Mál nr. 532/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 532/2025

Fimmtudaginn 27. nóvember 2025

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 26. ágúst 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 26. maí 2025, um að fella niður rétt hans til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um greiðslur atvinnuleysisbóta hjá Vinnumálastofnun 29. apríl 2025. Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 26. maí 2025, var kæranda tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt en með vísan til starfsloka hjá fyrrum vinnuveitanda væri réttur til atvinnuleysisbóta hins vegar felldur niður í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 54. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 26. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 27. ágúst 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 1. október 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 2. október 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 14. október 2025 og voru þær kynntar Vinnumálastofnun með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 16. október 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar kemur fram að kærandi hafi hafið störf hjá B þann 1. október 2024. Kærandi hafi fljótlega skynjað að hann passaði illa inn í menningu vinnustaðarins en sú tilfinning hafi aukist með tímanum og hafi haft neikvæð áhrif á líðan hans í starfi.

Kærandi greinir frá því að stuttu eftir áramót hafi yfirmaður hans tilkynnt honum að framvegis yrði kæranda greitt eftir tímakaupi í stað mánaðarlauna eins og kveðið hefði verið á um í ráðningarsamningi. Ráðningarsamningnum hafi þó ekki verið breytt. Þessi breyting á fyrirkomulagi hafi haft í för með sér launalækkun. Yfirmaður hafi ekki gefið út launaseðla og því hafi kærandi ekki fengið útlistun launa. Kærandi hafi talið þetta skarast á við ráðningarsamning en hafi engu að síður reynt að skila af sér góðri vinnu eftir bestu getu. Um vorið hafi kærandi ítrekað veikst af öndunarfærasýkingum sem hefðu leitt til berkjubólgu og því hafi hann verið frá vinnu í töluverðan tíma. Þegar kærandi hafi snúið aftur til vinnu hafi hann upplifað kaldar og óvinsamlegar móttökur. Kærandi hafi orðið var við að vinnuaðstaða hans hafi endurtekið verið færð til og framkoma í hans garð hafi verið dónaleg. Kærandi hafi frétt af því að yfirmaður hefði logið að samstarfsfólki hans um ástæðu fjarveru hans. Þetta hafi átt sér stað um það leyti sem ráðningarstyrkur Vinnumálastofnunar til fyrirtækisins hafi runnið út.

Í framhaldi af þessu hafi yfirmaður farið fram á að kærandi myndi gerast verktaki í stað þess að vera á launaskrá. Kærandi hafi talið slíkt leiða til lakari starfskjara og á þeim tímapunkti hafi vanlíðan hans í starfi verið mikil. Kærandi greinir frá því að þann 1. apríl hafi honum, án skýringa, ekki verið greidd laun og hafi þá komið í ljós að yfirmaður hefði einnig ekki greitt út desemberuppbót. Kærandi hafi ítrekað reynt að ná tali af yfirmanni sínum til að ræða þessi atriði en án árangurs. Á þessum tímapunkti hafi kærandi upplifað sig ráðþrota. Vandamál kæranda hafi verið rótgróin í menningu fyrirtækisins og hann hafi ekki séð neina framtíð fyrir sig innan þess. Kærandi hafi talið ósennilegt að hann gæti treyst yfirmanni til að ráða bót á aðstæðum, enda hafi hann upplifað yfirmann óheiðarlegan og rót þeirrar framkomu sem kærandi upplifði.

Kærandi greinir frá því að fyrr um vorið hafi honum boðist annað starf en á þeim tímapunkti hafi hann enn staðið í þeirri trú að ástandið í þáverandi starfi myndi batna og þar sem nýja starfið hafi ekki hentað honum jafnvel hafi hann afþakkað boðið. Boðið hafi þó áfram staðið opið. Í lok apríl hafi andleg líðan hans verið komin í þrot og hann hafi áttað sig á því að hann þyrfti ekki að þrauka svo fjandsamlegar starfsaðstæður þegar annað starf stæði honum til boða. Kærandi hafi loksins náð sambandi við yfirmann símleiðis og sagt upp starfinu. Yfirmaðurinn hafi glaðlega tekið við uppsögn.

Í framhaldi af því hafi verkefnastaða tilvonandi atvinnurekanda ekki reynst nægileg góð á þeim tímapunkti til að standa við ráðningu. Kærandi hafi því leitað til Vinnumálastofnunar og sótt um atvinnuleysisbætur. Við uppsögn hafi yfirmaðurinn heitið því að gera upp ógreidd laun en það hafi ekki gengið eftir. Stéttarfélag kæranda sé með opið mál í vinnslu gagnvart atvinnurekanda fyrir hans hönd. Kærandi óski þess að ákvörðun Vinnumálastofnunar verði endurskoðuð.

Í athugasemdum kæranda er vísað til þess að Vinnumálastofnun hafi byggt ákvörðun sína á þeirri forsendu að hann hefði ekki tryggt sér annað starf áður en hann hafi sagt upp starfi. Sú ályktun hafi að sögn Vinnumálastofnunar einungis verið byggð á því að kærandi hafi lagt inn umsókn um atvinnuleysisbætur. Þegar kærandi hafi leiðrétt þessa röngu ályktun eftir að hafa óskað eftir rökstuðningi hafi Vinnumálastofnun hafnað þessum nýjum upplýsingum, að því virðist á þeirri forsendu að þær hefðu komið fram á „seinni stigum málsins“. Þessar upplýsingar hefðu þó komið fram á fyrri stigum ef Vinnumálastofnun hefði virt rannsóknarskyldu sína og spurt um málsatvik í stað þess að draga ályktanir. Vinnumálastofnun refsi þannig umsækjanda vegna skorts á upplýsingum sem stofnunin hafi aldrei óskað eftir.

Varðandi fullyrðingu Vinnumálastofnunar um skort á tilraunum til úrbóta bendi kærandi á að þær upplýsingar liggi ekki fyrir af þeirri ástæðu að stofnunin hafi aldrei óskað eftir þeim. Vandi kæranda á fyrrum vinnustað hafi verið rótgróinn í menningu fyrirtækisins og snúið beint að yfirmanni. Kærandi hafi þó ítrekað reynt að hitta yfirmanninn til að ræða málin og leita lausna, án árangurs. Það sé því rangt að engar tilraunir til úrbóta hafi verið reyndar. Vinnumálastofnun hefði fengið þær upplýsingar á fyrri stigum málsins ef stofnunin hefði óskað eftir þeim.

Kærandi tekur fram að málsmeðferð Vinnumálastofnunar hafi einkennst af því að draga ályktanir án þess að afla nauðsynlegra upplýsinga og hafna síðan þeim upplýsingum þegar þær séu veittar. Að mati kæranda sé málsmeðferðin þar með ekki í samræmi við rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Kærandi geri einnig athugasemd við það að nær allar ákvarðanir Vinnumálastofnunar séu óundirritaðar og það sama eigi við um rökstuðning stofnunarinnar. Það sé ekki í samræmi við kröfur sem séu gerðar til forms og framsetningar stjórnvaldsákvarðana í ljósi réttaröryggissjónarmiða og vandaðra stjórnsýsluhátta, sbr. álit umboðsmanns Alþingis frá 2. júlí 2021 í máli nr. 10652/2020.

Að teknu tilliti til framangreindra upplýsinga óski kærandi eftir því að úrskurðarnefndin felli úr gildi ákvörðun Vinnumálastofnunar um biðtíma bóta þar sem hún sé byggð á ófullnægjandi málsmeðferð og röngum forsendum.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi síðast sótt um atvinnuleysisbætur þann 29. apríl 2025. Í umsókn hafi kærandi tilgreint að samkomulag hafi verið gert um starfslok hans. Þá hafi í skýringum kæranda komi fram að vinnuveitandi hafi gert kröfu um að kærandi „gerðist verktaki“ og að hann hafi fallið illa inn í vinnumenninguna. Það hafi valdið „vanlíðan í starfi og utan.“ Með erindi, dags. 15. maí 2025, hafi Vinnumálastofnun óskað eftir frekari skýringum kæranda á ástæðum starfsloka hans hjá B, auk þess að hann þyrfti að leggja fram staðfestingu á starfstímabili.

Með erindi, dags. 26. maí 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt og að útreiknaður bótaréttur væri 74%. Með vísan til starfsloka kæranda hafi honum verið gert að sæta tveggja mánaða biðtíma eftir greiðslum atvinnuleysistrygginga á grundvelli 1. mgr. 54. laga um atvinnuleysistryggingar.

Kærandi hafi skilað frekari skýringum þann 2. júní 2025. Þar hafi kærandi ítrekað það sem fram hafi komið um vinnustaðamenninguna á vinnustaðnum. Kærandi hafi metið það ólíklegt til árangurs að leita liðsinnis stéttarfélags við að leysa úr málum. Eins hafi kæranda þótt tilgangslaust að leita lausna innan fyrirtækisins. Skýringar kæranda hafi verið lagðar til grundvallar endurupptöku á ákvörðun um biðtíma.

Með erindi, dags. 10. júní 2025, hafi Vinnumálastofnun staðfest ákvörðun sína frá 26. maí 2025 þar sem það hafi verið mat stofnunarinnar að engu hefði verið bætt við þegar framkomnar skýringar á aðstæðum er leitt hafi til starfsloka kæranda.

Þann 11. júní 2025 hafi kærandi óskað eftir að mál hans yrði tekið fyrir á ný þar sem hann væri búinn að ræða við „stéttarfélag“ og eftir á að hyggja hefði hann verið þolandi eineltis á vinnustaðnum. Vinnumálastofnun hafi enn á ný metið skýringar kæranda og aftur staðfest ákvörðun sína frá 26. maí 2025. Kæranda hafi verið tilkynnt um þá ákvörðun með bréfi, dags. 15. júlí 2025. Kærandi hafi þann 16. júlí 2025 óskað eftir rökstuðningi á ákvörðun stofnunarinnar sem hafi verið veittur þann 29. júlí 2025.

Kærandi hafi sent tölvupóst þann 31. júlí 2025 þar sem fram komi að hann teldi að ákvörðun stofnunarinnar væri byggð á misskilningi. Kærandi hafi við starfslok talið sig vera með vilyrði fyrir öðru starfi og því væri ákvörðun stofnunarinnar ekki rétt. Vinnumálastofnun hafi lagt þessar skýringar kæranda til grundvallar endurskoðunar á umsókn kæranda og hafi komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stofnunarinnar frá 26. maí 2025 skyldi standa. Kæranda hafi verið tilkynnt um þá ákvörðun með bréfi, dags. 8. ágúst 2025.

Þann 12. ágúst 2025 hafi enn borist gögn í máli kæranda. Um hafi verið að ræða tölvupóstsamskipti kæranda við fulltrúa á kjaramálasviði VR og beiðni um endurskoðun ákvörðunar í fjórða skiptið. Vinnumálastofnun hafi komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stofnunarinnar frá 26. maí 2025 bæri að staðfesta, enda hefðu gögnin ekki borið með sér annað en að réttilega hafi verið staðið að ákvörðun í upphafi. Kæranda hafi verið tilkynnt um þá niðurstöðu með bréfi, dags. 19. ágúst 2025.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Tilgangur laga um atvinnuleysistryggingar sé að tryggja þeim sem tryggðir séu og misst hafi fyrra starf sitt tímabundna fjárhagsaðstoð í þrengingum sínum. Lögin veiti þeim fjárhagslegt úrræði og beri að gera ríkar kröfur til þeirra sem segi upp störfum sínum að hafa til þess gildar ástæður samkvæmt lögunum, enda eigi almennt ekki að þiggja atvinnuleysisbætur í stað þess að gegna launuðu starfi.

Í 1. mgr. 54. gr. laga um atvinnuleysistryggingar segi orðrétt:

,,Sá sem telst tryggður samkvæmt lögum þessum en hefur sagt starfi sínu lausu án gildra ástæðna skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá móttöku umsóknar um atvinnuleysisbætur, sbr. þó 4. mgr. Hið sama gildir um þann sem missir starf sitt af ástæðum sem hann sjálfur á sök á.“

Orðalagið ,,gildar ástæður“ hafi verið túlkað þröngt og fá tilvik hafi verið talin falla þar undir. Í athugasemdum við 1. mgr. 54. gr. í greinargerð með frumvarpi því hafi orðið að lögum um atvinnuleysistryggingar komi fram að með ákvæði þessu sé verið að undirstrika það markmið vinnumarkaðskerfisins að stuðla að virkri atvinnuþátttöku fólks. Í ljósi þess sé ekki gefinn kostur á að fólk segi upp starfi sínu til að fá greiddar atvinnuleysisbætur án þess að sérstakar ástæður liggi að baki uppsögninni í tilvikum þar sem annað starf sé ekki í boði. Þar sé jafnframt sérstaklega tekið fram að það sé erfiðleikum bundið að skilgreina nákvæmlega í lögum og reglugerðum hvaða ástæður, sem liggi að baki uppsögn, séu gildar, þar sem þær ástæður geti verið af margvíslegum toga. Í ljósi þess að um matskennda ákvörðun sé að ræða sé Vinnumálastofnun falið að meta hvernig atvik og aðstæður þess máls er fyrir henni liggi falli að umræddri reglu. Vinnumálastofnun beri að líta til almennra reglna og málefnalegra sjónarmiða við ákvarðanir um hvort umsækjendur um atvinnuleysisbætur skuli sæta biðtíma eftir atvinnuleysisbótum.

Fyrir liggi að kærandi hafi sagt starfi sínu lausu hjá B. Ágreiningurinn snúi að því hvort ástæður kæranda fyrir uppsögn í starfi teljist gildar í skilningi framangreinds ákvæðis 1. mgr. 54. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi í fyrri úrskurðum sínum talið að almennt beri að gera ríkar kröfur til atvinnuleitanda þegar metið sé hvort ástæður fyrir uppsögn séu gildar samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laganna. 

Þær skýringar sem kærandi hafi veitt Vinnumálastofnun á uppsögn sinni séu margvíslegar og varði meðal annars vanlíðan í starfi og ómöguleika við að aðlagast vinnustaðamenningu. Þá haldi kærandi því fram að vinnuveitandi hafi brotið gegn ráðningarsamningi og að einelti stjórnenda hafi átt þátt í starfslokum hans hjá atvinnurekanda. 

Í tilvikum sem þessum hefur í framkvæmd verið gerð sú krafa til launamanna að þeir nýti sér öll tiltæk úrræði til úrbóta, svo sem að leita til síns stéttarfélags, vinnueftirlitsins eða að tryggja sér annað starf áður en þeir ákveði að segja starfi sínu lausu. Fyrir liggi að kærandi hafi ekki tryggt sér annað starf áður en hann hafi sagt starfi sínu lausu þó hann hafi á síðari stigum málsins lýst því yfir að hann hefði „talið“ sig vera með opið starfstilboð þegar hann hafi sagt starfi sínu lausu. Þá liggi ekki fyrir upplýsingar um að tilraunir til úrbóta hafi verið reyndar áður en kærandi hafi sagt starfi sínu lausu með aðkomu atvinnurekanda, viðeigandi stéttarfélags eða Vinnueftirlits. Af þeim samskiptum sem kærandi lýsi verður ekki séð að kærandi hafi gert nokkrar tilraunir til að fá úr málum sínum leyst áður en hann hafi hætt störfum hjá B.

Í ljósi framangreinds sé það mat Vinnumálastofnunar að ástæður þær er kærandi gefi fyrir uppsögn sinni teljist ekki gildar í skilningi 1. mgr. 54. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Það sé því afstaða Vinnumálastofnunar að kærandi skuli sæta biðtíma á grundvelli ákvæðisins. Með vísan til framangreindra sjónarmiða sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að greiðslur atvinnuleysisbóta skuli fyrst hefjast þegar kærandi hafi verið skráður hjá Vinnumálastofnun án bóta í tvo mánuði.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um að fella niður rétt kæranda til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði á grundvelli 1. mgr. 54. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar.

Ákvæði 1. mgr. 54. gr. laganna er svohljóðandi:

„Sá sem telst tryggður samkvæmt lögum þessum en hefur sagt starfi sínu lausu án gildra ástæðna skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá móttöku umsóknar um atvinnuleysisbætur, sbr. þó 4. mgr. Hið sama gildir um þann sem missir starf af ástæðum sem hann á sjálfur sök á.“

Óumdeilt er að kærandi sagði upp starfi sínu hjá B en ágreiningur málsins lýtur að því hvort ástæður hans fyrir uppsögninni hafi verið gildar í skilningi 1. mgr. 54. gr. laga nr. 54/2006. Í athugasemdum við 1. mgr. 54. gr. í frumvarpi til laga nr. 54/2006 kemur fram að með ákvæðinu sé undirstrikað það markmið vinnumarkaðskerfisins að stuðla að virkri atvinnuþátttöku fólks. Í því ljósi sé ekki gefinn kostur á að fólk segi upp starfi sínu til að fá greiddar atvinnuleysisbætur án þess að sérstakar ástæður liggi að baki uppsögninni í tilvikum þegar annað starf sé ekki í boði. Tekið er fram að það sé erfiðleikum bundið að takmarka þau tilvik sem geti talist til gildra ástæðna í lögum og reglugerðum þar sem ástæður þess að fólk segi störfum sínum lausum eða missi þau geti verið af margvíslegum toga. Því sé lagt til að lagareglan verði áfram matskennd og Vinnumálastofnun falið að meta atvik og aðstæður hverju sinni. Stofnuninni beri að líta til almennra reglna og málefnalegra sjónarmiða við ákvarðanir um hvort umsækjendur um atvinnuleysisbætur skuli sæta biðtíma eftir atvinnuleysisbótum. Jafnframt er bent á að um íþyngjandi ákvörðun sé að ræða.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ráða megi af framangreindu að almennt beri að gera nokkuð ríkar kröfur til atvinnuleitanda þegar metið er hvort ástæður fyrir uppsögn séu gildar samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 54/2006.

Kærandi hefur gefið nokkrar skýringar á því að hann hafi sagt upp starfi sínu hjá B. Ein skýring er sú að vinnuveitandinn hafi farið fram á að hann gerðist verktaki sem honum hafi ekki hugnast. Kærandi hafi einnig upplifað vanlíðan í starfi og ómöguleika við að aðlagast vinnustaðamenningu. Þá heldur kærandi því fram að vinnuveitandi hafi brotið gegn ráðningarsamningi og að einelti stjórnenda hafi átt þátt í starfslokum hans hjá atvinnurekanda. 

Eins og fram hefur komið er ákvörðun um að umsækjandi skuli sæta biðtíma íþyngjandi ákvörðun. Að mati úrskurðarnefndarinnar verður því að gera þær kröfur að fyrirliggjandi gögn bendi eindregið til þess að rétt sé að beita því úrræði. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvílir sú skylda á stjórnvaldi að sjá til þess að eigin frumkvæði að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Markmið rannsóknarreglunnar er að tryggja að stjórnvaldsákvarðanir verði bæði löglegar og réttar. Ekki er að sjá af gögnum málsins að Vinnumálastofnun hafi gætt að þeirri skyldu sinni, enda var í engu brugðist við skýringum kæranda áður en hin kærða ákvörðun var tekin, svo sem með því að óska eftir frekari upplýsingum frá fyrrum vinnuveitanda hans.

Hin kærða ákvörðun er því felld úr gildi og lagt fyrir Vinnumálastofnun að taka mál kæranda til nýrrar meðferðar.

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 26. maí 2025, um að fella niður rétt A, til atvinnuleysisbóta í tvo mánuði, er felld úr gildi og málinu vísað til nýrrar meðferðar stofnunarinnar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir