Mál nr. 592/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 592/2025

Miðvikudaginn 10. desember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 17. september 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 7. júlí 2025 um að synja umsókn hans um barnalífeyri.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með rafrænni umsókn til Tryggingastofnunar ríkisins, móttekinni 24. apríl 2025, sótti kærandi um greiðslu barnalífeyris vegna barnsins B. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 7. júlí 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að ekki væri heimilt að greiða stjúpforeldri barnalífeyri ef barnið ætti framfærsluskylt foreldri á lífi. Kærandi fór fram á rökstuðning vegna ákvörðunar stofnunarinnar þann 9. júlí 2025, sem var veittur með bréfi, dags. 16. júlí 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 17. september 2025. Með bréfi, dags. 18. september 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 6. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. október 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 16. október 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Með bréfi, dags. 30. október 2025, barst viðbótargreinargerð frá Tryggingastofnun ríkisins og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 5. nóvember 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 20. nóvember 2025.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru er greint frá því að kæranda hafi verið synjað um barnalífeyri þrátt fyrir að hann og kona hans séu með drenginn á þeirra framfærslu. Kærandi fái helming barnabóta og drengurinn sé með lögheimili hjá honum. Kærandi og kona hans séu bæði öryrkjar og hann hafi fengið greiddan barnalífeyri síðustu ár þegar hann hafi verið á endurhæfingarlífeyri. Kærandi sjái ekki betur en að það sé mismunun fyrir drenginn að faðir hans fái ekki það sama og aðrir feður og mæður fái til framfærslu barna sinna.

Í athugasemdum kæranda frá 16. október 2025 kemur fram sú krafa að ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja kæranda um barnalífeyri verði ógilt. Kærandi hafi fengið greiddan barnalífeyri um nokkurra ára skeið og hafi sú ákvörðun stofnunarinnar um að greiða honum barnalífeyri verið staðfest þrisvar sinnum í kjölfarið.

Kærandi hafi kært ákvörðun Tryggingastofnunar til úrskurðarnefndar velferðarmála og hann hafi fengið þær upplýsingar að nefndin hafi fallist á að veita Tryggingstofnun frest til að koma með rökstuðning. Því sé mótmælt þar sem sá frestur sem nefndin hafi veitt hafi verið liðinn þegar beiðni um frest hafi borist. Tryggingastofnun sé stjórnvald sem hafi fjölda fólks í vinnu við að sinna málum sem þessum og eigi því ekki að fá auka frest til að skila inn upplýsingum um mál sem liggi fyrir hjá embættinu.

Kærandi og kona hans fari sameiginlega með uppeldi sonar þeirra. Þau greiði saman fyrir framfærslu hans og sinni uppeldinu í sameiningu. Þau séu bæði öryrkjar og því sé eðlilegt að þau fái bæði greiddan barnalífeyri, líkt og almennt gildi í tilviki barna sem eigi foreldra sem séu öryrkjar.

Tryggingastofnun hafi áður úrskurðað að kærandi ætti eigi á barnalífeyri og því sé ákvörðun stofnunarinnar um að synja kæranda nú um barnalífeyri í reynd afturköllun á fyrri stjórnvaldsákvörðun. Afturköllun stjórnvaldsákvörðunar sé aðeins heimil að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ríkari kröfur séu gerðar til stjórnvalda þegar afturköllun fyrri stjórnvaldsákvörðunar hafi íþyngjandi áhrif á málsaðila, eins og raunin sé í tilviki kæranda. Til að heimilt sé að afturkalla eldri stjórnvaldsákvörðun með íþyngjandi áhrifum þurfi að rannsaka mál með viðhlítandi hætti og einnig þurfi að fara fram forsvaranlegt mat. Tryggingastofnun hafi ekki uppfyllt kröfur rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með ákvarðanatöku sinni, enda hafi ekki verið kannað með viðhlítandi hætti hvernig staðið sé að uppeldi barnsins sem sótt sé um barnalífeyri vegna. Slík skoðun hefði leitt í ljós að barnið sé sannarlega í sameiginlegu uppeldi hjá kæranda og eiginkonu hans. Ekki verði séð að Tryggingastofnun hafi lagt mat á aðstæður kæranda með nægjanlegum hætti, enda sé varla komið inn á rökin fyrir breyttri ákvarðanatöku. Þá sé það mismunun að gera jafn mikinn greinarmun milli foreldra þegar komi að ákvarðanatöku um greiðslu barnalífeyris eftir því hvort foreldrar séu blóðforeldrar, kjörforeldrar eða stjúpforeldrar. Markmið barnalífeyris sé að veita stuðning til uppeldis og framfærslu barns og þar verði að hafa í huga að það skipti ekki máli fyrir hag barnsins hvort þeir sem ali barnið upp séu blóðforeldrar, kjörforeldrar eða stjúpforeldrar. Það sé mat kæranda að afgreiðsla Tryggingastofnunar brjóti að þessu leyti í bága við bæði jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýsluréttar og brjóti einnig gegn meginreglu 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs heimilis og fjölskyldu.

Farið sé fram að úrskurðarnefnd velferðarmála ógildi ákvörðun Tryggingastofnunar og að kærandi fái greiddan barnalífeyri.

Í athugasemdum kæranda frá 20. nóvember 2025, kemur fram að rök Tryggingastofnunar standist ekki skoðun, kærandi hafi fengið barnalífeyri með drengnum í mörg ár og þá séu hann og kona hans bæði öryrkjar. Drengurinn búi hjá kæranda og sé alfarið á framfærslu hans og konu hans. Tryggingastofnun hafi í þrígang samþykkt að hann ætti rétt á barnalífeyri eins og hver annar faðir, en nú hafi honum verið synjað um þessar greiðslur sem sé afturköllun eldri ákvarðana og hafi íþyngjandi áhrif á drenginn og fjölskylduna.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun um að synja kæranda um greiðslur barnalífeyris. Ákvörðunin hafi verið byggð á því að um væri að ræða stjúpbarn kæranda og að barnið ætti framfærsluskylt foreldri á lífi. Því ætti kærandi ekki rétt á greiðslum barnalífeyris, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Í 40. gr. laga um almannatryggingar komi fram að barnalífeyrir sé greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra sé látið eða sé örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn sé lögð fram. Séu báðir foreldrar látnir eða örorkulífeyrisþegar skuli greiddur tvöfaldur barnalífeyrir. Ákvæði laga þessara um lækkun bóta vegna tekna hafi ekki áhrif á rétt til greiðslu barnalífeyris. Í 2. mgr. segi að sömu réttarstöðu hafi stjúpbörn og kjörbörn þegar eins standi á. Þó skuli ekki greiddur barnalífeyrir vegna fráfalls eða örorku stjúpforeldris ef barnið eigi framfærsluskylt foreldri á lífi.

Í 1. mgr. 53. gr. laganna segi að Tryggingastofnun skuli reglubundið sannreyna réttmæti bóta, greiðslna og upplýsinga sem ákvörðun um réttindi byggist á. Í 2. mgr. ákvæðisins segi að grundvöll bótaréttar megi endurskoða hvenær sem er og samræma bætur þeim breytingum sem hafi orðið á aðstæðum greiðsluþega.

Kærandi hafi sótt um barnalífeyri með umsókn um örorkulífeyri, dags. 24. apríl 2025. Kæranda hafi verið synjað um barnalífeyri með bréfi, dags. 7. júlí 2025. Hann hafi óskað eftir rökstuðningi, dags. 9. júlí 2025, sem hafi verið veittur með bréfi, dags. 16. júlí 2025.

Ákvörðun Tryggingastofnunar hafi í kjölfarið verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Kærandi hafi sótt um áframhaldandi greiðslur barnalífeyris með umsókn um örorkulífeyri, dags. 24. apríl 2025. Kæranda hafi verið synjað um barnalífeyri á þeim grundvelli að sótt væri um greiðslur með stjúpbarni.

Í beiðni um rökstuðning komi fram að kærandi sé skráður forráðamaður barnsins og að barnið sé með lögheimili hjá honum. Samkvæmt upplýsingum úr þjóðskrá sé barnið með lögheimili hjá kæranda en ekkert barn sé skráð í forsjá kæranda.

Í 1. mgr. 40. gr. laga um almannatryggingar komi fram að barnalífeyrir sé greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra sé látið eða sé örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn sé lögð fram. Séu báðir foreldrar látnir eða örorkulífeyrisþegar skuli greiddur tvöfaldur barnalífeyrir. Ákvæði laga þessara um lækkun bóta vegna tekna hafi ekki áhrif á rétt til greiðslu barnalífeyris. Í 2. mgr. sama ákvæðis komi fram að sömu réttarstöðu hafi stjúpbörn og kjörbörn þegar eins standi á. Þó skuli ekki greiddur barnalífeyrir vegna fráfalls eða örorku stjúpforeldris ef barnið eigi framfærsluskylt foreldri á lífi. Þar sem að barnið sem sótt hafi verið um barnalífeyri með eigi framfærsluskylda foreldra á lífi, þá hafi kæranda verið synjað um greiðslur.

Kærandi hafi á tímabilinu 1. september 2022 til 1. júlí 2025 verið með samþykktan barnalífeyri vegna endurhæfingarlífeyris, vegna sama barns og nú hafi verið sótt um barnalífeyri með. Tryggingastofnun telji að sú afgreiðsla að samþykkja greiðslur barnalífeyris, dags. 27. desember 2022, og áframhaldandi greiðslur með ákvörðunum, dags. 26. febrúar 2024, 10. júní 2024 og 13. desember 2024, hafi verið rangar. Ekki verði þó aðhafst neitt vegna þegar greidds barnalífeyris. Hins vegar sé Tryggingastofnun heimilt á grundvelli 2. mgr. 53. gr. laga um almannatryggingar að endurskoða grundvöll bótaréttar hvenær sem er og samræma bætur þeim breytingum sem hafi orðið. Þótt einstaklingur hafi ranglega fengið greiddar bætur á fyrra tímabili, skapi það ekki áframhaldandi rétt til greiðslna þegar ljóst sé að rétturinn hefði ekki átt að vera til staðar.

Með vísan til framangreinds telji Tryggingastofnun að synjun á umsókn um barnalífeyri þar sem um hafi verið að ræða stjúpbarn kæranda hafi verið rétt og í samræmi við lög um almannatryggingar.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 30. október 2025, kemur fram að kærandi hafi í athugasemdum vísað til þess að um sé að ræða afturköllun réttinda og að um sé að ræða íþyngjandi áhrif á kæranda. Ekki verði fallist á að um sé að ræða afturköllun ákvörðunar, líkt og kærandi komi inn á í athugasemdum sínum, þar sem um sé að ræða nýja ákvörðun. Líkt og greint hafi verið frá í greinargerð Tryggingastofnunar telji stofnunin að um hafi verið að ræða rangar ákvarðanir að samþykkja að greiða kæranda barnalífeyri og tekið sé fram að ekki verði aðhafst neitt vegna áður greidds barnalífeyris. Þótt einstaklingur hafi ranglega fengið greiddar bætur á fyrra tímabili, skapi það ekki áframhaldandi rétt til greiðslna þegar ljóst sé að rétturinn hefði ekki átt að vera til staðar.

Tryggingastofnun telji að lögin séu skýr um það að ekki sé heimilt að greiða barnalífeyri til stjúpforeldris, þegar barn eigi framfærsluskylda foreldra á lífi, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Tilgangur barnalífeyris sé til framfærslu þess barns sem hann sé greiddur með. Þar sem að umrætt barn eigi framfærsluskylda foreldra á lífi, þá séu skilyrði ákvæðisins ekki talin uppfyllt.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags.7. júlí 2025, um að synja umsókn kæranda um barnalífeyri með stjúpsyni hans með þeim röksemdum að ekki sé heimilt að greiða stjúpforeldri barnalífeyri ef barnið eigi framfærsluskylt foreldri á lífi.

Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er barnalífeyrir greiddur með börnum yngri en 18 ára ef annað hvort foreldra er látið eða er örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi að minnsta kosti þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram. Séu báðir foreldrar látnir eða örorkulífeyrisþegar skal greiddur tvöfaldur barnalífeyrir. Í 2. mgr. 40. gr. segir að sömu réttarstöðu hafi stjúpbörn og kjörbörn þegar eins standi á. Þó skuli ekki greiddur barnalífeyri vegna fráfalls eða örorku stjúpforeldris ef barnið eigi framfærsluskylt foreldri á lífi. Þá segir í 5. mgr. 20. gr. að barnalífeyrir greiðist foreldrum barnanna, enda séu þau á framfæri þeirra, eða þeim öðrum sem annist framfærslu þeirra að fullu.

Úrskurðarnefndin fær ráðið af gögnum málsins að óumdeilt sé að kærandi sé stjúpfaðir umrædds drengs og að hann eigi annað framfærsluskylt foreldri. Kærandi er aftur á móti ósáttur við að vera synjað um greiðslur barnalífeyris þar sem drengurinn búi hjá honum og hann sjái um framfærslu drengsins ásamt móður. Kærandi bendir einnig á að hann hafi fengið greiddan barnalífeyri í mörg ár og byggir á því að synjun um barnalífeyri sé í reynd afturköllun á fyrri stjórnvaldsákvörðun.

Fyrir liggur að kærandi fékk greiddan barnalífeyri vegna drengsins á tímabilinu 1. september 2022 til 30. júní 2025. Síðast var fallist á greiðslu barnalífeyris með ákvörðun, dags. 13. desember 2024, vegna tímabilsins 1. janúar 2025 til 30. júní 2025. Í ljósi þess að ákvörðun Tryggingastofnunar felur einungis í sér synjun um áframhaldandi greiðslur barnalífeyris er ekki fallist á að um afturköllun á fyrri stjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða. Þá kemur skýrt fram í 2. mgr. 40. gr. að ekki skuli greiddur barnalífeyrir vegna örorku stjúpforeldris eigi barnið framfærsluskylt foreldri á lífi. Þar sem drengurinn er stjúpsonur kæranda og á framfærsluskylt foreldri á lífi telur úrskurðarnefndin ljóst að kærandi uppfylli ekki skilyrði fyrir greiðslum barnalífeyris, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga um almannatryggingar.

Kærandi byggir einnig á því að það sé mismunun að gera greinarmun milli foreldra þegar komi að ákvarðanatöku um greiðslu barnalífeyris eftir því hvort foreldrar séu blóðforeldrar, kjörforeldrar eða stjúpforeldrar. Það sé mat kæranda að afgreiðsla Tryggingastofnunar brjóti að þessu leyti í bága við bæði jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýsluréttar og einnig gegn meginreglu 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.

Samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skulu stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Þá segir í 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Einnig segir í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.

Úrskurðarnefndin telur að hin kærða ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins sé í samræmi við 40. gr. laga um almannatryggingar. Þá er ein helsta forsenda þess að jafnræðisreglan komi til álita að tilvik eða aðstæður séu í raun sambærileg þegar þau eru skoðuð saman til að sýna fram á að mismunun hafi átt sér stað. Ekki verður séð að mismunun felist í ákvörðun Tryggingastofnunar, enda er kærandi ekki í sambærilegri stöðu og foreldrar drengsins, þar sem hann fer ekki með forsjá hans og er því ekki framfærsluskyldur gagnvart honum, sbr. 53. til 55. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þá er ekkert sem bendir til þess að ákvörðun Tryggingastofnunar brjóti í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar.

Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn kæranda um barnalífeyri.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Synjun Tryggingastofnunar ríkisins á umsókn A, um barnalífeyri, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir