Úrskurður í máli nr. IRN25090118

Þann 17. október 2025 er í innviðaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi úrskurður í máli nr. IRN25090118:

Kæra, kröfur og kæruheimild

Með kæru til innviðaráðuneytisins (hér eftir ráðuneytið) dags. 27. september sl. krefst X, Skorradalshreppi (hér eftir kærandi) þess að íbúakosningar um sameiningu Skorradalshrepps og Borgarbyggðar, sem fram fóru dagana 5. - 20. september sl., verði ógiltar.

Kæruheimild er í  21. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar sveitarfélaga.

Helstu málsatvik og málsmeðferð

Í kæru segir að kærandi sé […]. Þá hafi kærandi búið í […] í Skorradal þar til nýlega, en hann hafi flutt tímabundið lögheimili sitt í […]. Kærandi er nú búsettur í […] í Skorradal.

Nýlega hafi þrír einstaklingar í hreppsnefnd Skorradalshrepps gefið í skyn að búseta kæranda væri ekki réttilega skráð og látið í veðri vaka að kærandi sé hluti af kerfisbundnum aðgerðum. Hafi lögregla verið send á heimili kæranda til að athuga hvort hann ætti heima þar. Í kjölfar þeirrar heimsóknar hafi Þjóðskrá Íslands (hér eftir Þjóðskrá) fellt frumkvæðisathugun sína niður.

Kærandi óskaði eftir að vera skráður á kjörskrá vegna fyrirhugaðra íbúakosninga um sameiningu Skorradalshrepps og Borgarbyggðar. Þjóðskrá féllst á þá beiðni. Sú ákvörðun Þjóðskrár var kærð til ráðuneytisins.

Í málinu, IRN25090013, kærðu þrír kjörnir sveitarstjórnarmenn þrjár ákvarðanir Þjóðskrár Íslands er tengdust kjörskrá vegna sameiningarkosninganna. Ein þeirra ákvarðana varðaði það hvort Þjóðskrá hafi verið heimilt að leiðrétta kjörskrá vegna tveggja einstaklinga með því að færa þá inn á kjörskrána. Einstaklingarnir höfðu sent Þjóðskrá flutningstilkynningu 26. ágúst sl. en samkvæmt tilkynningunni var flutningsdagsetning 14. ágúst sl., eða degi fyrir viðmiðunardag kjörskrár. Kærandi þessa máls er annar þessara einstaklinga.

Með úrskurði ráðuneytisins í því máli, IRN25090013, dags. 12. september sl., var m.a. komist að þeirri niðurstöðu að leiðrétting Þjóðskrár vegna einstaklinganna tveggja, í kjölfar breytinga á lögheimili þeirra, gæti ekki byggt á a-lið 2. mgr. 4. gr. reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga nr. 922/2023. Umrædd ákvörðun Þjóðskrár var metin andstæð 4. gr. reglugerðarinnar um leiðréttingu á kjörskrá og felld úr gildi.

Kæra þessa máls er dags. 27. september sl. Í kæru segir að kærandi telji ljóst að annmarkar á kosningunum séu verulegir og raski kosningunum. Því beri að fella kosningarnar úr gildi. Hafi kærandi þá tækifæri á að njóta kosningaréttar síns sem íbúi í Skorradalshreppi.

Sjónarmið kæranda

Kærandi kveðst telja að atkvæðagreiðsla skuli fara fram á sama degi í viðkomandi sveitarfélögum. Kærandi kveðst árétta að kosningin hafi farið fram á grundvelli 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Kosningar í sveitarfélaginu hafi verið um hvort sameina ætti Skorradalshrepp öðru sveitarfélagi. Kosningar hafi þannig ekki verið ráðgefandi eða með tímabundna þýðingu. Þær hafi verið um ákvörðun til frambúðar og bindandi um framhald sameiningarviðræðna. Ef meiri hluti íbúa hefði hafnað sameiningu hefðu viðræður um það ekki náð lengra, sbr. 120. gr. sveitarstjórnarlaga.

Ekki sé að mati kæranda unnt að leggja kosningu samkvæmt 119. gr. að jöfnu við íbúakosningu samkvæmt 107. gr. sveitarstjórnarlaga, sbr. 133. gr. sömu laga. Í 3. mgr. 107. gr. laganna komi fram að slíkar íbúakosningar séu ráðgefandi og séu ekki bindandi nema í mesta lagi í eitt kjörtímabil sveitarstjórnar. Af þessari ástæðu hafi löggjafinn að mati kæranda viljað einfalda íbúakosningar og stjórnsýslu í kringum þær. Ætlunin hafi verið að auka lýðræði en ekki skerða það. Almennar íbúakosningar séu þannig að mati kæranda nær því að vera skoðanakönnun frekar en kosning sem feli í sér varanlega og endanlega ákvörðun. Framangreind staðreynd skipti að mati kæranda líka máli við túlkun 119. gr. sveitarstjórnarlaga. Kosningar samkvæmt 119. gr. séu eðlislíkari sveitarstjórnarkosningum en almennum íbúakosningum.

Að mati kæranda verði að gera skýran greinarmun milli kosninga um sameiningu sveitarfélaga samkvæmt 119. gr. og íbúakosninga samkvæmt 107. gr., sbr. 133. gr. sömu laga. Ákvæði 119. gr. sé að mati kæranda sérákvæði gagnvart almennu ákvæði 133. gr. um íbúakosningar. Almennar lögskýringarreglur leiði til þess að sérreglur gangi framar almennum reglum (l. lex specialis).

Í 3. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga segi að atkvæðagreiðslan skuli fara fram meðal íbúa sveitarfélaganna um sameiningu. Þá komi skýrlega fram að kosið skuli sama dag í öllum viðkomandi sveitarfélögum. Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins sé gert ráð fyrir einum tilteknum kjördegi. Framkvæmd atkvæðagreiðslu samkvæmt 119. gr. skuli að öðru leyti fara eftir ákvæðum 133. gr. um íbúakosningar. Þar sem sérstaklega sé kveðið á um í 119. gr. að kosningin skuli fara fram sama dag (í eintölu) í báðum sveitarfélögum sé að mati kæranda ljóst að heimild samkvæmt 1. mgr. 133. gr. til að kjósa yfir tiltekið tímabil eigi ekki við. Af þessari ástæðu einni sé framkvæmd kosningarinnar ólögmæt að mati kæranda enda hafi atkvæðagreiðslan farið fram yfir tímabilið 5.- 20. september sl. þvert gegn skýru orðalagi 3. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga. Að mati kæranda breyti engu þó annað komi fram í reglugerð enda verði reglugerðir að eiga lagastoð. Skýr lagaákvæði gangi framar ósamrýmanlegum ákvæðum í reglugerð.

Augljóslega hafi það þýðingu fyrir atkvæðagreiðslu og framkvæmd kosninga hvort kosið sé á einum kjördegi eða yfir tiltekið tímabil. Í ljósi þess að atkvæðagreiðsla um sameiningu skuli fara fram á einum degi sé ekki lagaheimild fyrir því að hún fari fram yfir tiltekið tímabil. Þar sem ekki hafi verið gætt að þessu sé að mati kæranda ekki annað unnt en að ógilda kosningarnar.

Í 4. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga sé jafnframt að finna fyrirmæli um hvernig standa skuli að kynningu á tillögu um sameiningu. Kærandi kannist ekki við að hafa séð slíka kynningu auglýsta með 20 daga fyrirvara í fjölmiðlum. Kærandi kveður það hafa haft bein áhrif á hann að hafa ekki séð auglýsinguna um kosninguna. Slík auglýsing hefði ýtt við kæranda fyrr og hann hefði gætt að því að senda tilkynningu til Þjóðskrár um búsetu sína í tæka tíð.

Kærandi áréttar að allt í aðdraganda og framkvæmd kosninganna beri með sér að þrír einstaklingar í hreppsnefnd hafi reynt að hafa áhrif á kjörskrá. Þá liggi fyrir að við yfirferð þeirra á kjörskránni hafi verið undirliggjandi pólitísk afstaða. Sérstaklega sé athugavert að mati kæranda að einn þeirra sé […].

Í samskiptum þremenninganna við Þjóðskrá í aðdraganda kosninganna (sem kærandi hafi fengið aðgang að á grundvelli upplýsingalaga) segi í tölvupóstsskeyti frá […]:

,,Ástæðan fyrir því að vilji er til að tilkynna þessa einstaklinga og fá þá skráða út úr sveitarfélaginu er vegna þeirrar stöðu að Skorradalshreppur hefur samþykkt að fara í formlegar viðræður við Borgarbyggð og þeir sem eru mest á móti því eru einstaklingarnir sem eru skráðir í sveitarfélagið en búa ekki í því og sækja vinnu og nýta sér þjónustu í því sveitarfélagi sem þeir búa í“.

Þannig megi að mati kæranda ljóst vera að þessir hreppsmenn hafi verið á vafasamri vegferð. Þau hafi reynt að hafa áhrif á kjörskrá út frá stjórnmálaskoðunum manna, eða ætluðum skoðunum. Athugasemdir þeirra við kjörskrá hafi þannig grundvallast á meintum pólitískum skoðunum. Þannig virðist kæranda hreppsnefndarmennirnir hafa frekar leitað eftir að fólk með tiltekna skoðun yrði afskráð og svipt kosningarétti. Kærandi kveður slíka framgöngu fela í sér mismunun og sé andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar.

Umræða hafi skapast í sveitarfélaginu um að umræddir hreppsnefndarmenn hafi ekki heldur verið samkvæmir sjálfum sér í yfirferð sinni. Kærandi kveðst vita til þess að fundið hafi verið að því að uppkomin börn sumra íbúa hafi verið með skráð heimili hjá foreldrum sínum. Í meðfylgjandi gögnum með kærunni sé til að mynda fundið að því að […] sé með lögheimili á […].

Aftur á móti virðist að mati kæranda ekki vera gerð sambærileg athugasemd við skráningu íbúa á […]. Á þeim bæ búi […], einn umræddra þriggja hreppsnefndarmanna. Kærandi kveðst hafa heyrt að […] og […] séu skráð með lögheimili að […].

Tilraunir umræddra hreppsnefndarmanna til að hafa áhrif á kjörskrá rýri að mati kæranda traust á réttmæti kosninganna.

Þá fái kærandi ekki séð að úrslitum kosninganna hafi verið lýst í samræmi við lög. Ekki virðist þannig vera skýrt tímamark sem unnt er að miða kærufrest við. Kærandi kveðst leggja það í hendur ráðuneytisins að meta hvort gætt hafi verið að lögum þegar úrslitum kosninganna var lýst eða hvort það hafi verið gert.

Kærandi kveðst telja ljóst að annmarkar á kosningunum hafi verið verulegir og raski kosningunum. Því sé þess krafist að kosningarnar séu felldar úr gildi. Kærandi hafi þá tækifæri á að njóta kosningaréttar síns sem íbúi Skorradalshrepps.

Niðurstaða

Fyrir liggur að íbúakosningar um sameiningu sveitarfélaganna Skorradalshrepps og Borgarbyggðar, dagana 5.-20. september sl., fóru fram á grundvelli 119. og 133. gr. sveitarstjórnarlaga. Þá fjallar reglugerð nr. 922/2023 um þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til framkvæmdar íbúakosninga sem fram fara á vegum sveitarfélaga á grundvelli sveitarstjórnarlaga.

Í kæru er þess sem fyrr segir krafist að kosningarnar verði felldar úr gildi vegna meintra annmarka. Samkvæmt 20. gr. áðurnefndrar reglugerðar um íbúakosningar leiða gallar á kosningu ekki til ógildingar kosninga, nema líklegt sé að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Kærur um ólögmæti íbúakosninga skulu sendar ráðuneyti sveitarstjórnarmála til úrlausnar innan sjö daga frá því að lýst var úrslitum kosninga samkvæmt 21. gr. sömu reglugerðar.

Kemur því til skoðunar hvort kærandi þessa máls hafi lögvarinna hagsmuna að gæta af úrslitum kosninganna til þess að geta borið fram kæru um ógildingu kosninganna til ráðuneytisins.

Samkvæmt 2. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar, er það skilyrði að einstaklingur verði að vera með skráð lögheimili í sveitarfélaginu til að geta neytt kosningaréttar í íbúakosningunum um sameiningu Skorradalshrepps og Borgarbyggðar sem fram fóru 5.-20. september sl. Fyrir liggur að svo var ekki í tilviki kæranda, sbr. áðurnefnda úrlausn ráðuneytisins í máli IRN25090013 sem kveðin var upp 12. september sl.

Í ljósi framangreinds er það niðurstaða ráðuneytisins að kærandi eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn kröfu sinnar fyrir ráðuneytinu. Er kæru þessari því vísað frá ráðuneytinu.

Úrskurðarorð

Kæru X, um ógildingu íbúakosninga um sameiningu Skorradalshrepps og Borgarbyggðar, er vísað frá.