætur fyrir apríl og maí mánuði 2024 með vísan til þess að kærandi hefði verið með opna launagreiðendaskrá á því tímabili. Í ljósi þess sem að framan greinir um mistök Skattsins varðandi lokun launagreiðendaskrár er það mat úrskurðarnefndarinnar að Vinnumálastofnun skuli taka þann þátt málsins til endurskoðunar, enda óljóst hvort sú ákvörðun sé reist á réttum forsendum.

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 7. maí 2025, um að fella niður rétt A, til atvinnuleysisbóta í þrjá mánuði og að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur, er felld úr gildi og málinu vísað til nýrrar meðferðar stofnunarinnar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir