19 desember 2025

Úrskurður nr. 955/2025

Hinn 19. desember 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 955/2025

í stjórnsýslumálum nr. KNU25030079 og KNU25030080

Kæra [...] og barna þeirra

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 21. mars 2025 kærðu [...], fd. [...] (hér eftir M) og [...], fd. [...] (hér eftir K), ríkisborgarar Írak, ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 7. mars 2025, um að synja þeim og börnum þeirra, [...], fd. [...] (hér eftir A), [...], fd. ... og [...], fd. [...] (hér eftir C), ríkisborgurum Írak, um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærendur og börn þeirra eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu komu kærendur og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd fyrir sig og börn sín 29. ágúst 2024 hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Af gögnum málsins má ráða að kærendur komu til landsins með flugi hinn 27. ágúst 2024. Kváðust kærendur sækja um alþjóðlega vernd hér á landi vegna þess að líf þeirra hafi verið í hættu í Írak. A hafi verið í sambandi með stúlku, bróðir stúlkunnar hafi komið að þeim á heimili stúlkunnar, hótað að drepa A og farið eftir honum heim til kærenda. Kærendur hafi þá ákveðið að fara úr landi í flýti. Kærendur hafi borgað smyglara hundrað þúsund dollara til að komast til Íslands. Kærendur kváðust hafa farið frá Írak til Tyrklands og þaðan til Þýskalands. Þar hafi þau farið upp í bifreið á vegum smyglarans og endað á óþekktum flugvelli þaðan sem þau hafi flogið til Íslands. Smyglarinn hafi látið kærendur fá fölsuð vegabréf og sagt þeim að losa sig við vegabréfin í flugvélinni. Kærendur séu heilsuhraust.

Kærendur komu fyrst til viðtals hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 19. nóvember 2024 og til framhaldsviðtals 20. febrúar 2025 og greindu frá ástæðum flótta síns. Kærendur kváðust vera fædd og uppalin í Erbil í Kúrdistan þar sem þau hafi verið búsett í eigin húsnæði áður en þau hafi yfirgefið heimaríki í byrjun júlí 2024. Fjárhagsstaða kærenda í heimaríki hafi verið góð, M hafi séð fyrir fjölskyldunni með kaupum og sölu bifreiða og K hafi verið húsmóðir. K kvaðst eiga móður og systkini í Kúrdistan. Faðir og fimm systur M séu búsett í Kúrdistan en bróðir M hafi farið þaðan til Dubai eftir að kærendur hafi yfirgefið heimaríki. Af frásögn kærenda má ráða að þau hafi ferðast ólöglega frá Írak í byrjun júlí 2024 til Tyrklands. Þar hafi ótilgreindur bílstjóri í Istanbúl kynnt kærendur fyrir ótilgreindum smyglara sem hafi hjálpað þeim að ferðast ólöglega til Þýskalands í farmrými vörubifreiðar. Að sögn kærenda hafi þau skilið vegabréf sín eftir í íbúð smyglarans í Tyrklandi, en smyglarinn hafi ekki fylgt kærendum til Þýskalands. Þar hafi kærendur borgað öðrum ótilgreindum smyglara 20.000 dollara fyrir fölsuð vegabréf. Smyglarinn hafi síðan ekið með kærendur á ótilgreindan flugvöll í Þýskalandi, keypt flugmiða handa þeim og sagt kærendum að losa sig við fölsuðu vegabréfin um borð í flugvélinni, sem þau hafi gert. Það hafi kostað kærendur rúmlega hundrað þúsund dollara að komast til Íslands. Aðspurð um stöðu þeirra í heimaríki kváðust kærendur vera súnní múslimar, ekki hafa verið aðilar að stjórnmálaflokki né virk í þágu tiltekins málsstaðar í heimaríki eða tilheyra minnihlutahópi þar í landi. Aðspurð um heilsufar sitt kvaðst M vera við góða líkamlega heilsu og ekki glíma við vandamál vegna andlegrar heilsu sinnar. K kvaðst ekki vera við mjög góða andlega heilsu og af frásögn K má ráða að hún hafi byrjað að sækja tíma hjá sálfræðingi eftir að kærendur hafi komið til landsins vegna depurðar og kvíða.

Aðspurð um hvaða atvik í lífi þeirra gerðu það að verkum að kærendur og börn þeirra hafi yfirgefið heimaríki kváðu kærendur það hafa verið af ótta við hefndaraðgerðir fjölskyldumeðlima tilgreindrar stúlku (hér eftir X) sem A hafi átt í sambandi við. X hafi búið í næsta húsi við hliðina á heimili kærenda ásamt foreldrum sínum og systkinum. Að sögn kærenda hafi A og X verið ein heima hjá X dag einn í byrjun júlí 2024 þegar bróðir X (hér eftir Z) hafi óvænt komið heim og séð A og X saman. Z hafi snöggreiðst og ráðist á A en A hafi náð að flýja á brott. A hafi tekið leigubíl á vinnustað M og sagt honum frá framangreindu atviki. M kvaðst hafa orðið afar taugaóstyrkur eftir frásögn A og farið heim til bróður síns ásamt A, en K, B og C hafi verið á heimili foreldra K þegar framangreint atvik hafi átt sér stað. M hafi hringt í K og sagt henni að fara rakleiðis heim til bróður síns með B og C. Bróðir M hafi ráðlagt kærendum að bíða átekta heima hjá honum. Síðar um kvöldið hafi kærendur ákveðið í samráði við bróður M að kærendur og börn þeirra myndu yfirgefa heimaríki, a.m.k. í einhvern tíma, sem þau hafi gert degi síðar. Hvorki kærendur, börn þeirra né aðrir fjölskyldumeðlimir hafi snúið aftur á heimili kærenda eftir framangreint atvik. Kærendur hafi óttast að faðir og bróðir X myndu taka A af lífi fyrir að hafa smánað heiður X og fjölskyldu hennar. Af frásögn kærenda má ráða að A og X hafi átt í kynferðislegu sambandi án vitneskju fjölskyldna sinna í um þrjá til fjóra mánuði áður en bróðir X hafi komið að þeim. Aðspurð kváðust kærendur hvorki hafa orðið fyrir hótunum né átt samskipti við neina fjölskyldumeðlimi X í kjölfar atviksins eða eftir að þau hafi komið til Íslands. Kærendur hafi ekki reynt að ræða við fjölskyldu X til að leita sátta. M greindi frá því að faðir og bróðir X hafi mætt á starfsstöð hans og bróður hans u.þ.b. mánuði eftir komu kærenda til Íslands og krafist þess að bróðir M myndi segja þeim hvar M og fjölskylda hans væru. Í kjölfarið hafi bróðir M farið til Dubai af ótta við framangreinda aðila. Kærendur kváðu heiður fjölskyldna vera afar mikilvægan þátt í menningu þeirra og því væru þau viss um að faðir og bróðir X myndu reyna að drepa A og mögulega einnig kærendur í hefndarskyni vegna sambands A og X. Slík sambönd séu óásættanleg í Kúrdistan og að sögn kærenda sé ekki óalgengt að viðbrögð fjölskyldumeðlima viðkomandi einstaklinga séu að myrða þá sem þeir telji hafa smánað heiður fjölskyldunnar. Af frásögn kærenda má ráða að þau hafi takmarkaðar upplýsingar um fjölskyldu X, þau hafi verið nágrannar kærenda í um þrjú ár og kærendur telji þau tilheyra stórum ættbálki. Kærendur kváðust ekki tilheyra ættbálki og því ekki geta notið verndar ættbálks í deilu við fjölskyldu X. Aðspurð um afdrif X kváðust kærendur ekki hafa heyrt neitt af henni, A hafi skilið síma sinn eftir í heimaríki og hann hafi því ekki átt samskipti við X eftir að bróðir hennar hafi komið að þeim saman.

A og B mættu til viðtals hjá Útlendingastofnun 28. nóvember 2024 ásamt löglærðum talsmanni sínum og túlki. A mætti síðan til framhaldsviðtals 3. mars 2025. A og B kváðust vera fædd og uppalin í borginni Erbil og eiga fjölmarga ættingja þar í borg. A og B séu heilsuhraust og kváðust aldrei hafa upplifað matarskort á heimili sínu í heimaríki. A kvaðst ekki vera í skóla hér á landi en sækja námskeið fyrir ungt fólk þar sem hann hafi eignast fáeina vini. A hafi áhuga á að klippa hár, hann hafi lokið diplóma í starfsmenntun sem rakari í Írak og kvaðst vilja klára starfsmenntun sína hér á landi. Hann geti ekki haft samband við vini sína í Írak þar sem hann hafi skilið síma sinn eftir þar í landi ásamt öðrum tengiliðaupplýsingum. A kvað fjölskyldu sína hafa flúið heimaríki vegna hans. Hann hafi verið með kærustu sinni, X, inni í herbergi hennar þegar bróðir X hafi læðst inn og reynt að drepa hann. Að sögn A hafi hann farið heim til X, þau hafi stundað kynlíf en þegar bróðir X hafi komið inn hafi þau setið og verið að ræða saman. A og bróðir X hafi lent í minniháttar slagsmálum, hann hafi reynt að kyrkja A en A kvaðst hafa náð að ýta honum af sér og hlaupið burt. A kvaðst óttast að hann og M yrðu drepnir af fjölskyldu X í heimaríki. Aðspurður kvað A bróður X ekki hafa sagt með beinum hætti að hann vildi drepa A, en hann hafi blótað og verið reiður og því hafi A vitað að bróðir X vildi drepa sig. Af frásögn A má ráða að hann telji sig eiga á hættu að verða myrtur í heimaríki af fjölskyldu X og greindi frá því að bróðir M hafi reynt að leita sátta við fjölskyldu X en það hafi ekki gengið. Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi B frá því að henni hafi liðið vel í Erbil, þar hafi hún gengið í skóla og verið keyrð og sótt í skólann á degi hverjum. Í skólanum hafi B umgengist vini sína og fundist skemmtilegast að læra ensku. B kvaðst ekki vita nákvæmlega af hverju fjölskyldan hafi þurft að yfirgefa heimaríki annað en að það hafi verið vegna vandamála A. B hafi ekki vitað hvert förinni var heitið, ferðalagið hafi verið erfitt og hún hafi verið hrædd á leiðinni. B kvað föður sinn hafa sagt að fjölskyldan gæti ekki snúið aftur til Írak. B kvaðst sækja skóla hér á landi, hún hafi eignast íslenska vini og áhugamál hennar séu sund og fótbolti. Henni líki vel við kuldann og vilji gjarnan búa áfram hér á landi. B kvaðst einnig vilja geta snúið til baka til vina og ættingja sinna í Írak.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar í máli C kom fram að ekki væri tilefni til að taka viðtal við hana með vísan til ungs aldurs hennar og framburðar foreldra hennar.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kærendum og börnum þeirra synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kærendum var brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Börnum kærenda var brottvísað frá landinu. Kærendur kærðu ákvarðanirnar til kærunefndar 21. mars 2025 og kærunefnd barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum 4. apríl 2025. Viðbótargögn bárust kærunefnd 16. júní 2025. Þá verður ráðið af gögnum málsins að K sé barnshafandi.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kærenda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kærenda lýst með sambærilegum hætti og í viðtölum hjá Útlendingastofnun. Þar kemur að auki fram að ástæða fyrir flótta kærenda sé að A hafi orðið fyrir heiðursofbeldi af hálfu bróður stúlku sem hann hafi verið að hitta. Fjölskylda stúlkunnar, sem tilheyri stórum ættbálki, hafi ekki samþykkt sambandið og því hafi kærendur flúið heimaríki daginn eftir að upp hafi komist um umrætt samband af ótta við hefndir fjölskyldu stúlkunnar í garð kærenda og barna þeirra. Kærendur séu ekki hluti af sterkum ættbálki sem gæti varist yfirvofandi heiðursglæpi.

Í greinargerðum kærenda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Írak mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagna kærenda og telja kærendur matið fela í sér verulega annmarka sem varði við ógildingu hinna kærðu ákvarðana samkvæmt 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærendur gagnrýna að ekki hafi verið fjallað um frásögn A í hinum kærðu ákvörðunum og telja það brjóta gegn 10. gr. stjórnsýslulaga, 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, rétti barns til að tjá sig um eigin málefni, sbr. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga. Vísa kærendur til þess að þó sá réttur hafi verið virtur með því að bjóða A í viðtöl hjá stofnuninni hafi ekki verið tekið fullnægjandi tillit til efnis viðtalanna við úrlausn hinna kærðu ákvarðana. Þá gagnrýna kærendur að í hinum kærðu ákvörðunum hafi verið litið fram hjá bágri stöðu K, B og C sem kvenna í heimaríki.

Kærendur krefjast þess aðallega að þeim og börnum þeirra verði veitt alþjóðleg vernd sem flóttamenn hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja framangreinda kröfu á því að þau tilheyri þjóðfélagshópi sem þolendur heiðursglæpa eða blóðhefnda í skilningi d-liðar 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærendur standi frammi fyrir ofsóknum vegna athafna barns þeirra, A. Kærendur búi því við ástæðuríkan ótta við ofsóknir af hálfu aðila sem nefndir séu í a- og c- liðum 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga á grundvelli aðildar að framangreindum þjóðfélagshópi. Vísa kærendur til þess að samkvæmt landaupplýsingum sé ljóst að a.m.k. A og M, sem faðir A, standi frammi fyrir blóðhefnd en kærendur óttist jafnframt að verða fyrir hverskonar heiðurstengdu ofbeldi og ofsóknum, sbr. a- og c- lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærendur vísa til þess að ótti þeirra sé ástæðuríkur og fari heim og saman við landaupplýsingar um heiðurstengt ofbeldi og blóðhefndir í Kúrdistan. Ótti þeirra sé þá sérstaklega ástæðuríkur í ljósi þess að fjölskylda X hafi sýnt með athöfnum að hún leiti A. Verði ekki fallist á að framangreint nægi til þess að varða við ofsóknargrundvöll 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga byggja kærendur á því að þau hafi tilkall til alþjóðlegrar verndar á grundvelli samansafns ástæðna. Kærendur geti ekki hlotið vernd yfirvalda í Írak vegna spillingar og óskilvirkni innan löggæslu Kúrdistan og athafnaleysi yfirvalda við að bregðast við heiðursglæpum.

Verði ekki fallist á aðalkröfu krefjast kærendur þess til vara að þeim og börnum þeirra verði veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærendur byggi framangreinda kröfu á sömu röksemdum og í aðalkröfu. Kærendur telji sig hafa raunhæfa ástæðu til að ætla að þau eigi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í Írak, m.a. heiðursofbeldi. Þá vísa kærendur til þess að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafi lagst gegn endursendingum einstaklinga gegn eigin vilja til Norður-Írak vegna hættu á skaða í átökum. Kærendur telja hvorki raunhæft né sanngjarnt að þau setjist að annars staðar í heimaríki sínu, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, í ljósi versnandi öryggisástands í Norður-Írak.

Verði ekki fallist á framangreindar kröfur krefjast kærendur þess að þeim og börnum þeirra verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærendur byggja framangreinda kröfu á því að þau hafi ríka þörf fyrir vernd á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til almennra aðstæðna í heimaríki, af heilbrigðisástæðum og erfiðra félagslegra aðstæðna. Kærendur vísa til þess að fyrir liggi að langvarandi átök hafi átt sér stað í Kúrdistan í Írak. Þá sé andlegt ástand kærenda og fjölskyldunnar, en þó sérstaklega K, slæmt eftir fyrri reynslu þeirra. Kærendum sé mörkuð sérstaklega rík verndarþörf vegna aðildar þeirra að þjóðfélagshópi. Kærendur hafi orðið fyrir ofbeldi af hálfu nágranna sinna, sem séu hluti af stórum ættbálki og hafi sterka stöðu í samfélaginu, ólíkt kærendum sjálfum. Vísa kærendur til þess að öryggi barna þeirra sé ekki tryggt í Norður-Írak, sérstaklega í ljósi yfirvofandi hættu á blóðhefndum í garð karlkyns meðlima fjölskyldunnar, þ.e. A og M. Möguleikar K á að framfleyta fjölskyldunni án fyrirvinnu á heimili fjölskyldunnar sé ómöguleg í ljósi bakgrunns K og takmarkaðra tækifæra kvenna í Kúrdistan.

Með endursendingu kærenda og barna þeirra til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kærenda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við málsmeðferð og ákvarðanatöku Útlendingastofnunar. Telja kærendur að málsmeðferð stofnunarinnar og hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. rannsóknarreglunni. Gera kærendur sérstaka athugasemd við skort á umfjöllun um frásögn A í hinum kærðu ákvörðunum hvað framangreint varðar.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hinar kærðu ákvarðanir sem eru í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til að fella ákvarðanir Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Réttarstaða barna

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með hagsmuni þess að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og tekið tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni.

Sérstaklega er fjallað um mat stjórnvalda á umsóknum barna um alþjóðlega vernd í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þar segir að við mat á því hvort barn teljist flóttamaður samkvæmt lögunum skuli það sem barninu sé fyrir bestu haft að leiðarljósi. Við mat á því hvað barni sé fyrir bestu skuli stjórnvöld líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis þess, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skuli tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skuli stjórnvöld taka skriflega afstöðu til þessara atriða.

Almennt er viðurkennt að eðlilegur þroski barns sé best tryggður með því að vernda fjölskylduna. Sé ólögráða barn í fylgd annars eða beggja foreldra sinna eða annars úr fjölskyldunni sem hefur það á framfæri sínu og sá fer fram á réttarstöðu flóttamanns, ber að fara með málin í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Ljóst er að börn þau sem hér um ræðir eru í fylgd foreldra sinna og haldast úrskurðir fjölskyldunnar því í hendur.

5.3 Auðkenni

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar kemur fram að kærendur hafi ekki lagt fram nein gögn fyrir sig og börn sín til að sanna á sér deili og að það væri mat stofnunarinnar að kærendur og börn þeirra hefðu ekki sannað hver þau séu með fullnægjandi hætti. Með vísan til þess var leyst úr auðkenni kærenda og barna þeirra á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirra niðurstöðu að kærendur og börn þeirra væru frá Kúrdistan í Írak þó auðkenni þeirra væru að öðru leyti óupplýst. Í gögnum málsins liggur fyrir að persónuskilríki kærenda og barna þeirra bárust til landsins með póstsendingu og voru afhent skjalarannsóknardeild lögreglunnar á Suðurnesjum til skoðunar. Samkvæmt mati lögreglunnar á Suðurnesjum voru engin fölsunarmerki á skilríkjum kærenda og barna þeirra. Með vísan til framangreinds verður því lagt til grundvallar að kærendur og börn þeirra séu írakskir ríkisborgarar og hafi sannað á sér deili við meðferð málsins hjá kærunefnd.

5.4 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Írak, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2023 Country Reports on Human Rights Practices: Iraq (U.S. Department of State, 22. apríl 2024);
2022 Country Reports on Human Rights Practices: Iraq (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2022 Report on International Religious Freedom: Iraq (U.S. Department of State, 15. maí 2023);
ACLED Factsheet – US strikes and counter-strikes in the Middle East (The Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED), uppfært 4. febrúar 2024);
Annual Report on International Religious Freedom: Iraq (Covering 2022) (U.S. Department of State, 15. maí 2023);
Asaib Ahl al-Haq (Counter Extremism Project, Asaib Ahl al-Haq | Counter Extremism Project, sótt af vefsíðu 21. febrúar 2023);
Country Guidance: Iraq (European Union Agency for Asylum(EUAA), 29. júní 2022);
Country Guidance: Iraq (European Union Agency for Asylum (EUAA), nóvember 2024);
Country Guidance: Iraq; Common analysis and guidance note (European Union Agency for Asylum (EUAA), júní 2022);
Country of Origin Information Report – Iraq – Targeting of Individuals (European Asylum Support Office, mars 2019);
Country of Origin Information Report – Iraq – Security situation (European Union Agency for Asylum, janúar 2022);
Country Policy and Information Note – Iraq: Actors of protection (UK Home Office, desember 2020);
Country Policy and Information Note – Iraq: Blood feuds, honour crimes and tribal violence (UK Home Office, júlí 2024, uppfært 10. september 2024);
Country Policy and Information Note – Iraq: Humanitarian situation (UK Home Office, 23. maí 2023);
Country Policy and Information Note – Iraq: Internal relocation, civil documentation and returns (UK Home Office, október 2023);
Country Policy and Information Note – Iraq: Medical and healthcare provision (UK Home Office, janúar 2021);
Country Information Note – Iraq: Healthcare and medical treatment (UK Home Office, ágúst 2024);
Country Policy and Information Note – Iraq: Religious minorities (UK Home Office, júlí 2021);
Country Policy and Information Note – Iraq: Security situation (UK Home Office, nóvember 2022);
Country Policy and Information Note – Iraq: Sunni Arabs (UK Home Office, janúar 2021);
Country Report on Terrorism 2022 (U.S. Department of State, 30. nóvember 2023);
Country Report on Terrorism 2021 (U.S. Department of State, 27. febrúar 2023);
Det politiska läget och säkerhetsutvecklingen 2022 till augusti 2023 (Migrationsverket, 19. september 2023);
DFAT Country Information Report Iraq (Australian Government, Department of Foreign Affairs and Trade, 16. janúar 2023);
Education in Iraq. Impact of Covid-19, protests, and pre-existing cries on needs (Acaps, 9. nóvember 2020);
Ekteskap i Irak (inkludert i KRI) (Landinfo, 25. apríl 2023);
Freedom in the World 2023 – Iraq (Freedom House, 2023);
International Protection Considerations with Regard to People Fleeing the Republic of Iraq (UNHCR, janúar 2024);
Iraq: Arab tribes and customary law (European Union Agency for Asylum, 14. apríl 2023);
Iraq: Country Focus (EUAA, október 2025);
Iraq – Security situation (European Union Agency for Asylum, 28. maí 2024);
Iraq – Targeting of Individuals (European Union Agency for Asylum, janúar 2022);
Kurdistan Region of Iraq (KRI) – Women and men in honour related conflicts. (Danish Immigration Service, nóvember 2018);
Relevant Country of Origin Information to Assist with the Application of UNHCR’s Country Guidance on Iraq - Ability of Iraqis to Legally Access and Settle Durably in Proposed Areas of Internal Relocation (UNHCR, nóvember 2022);
Report on the human rights situation covering 2022 (Amnesty International, 27. mars 2023);
Sixteenth report of the Security-General on the threat posed by ISIL (Da’esh) to international peace and security and the range of United Nations efforts in support of Member States in countering the threat (UN Security Council, 1. febrúar 2023);
The Muqawama and Its Enemies – Shifting Patterns in Iran-Backed Shiite Militia Activity in Iraq (The Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED), 23. maí 2023);
The World Factbook – Iraq (Central Intelligence Agency, uppfært 10. desember 2025);
UNHCR Fact Sheet – Iraq (UNHCR, ágúst 2023);
United Nations Sustainable Development Cooperation Framework IRAQ (United Nations, 6. september 2021);
United Nations in Iraq – Annual Results Report 2023 (Sameinuðu þjóðirnar, 10. júlí 2024);
Upplýsingasíða United States Institute of Peace (Iraq Timeline: Since the 2003 War United States Institute of Peace (usip.org), sótt 25. september 2024);
World Report 2024 – Iraq (Human Rights Watch, 11. janúar 2024) og
Ære og æresrelatert vold (Landinfo, 10. mars 2022).

Írak er lýðræðisríki með tæplega 41 milljónir íbúa. Árið 1945 gerðist Írak aðili að Sameinuðu þjóðunum og fullgilti ríkið bæði alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1971. Ríkið fullgilti samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum árið 1986, alþjóðsamning um vernd allra gegn mannshvörfum árið 2010 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 2011.

Samkvæmt upplýsingasíðu leyniþjónustu Bandaríkjanna eru flestir Írakar Arabar, n.t.t. 75-80%, og Kúrdar eru u.þ.b. 15-20%. Önnur þjóðarbrot séu til að mynda Túrkmenar, Yezidi, Shabak, Kaka´I og Bedouin. Arabíska og kúrdíska séu opinber tungumál Í Írak.

Af skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 má ráða að spilling sé mikið vandamál í Írak, þar á meðal í stjórnmálum, löggæslu- og réttarkerfinu. Á undanförnum árum hafi talsvert verið unnið að því að uppræta spillingu af hálfu embættismanna í landinu og eitthvað hafi miðað áfram í þeim málum. Í upplýsingaskýrslu EEAS frá árinu 2014 kemur fram að á tímabilinu 2005 til 2013 hafi íröksk stjórnvöld unnið í samstarfi við Evrópusambandið að umbótum á stofnunum ríkisins, svo sem lögreglu, dómstólum og fangelsum landsins. Áætlunin hafi verið nefnd The European Union Integrated Rule of Law Mission for Iraq (EUJUST-LEX-Iraq) og hafi m.a. 7.000 opinberir starfsmenn undirgengist þjálfun í því skyni að koma á skilvirkri laga- og mannréttindavernd í landinu.

Á vefsíðu Friðarstofnunar Bandaríkjanna (e. United States Institute of Peace) kemur fram að eftir að Saddam Hussein var steypt af stóli árið 2003, hafi nýir leiðtogar Íraks átt í erfiðleikum með að marka lýðræðislega stefnu eftir áratuga einræði og hafi einkum tvær aðgerðir átt veigamikinn þátt í því. Í fyrsta lagi hafi ákvörðun Bandaríkjanna um að útiloka Baath-flokkinn, sem hafi lengi verið við völd og hvernig það hafi verið útfært, frá stjórn ríkisins skapað pólitískt tómarúm. Í öðru lagi hafi sú aðgerð að leysa upp her landsins og útiloka hundruð þúsunda þjálfaðra manna frá störfum við varnir ríkisins, án þess að koma á fót öðrum valkostum, skilið eftir öryggistóm. Í kjölfarið hafi Írak mátt þola borgarastyrjöld, pólitíska ringulreið, víðtæka spillingu, spennu á milli flokka og öfgahópa sem hafi hertekið þriðjung landsins. Við þessa atburði hafi hið pólitíska valdajafnvægi sem ríkt hafði undir stjórn súnníta um aldir riðlast verulega. Sjítar hafi krafist forsætisráðuneytisins og haft nægilegt vald til að stjórna helstu ráðuneytum. Þá hafi í fyrsta skipti verið kúrdískur forseti í Írak og Kúrdar, sem lengi höfðu krafist sjálfsstjórnar frá Bagdad, orðið hluti af ríkinu. Stjórnarskráin viðurkenni sjálfstjórn Kúrdistan héraðs (KRG) og formlega stöðu Peshmerga herafla hennar. Súnnítar, sem höfðu drottnað yfir ríkinu undir stjórn Saddams, hafi haldið lykilstöðu forseta þingsins en misst aðrar valdastöður. Árið 2011 ákváðu Bandaríkin að hverfa frá Írak með samkomulagi við stjórnvöld í Bagdad um að þau myndu innlima súnníta í íröksku öryggissveitirnar til að halda aftur af starfsemi öfgatrúarhópa. Íröksk stjórnvöld hafi hins vegar ekki fylgt því eftir að ráða minnihlutahópi súnníta í sína þjónustu og það hafi leitt til þess að öfgasamtökin Islamic State in Iraq (ISI) hafi endurskipulagt sig og fengið til liðs við sig þúsundir súnníta innan og utan Íraks, þar á meðal fyrrverandi stjórnarhermenn. Árið 2013 hafi hernaður samtakanna færst yfir til Sýrlands og endurnefndu þau sig sem Islamic State in Iraq and Syria (ISIS). Samtökin séu einnig þekkt sem ISIL (Islamic State in Iraq and the Levant (ISIL)) og Daesh (hér eftir verður notað Daesh). Í júní 2014 hafi Daesh náð þriðjungi landsins á sitt vald og hafi leiðtogi Daesh, Abu Bakr al-Baghdadi, lýst yfir stofnun íslamsks ríkis í Mósúl, næststærstu borg Íraks, og nefnt sig kalífa. Á árunum 2015 til 2017 hafi írakskar öryggissveitir, kúrdískar Peshmerga-sveitir og PMF sveitir, studdar af flugherjum frá bandalagi undir forystu Bandaríkjanna, smám saman náð landsvæðum frá Daesh. Í desember 2017 lýsti Haider al-Abadi forsætisráðherra yfir sigri gegn Daesh. Í skýrslu EASO frá 2019 er fjallað um aukin yfirráð yfirvalda í Írak í kjölfar þess að sigur hafi verið unninn á Daesh. Fram kemur að íröksk yfirvöld geti, að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna einstaklinga, almennt veitt fullnægjandi vernd í Bagdad og í suðurhluta landsins. Þá kemur fram í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2020 að öryggi í Bagdad og nærliggjandi svæðum sé tryggt af írakska hernum, lögreglunni, hersveitum PMF (e. Popular Mobilization Forces) og ýmsum sjíta hersveitum.

Í framangreindum gögnum kemur þá fram að flestir Kúrdar í Írak búi í norðurhluta landsins. Áður en ráðist hafi verið inn í Írak árið 2003 hafi héruð í norðurhluta landsins lotið stjórn pólitískra yfirvalda Kúrda. Árið 2005 hafi Kúrdum verið tryggð svæðisbundin sjálfsstjórn í stjórnarskrá Íraks og sé norðausturhluti landsins skilgreindur sem sjálfsstjórnarhérað Kúrda (e. Kurdish Region of Iraq (KRI)). Löggæsla sé mun markvissari í KRI, sé það landsvæði borið saman við suður- og mið-Írak. Stofnanir eins og lögregla, saksóknari, dómstólar og fangelsi séu til staðar á svæðinu og heyri þær undir svæðisstjórn Kúrda en ekki ríkisstjórn Íraks. Fyrir utan hefðbundna lögreglu sé KRI einnig með öryggissveitir sem nefnist Asayish. Hersveitir kúrdíska hersins, Peshmerga, tryggi að sjálfsstjórnarhéruð Kúrda séu tiltölulega örugg miðað við önnur svæði í Írak. Her Kúrda og öryggissveitir þeirra hafi unnið hörðum höndum við að verja svæðið gegn uppreisnarmönnum Daesh og annarra tengdra samtaka.

Af framangreindum gögnum má ráða að á undanförnum árum og áratugum hafi verið spenna milli Kúrda og stjórnvalda í Írak. Meðal annars hafi verið deilt um stærð þess svæðis sem lúti sjálfsstjórn Kúrda. Þann 25. september 2017 hafi farið fram atkvæðagreiðsla meðal íbúa KRI að tilstuðlan forseta KRI þar sem kosið hafi verið um stofnun sjálfstæðs ríkis KRI.Íröksk stjórnvöld hafi mótmælt atkvæðagreiðslunni og ekki viðurkennt niðurstöður kosninganna. Tæplega 93% kjósenda hafi kosið með sjálfstæði en fréttir hafi borist af því að minnihlutahópar á umdeildum svæðum hafi verið beittir miklum þrýstingi til að kjósa annaðhvort með eða á móti. Í kjölfar kosninganna hafi írakski stjórnarherinn tekið aftur stjórn yfir ytri landamærum Írak innan KRIog landsvæðum sem hafi verið undir stjórn kúrdískra yfirvalda frá árinu 2014, þ. á m. borgina Kirkuk. Þá hafi forseti KRI sagt af sér í nóvember 2017. Áratugum saman hafi tveir stjórnmálaflokkar verið ráðandi í KRIen það séu PUK flokkurinn (e. The Patriotic Union of Kurdistan) og KDP flokkurinn (e. The Kurdistan Democratic Party). Í september 2013 hafi orðið talsverðar breytingar þegar PUK flokkurinn hafi misst stöðu sína sem næststærsti flokkurinn til klofningsframboðsins Gorran (e. The Movement for Change). Í kosningum sem fram fóru þann 30. september 2018 hafi PUK flokkurinn endurheimt stöðu sína sem annar stærsti flokkurinn og KDP flokkurinn haldið stöðu sinni sem stærsti flokkurinn í KRI. Samband PUK flokksins og KDP hafi jafnan verið stirt og einkennst af vantrausti sem og vopnuðum átökum. Í kosningum sem fram fóru í október 2024 hafi KDP haldið stöðu sinni sem stærsti flokkur landsins með 39 þingsæti af 100 en PUK flokkurinn verið í öðru sæti með 23 sæti og stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn Ný kynslóð (e. New Generation) hlotið 15 sæti.

Í framangreindum gögnum kemur fram að þrátt fyrir að heiðurstengt ofbeldi sé refsivert samkvæmt landslögum þá sé það nokkuð útbreitt í menningu KRI. Árið 2002 hafi kúrdísk yfirvöld breytt írökskum hegningarlögum á þann veg að heiðursmorð séu skilgreind sem manndráp og gerendur saksóttir á þeim grundvelli. Þá hafi verið samþykkt lög árið 2004 sem banni mildun refsinga fyrir heiðursglæpi. Hins vegar séu heimildir um að kúrdísk stjórnvöld hafi látið hjá líða að saksækja gerendur ofbeldisglæpa gegn konum, þar á meðal heiðursglæpa. Heiðursmorð sé yfirleitt morð á kvenkyns ættingja sem framið sé í því skyni að endurheimta heiður fjölskyldunnar þar sem þolandinn hafi á einhvern hátt vanvirt fjölskylduna. Írakar tilheyri mismunandi ættbálkum og lifi eftir fornum ættbálkasiðum, venjum og lögum, en hefðbundin fjölskyldugildi séu rótgróin í menningunni. Séu konur í miklum meirihluta þeirra sem verði þolendur heiðursglæpa og þá yfirleitt fyrir að hafa, að mati fjölskyldna þeirra, fært skömm yfir fjölskylduna með einhverjum hætti. Gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér benda enn fremur til þess að í Kúrdistan sé þekkt að konur séu neyddar í hjónabönd af ýmsum ástæðum. Í skýrslum danskra útlendingayfirvalda frá nóvember 2018 og Landinfo frá mars 2022 kemur fram að karlmenn geti verið fórnarlömb heiðursglæpa í Kúrdistan, þó í minna mæli en konur. Ástæður fyrir morði á karlmanni séu einkum þegar karlmenn neiti að ganga í skipulagðan hjúskap, séu opinberlega samkynhneigðir eða tvíkynhneigðir eða neiti að taka þátt í heiðurstengdu ofbeldi gegn öðrum. Karlmenn sem séu í sambandi við konu utan hjónabands séu ekki taldir vega að heiðri fjölskyldunnar og aðstæður karlmanna í slíkum tilvikum séu ekki þær sömu og í tilviki kvenna. Karlmaður sem sé í slíkri stöðu geti oft auðveldlega komist undan eða flúið ágreining hvað þetta varðar, m.a. með vernd frá vinum sínum eða með því að breyta um nafn, sem sé auðgert fyrir karlmenn í Írak. Þrátt fyrir að það þekkist að karlmenn séu myrtir í kjölfar sambands utan hjónabands sé slíkt frekar tengt hefnd eða afleiðingum blóðhefndar en heiðri fjölskyldunnar. Hins vegar sé það vaninn að bæði fjölskyldur eða ættbálkar konunnar og karlmannsins taki ákvörðun um heiðursmorð á karlmanninum í sameiningu. Viðmælendur danskra útlendingayfirvalda vissu ekki af neinum tilvikum heiðursmorða þar sem einungis karlmaðurinn hafi verið myrtur en ekki konan.

Í skýrslu EUAA frá maí 2024 kemur fram að Erbil héraðið sé í Kúrdistan í norður Írak og að höfuðborg héraðsins, borgin Erbil, sé einnig höfuðborg Kúrdistan. Fram kemur að Erbil sé stjórnað af KDP sem hafi tengsl við Peshmerga og öryggissveitir héraðsins. Þá séu höfuðstöðvar sérstakrar stofnunar gegn hryðjuverkum (Directorate General of Counter Terrorism, CTD) í Erbil borg. Einnig séu liðsmenn frá Bandaríska hernum staðsettir í Harir herstöðinni utan Erbil borgar og á Erbil International Airport. Daesh hafi samkvæmt skýrslunni litla viðveru í Kúrdistan.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2023 kemur fram að um 150 ættbálkar séu í Írak. Allt að 80% íbúa í Írak séu meðlimir ættbálka eða hafi tengsl við ættbálk. Við fæðingu verði börn meðlimir ákveðins ættbálks og tilheyri þeir ættingjum föður síns, þar með talið við skilnað foreldra þeirra. Ættbálkar í Írak séu gjarnan þungvopnaðir og hafi tekið þátt í innanlandsátökum. Einstaklingar sem fari ekki að vilja ættbálka sinna geti átt það á hættu að vera vísað á brott úr ættbálknum, vera útskúfað eða jafnvel drepin. Þá geti einstaklingar sem fari ekki að menningarlegum, samfélags- eða trúarlegum venjum ættbálks átt refsiaðgerðir á hættu, s.s. fjárhagsþvinganir. Í sömu skýrslu kemur fram að einstaklingar sem fylgi ekki hefðum og venjum samfélagsins í Írak og hegði sér á „vestrænan” hátt kunni að verða fyrir ofbeldi og hótunum, þá einkum konur. Hver ætt, ættbálkur og ættbálkasamband hafi sinn leiðtoga, eða Sheikh. Á staðbundnum vettvangi séu ættbálkaleiðtogar „valdhafar“ og séu taldir ábyrgir fyrir verndun og efnahagslegum aðstæðum samfélaga sinna og þjóna sem staðbundnir dómarar og sáttasemjarar til að leysa ágreiningsmál, þar á meðal í eigna- og hjónabandsmálum. Ættbálkurinn beri almennt hins vegar ekki ábyrgð á efnahagsástandi meðlima sinna.

Í skýrslum breska innanríkisráðuneytisins frá 2021 og 2024 um heilbrigðiskerfið í Írak kemur fram að stjórnarskrá landsins tryggi ríkisborgurum aðgang að heilbrigðiskerfi landsins. Heilbrigðiskerfið í Írak hafi sætt gagnrýni, m.a. fyrir skort á starfsfólki, lyfjum og almennu aðgengi. Þá sé aðgangur að heilbrigðisþjónustu takmarkaður og mismunandi eftir landsvæðum. Meirihluti heilsugæslustöðva og almennra sjúkrahúsa sé staðsettur í þéttbýli og geti ríkisborgarar þar sótt sér heilbrigðisþjónustu, m.a. geðheilbrigðisþjónustu, gegn vægu gjaldi. Flestar heilbrigðisstofnanir séu í Bagdad og þar á eftir komi héruðin Ninewa, Najaf og Basra. Þá sé einkarekin heilbrigðisþjónusta í vexti í landinu auk þess sem ýmis frjáls félagasamtök vinni með stjórnvöldum að því að tryggja aðgengi fyrir fólk á innri flótta sem og fólk sem snýr til baka til Íraks eftir að hafa flúið heimaríki sitt. Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá ágúst 2024 kemur fram að geðheilbrigðiskerfið sé ekki vel þróað og þrátt fyrir að lögfest hafi verið heildarlög um geðheilsu árið 2005 hafi þau enn ekki verið innleidd að fullu. Sex sérhæfð geðsjúkrahús séu starfrækt í Írak, tvö í Bagdad og fjögur í Kúrdistan. Aðgengi sé ekki nógu gott, skortur á sérhæfðu starfsfólki og lakir innviðir takmarki verulega aðgengi að umönnun. Þá sé ekki almannatryggingakerfi sem nái til allra ríkisborgara og þurfi Írakar að reiða sig á ríkisrekna opinbera heilbrigðiskerfið. Í skýrslunni segir að almennt fari fordómar gagnvart geðrænum veikindum minnkandi sem hafi leitt til þess að fleiri leiti sér aðstoðar vegna geðheilbrigðisvandamála.

Í skýrslu Alþjóða fólksflutningsstofnunarinnar (IOM) frá árinu 2019 kemur fram að yfirvöld tryggi öllum börnum rétt á endurgjaldslausri menntun frá sex ára aldri. Fjölskyldur sem snúi aftur til Íraks eftir að hafa sótt um alþjóðlega vernd í öðrum löndum geti sótt um aðstoð hjá stofnuninni við enduraðlögun. Í skýrslu EASO frá árinu 2020 kemur fram að það séu ýmsar hindranir að aðgengi að menntun fyrir börn á innri flótta og börn sem séu búsett á svæðum sem hafi verið undir stjórn Daesh. Í skýrslu ástralska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 kemur fram að opinber fræðsla sé gjaldfrjáls á öllum stigum en sé yfirleitt léleg. Menntun sé skylda til loka sjötta bekkjar í Írak. Þrátt fyrir að engir einkaskólar hafi verið starfandi fyrir árið 2003 séu nú um 1.200 starfandi einkaskólar með leyfi frá menntamálaráðuneytinu. Einkaskólar séu oft betri en opinberir skólar en hafi há skólagjöld og séu því aðeins á færi efnameiri einstaklinga. Innritunarhlutfall stúlkna hafi aukist á undanförnum áratugum en sé enn um það bil sex prósentum lægra en drengja í grunnskóla og 25 prósentum lægra í framhaldsskóla.

5.5 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja kröfu sína um alþjóðlega vernd á ofbeldi sem A hafi orðið fyrir í heimaríki vegna sambands hans við unga stúlku.

Mat á trúverðugleika frásagnar kærenda er byggt á endurritum af viðtölum þeirra hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki þeirra.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun kváðust kærendur hafa yfirgefið heimaríki degi eftir að A hafi orðið fyrir árás af hálfu bróður stúlku sem hann hafi átt í sambandi við, X. Bróðir X hafi komið að þeim saman á heimili X og reynt að kyrkja A en A hafi komist undan. Í kjölfarið hafi kærendur og börn þeirra farið til bróður M og verið þar yfir eina nótt þar til þau hafi yfirgefið Írak degi síðar. Af frásögn kærenda og A má ráða að A og X hafi verið í leynilegu sambandi í um fjóra mánuði og að sambandið hafi m.a. verið kynferðislegt. X hafi búið ásamt fjölskyldu sinni í næsta húsi við hliðina á kærendum. Að sögn kærenda tilheyri X stórum ættbálki, ólíkt kærendum og geti kærendur því ekki treyst á vernd ættbálks síns fyrir hefndaraðgerðum fjölskyldu X. Kærendur telji A og M eiga á hættu, sem karlkyns meðlimir fjölskyldunnar, að láta lífið eða verða fyrir annars konar heiðurstengdu ofbeldi af hálfu fjölskyldu X vegna sambands A og X. Kærendur greindu frá því að u.þ.b. mánuði eftir að þau hafi komið til Íslands hafi faðir og bróðir X mætt á starfstöð M og bróður hans til að spyrjast fyrir um A og M. Bróðir M hafi yfirgefið heimaríki í kjölfarið af ótta og farið til Dubai.

Kærunefnd telur ekki ástæðu til að þess að efast um að A hafi orðið fyrir árás af hálfu bróður X vegna sambands A og X í byrjun júlí 2024. Engu að síður hafa kærendur ekki leitt að því líkum að X tilheyri svo sterkri eða valdamikilli fjölskyldu að kærendum sé ekki fært að leita aðstoðar eða verndar yfirvalda gegn mögulegum hefndaraðgerðum fjölskyldu X enda gátu kærendur ekki gert nokkra grein fyrir stöðu eða ættbálki fjölskyldu X. Við framangreint mat hefur kærunefnd litið til þess að kærendur kváðu aðeins einn dag hafa liðið frá því að bróðir X hafi ráðist á A eftir að hafa komið að A og X saman á heimili X og þar til kærendur og börn þeirra hafi yfirgefið heimaríki fyrir rúmlega ári síðan. Þá lítur kærunefnd einnig til þess að móðir K og faðir M og aðrir nánir fjölskyldumeðlimir kærenda séu enn búsett í Kúrdistan og ekkert í frásögn kærenda ber með sér að fjölskyldumeðlimir þeirra hafi þurft að þola áreiti eða séu í hættu þar í landi af hálfu fjölskyldumeðlima X. Þó ekki sé unnt að útiloka að faðir og bróðir X hafi mætt á starfstöð bróður M um mánuði eftir að kærendur hafi komið til Íslands og spurst fyrir um staðsetningu kærenda og barna þeirra hafa kærendur ekki sýnt fram á að þeim og börnum þeirra, sérstaklega A, stafi ógn af fjölskyldu X í heimaríki og að ekki sé hægt að leiða málið til lykta með sáttum eða aðstoð yfirvalda. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að gögn málsins og frásagnir kærenda og A beri ekki með sér að framangreind atvik hafi eða geti náð því alvarleikastigi að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þrátt fyrir að gögn um Írak beri það með sér að skilvirkni lögregluyfirvalda og dómstóla geti verið að einhverju leyti ábótavant þá er það mat kærunefndar að heimildir um yfirvöld í Írak bendi til þess að þau séu fær og viljug um að veita aðstoð og vernd gegn athöfnum sem feli í sér hótanir, áreiti eða ofbeldi, m.a. með því að ákæra og refsa fyrir þær athafnir, sbr. 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Geta kærendur og börn þeirra því leitað sér aðstoðar yfirvalda telji þau ástæðu til þess.

Samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga skal, við mat samkvæmt 1. og 2. mgr. 37. gr. í málum sem varða börn, fylgdarlaus sem önnur, hafa það sem er barninu fyrir bestu að leiðarljósi. Í ákvæðinu kemur fram að við það mat beri að líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis barnsins, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Leggur kærunefnd mat á hagsmuni barna samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga með hliðsjón af upplýsingum úr fyrirliggjandi gögnum málsins og framangreindum aðstæðum í heimaríki þeirra. Sjónarmiðum barnanna í þessu máli var nægilega komið á framfæri með framburði kærenda, viðtölum við A og B og hagsmunagæslu talsmanns. Að teknu tilliti til ákvæða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og íslenskrar löggjafar um barnavernd standa engin rök í vegi fyrir því að börnin fylgi foreldrum sínum aftur til heimaríkis. Börn þau sem um ræðir eru í fylgd foreldra sinna sem eru almennt heilsuhraust og vinnufær og njóta börnin stuðnings þeirra. Eins og áður greinir stendur börnum kærenda til boða gjaldfrjáls menntun í heimaríki. Þá bera gögn með sér að börnin muni jafnframt hafa aðgang að heilbrigðiskerfinu í heimaríki. Með vísan til framangreinds og að teknu tilliti til sjónarmiða um öryggi, velferð og félagslegan þroska barnanna er það börnunum fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis síns.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum þeirra og barna þeirra í heimaríki, teljast kærendur ekki hafi sýnt fram á með rökstuddum hætti að þau eigi á hættu ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Sama á við þegar litið er til samsafns athafna. Kærendur og börn þeirra uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja kröfu sína um viðbótarvernd á því að ástandið almennt í Írak og í Kúrdistan auk persónulegra aðstæðna kærenda nái því alvarleikastigi að það falli undir verndarsvið 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Vísa kærendur í því skyni til heimilda sem samræmist frásögnum þeirra um heiðursglæpi, blóðhefndir og heiðursmorð. Þá byggja kærendur á því að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafi lagst gegn endursendingum einstaklinga til Írak sem komi frá svæðum þar sem átök geisi eða ástand sé veikburða eða óöruggt eftir átök.

Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kærenda og barna þeirra er ljóst að þau atvik sem kærendur hafa lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburðum kærenda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda og barna þeirra leiði til þess að þau eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi þau til baka.

Líkt og fjallað hefur verið um í úrskurðum kærunefndar síðustu ára vegna umsækjenda frá Írak og nýlegra heimilda um aðstæður í Írak eru almennar aðstæður þar í landi ekki slíkar að allir sem þar eru staddir eigi á hættu að sæta meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Eftir sigur írakskra stjórnvalda á Daesh hefur hæg uppbygging átt sér stað í landinu og öryggisástand batnað til muna. Hafa þær aðstæður haldist nokkuð stöðugar í lengri tíma og þrátt fyrir að á síðustu árum hafi blossað upp deilur og átök á afmörkuðum svæðum eru ekki ríkjandi vopnuð átök í landinu þar sem ekki er greint á milli borgaralegra eða hernaðarlegra skotmarka.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að vera fædd og uppalin í borginni Erbil, í Kúrdistan í Írak þar sem þau hafi jafnframt verið búsett ásamt börnum sínum áður en þau hafi yfirgefið heimaríki. Samkvæmt landaupplýsingum, m.a. korti og upplýsingum í skýrslu EUAA frá 2024 kemur fram að tyrknesk stjórnvöld hafi reglulega framkvæmt aðgerðir gegn PKK á landamærasvæðum Tyrklands og Írak en þó einnig dýpra inn í Kúrdistan. Slíkar aðgerðir hafi færst í aukana á undanförnum árum og nokkrir almennir borgarar hafi verið drepnir eða meiðst í dróna árásum, m.a. í Dohuk og Erbil héraði. Á tímabilinu 1. ágúst 2024 til 1. ágúst 2025 hafi verið skráðir 28 öryggisviðburðir í Erbil sem hafi leitt til dauða fjögurra almennra borgara samkvæmt upplýsingum í skýrslu EUAA frá október 2025. Þau gögn sýna að ástandið sé ótryggt á sumum svæðum í Írak. Þótt hryðjuverkahópar séu með einhverja virkni í landinu benda gögn og heimildir engu að síður ekki til þess að aðstæður í Erbil séu slíkar að kærendur og börn þeirra eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði þau send aftur þangað eða að þau verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Er það mat kærunefndar að heimasvæði kærenda falli ekki undir leiðbeiningar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna þar sem ekki sé mælt með þvinguðum endursendingum einstaklinga til ákveðinna svæða í Írak og það sé sanngjarnt og eðlilegt að ætla að einstaklingar geti snúið til baka þangað.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda og barna þeirra séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærendur og börn þeirra uppfylla því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.7 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærendur og börn þeirra eru ekki flóttamenn samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga eiga þau ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við 74. gr. frumvarps til laga um útlendinga kemur fram að í samræmi við ákvæði alþjóðlegra skuldbindinga og almennra laga sé lagt til að tekið sé sérstakt tillit til barna, hvort sem um er að ræða fylgdarlaus börn eða önnur börn. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að það sem barni er fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. jafnframt 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 25. gr. laga nr. 80/2016, telur kærunefnd að við mat á því hvort skilyrði 1. mgr. 74. gr. laganna séu fyrir hendi skuli taka sérstakt tillit til þess ef um barn er að ræða og skuli það sem er barni fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur byggja á því að þau hafi ríka þörf fyrir vernd á grundvelli mannúðarsjónarmiða með vísan til almennra aðstæðna, heilbrigðisástæðna og erfiðra félagslegra aðstæðna.

Af þeim gögnum og skýrslum sem kærunefnd hefur farið yfir má ráða að þrátt fyrir það ótrygga ástand sem ríki á ákveðnum svæðum í heimaríki kærenda verði ekki ráðið að almennar aðstæður sem bíði kærenda og barna þeirra í heimaríki nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur og A og B frá heilsufari sínu. M kvaðst vera við góða líkamlega og andlega heilsu en K kvaðst glíma við þunglyndi og kvíða í kjölfar þess atviks er leiddi til flótta fjölskyldunnar og sækja meðferð hjá sálfræðingi. A kvaðst hafa þurft að dvelja á sjúkrahúsi í nokkra daga í einhver skipti vegna minniháttar veikinda. B kvaðst vera heilsuhraust. Kærendur hafa lagt fram afrit af samskiptaseðlum heilbrigðisþjónustu við meðferð málsins hjá kærunefnd. Af framlögðum gögnum má ráða að M hafi leitað læknisaðstoðar í fáein skipti vegna bakverkja og K hafi margsinnis leitað læknisaðstoðar vegna ýmissa verkja og andlegrar vanlíðunar. Í tölvubréfi til kærunefndar frá talsmanni kærenda, dags. 16. október 2025, greinir talsmaður frá því að K sé barnshafandi. Meðfylgjandi tölvubréfinu var ljósmynd frá fósturgreiningardeild.

Af framburði kærenda og framlögðum heilsufarsgögnum verður ekki ráðið að þau eða börn þeirra glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð er að muni valda þeim alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærendur eða börn þeirra þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir þau verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Verður ekki annað séð en að kærendur og börn þeirra hafi getað leitað sér heilbrigðisaðstoðar í heimaríki og fengið hana. Hefur jafnframt ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau muni áfram geta fengið heilbrigðisaðstoð verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Hafa kærendur því ekki sýnt fram á að þau eða börn þeirra hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að eiga foreldra og systkini í heimaríki og kváðust vera í sambandi við fjölskyldumeðlimi sína þar í landi. Kærendur kváðu fjárhagsstöðu sína vera góða, M hafi starfað við kaup og sölu bifreiða og K hafi verið heimavinnandi. Af frásögnum A og B má ráða að B hafi sótt skóla í heimaríki og A hafi klárað diplóma í starfsmenntun sem rakari. Það hafi alltaf verið nægur matur til á heimili kærenda.

Kærendur hafa greint frá því að eiga bakland í heimaríki og af gögnum málsins verður talið að þau hafi getað framfleytt sér og börnum sínum í heimaríki. Kærendur eru ung að árum og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að þau séu almennt heilsuhraust og vinnufær. Það er því niðurstaða kærunefndar að félagslegar aðstæður kærenda og barna þeirra við komu til heimaríkis séu ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Við þetta mat hefur kærunefnd litið til hagsmuna barna kærenda og aðstæðna barna almennt í Kúrdistan við 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga og 3. mgr. 25. gr. sömu laga. Hvorki almennar aðstæður í Kúrdistan né einstaklingsbundnar aðstæður barnanna í máli þessu eru með þeim hætti að rétt sé að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

Þegar frásagnir kærenda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda og barna þeirra í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að þau eða börn þeirra hafi ríka þörf fyrir vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum og börnum þeirra dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærendur sóttu um alþjóðlega vernd fyrir sig og börn sín 29. ágúst 2024 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kærenda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kærenda og barna þeirra. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda og barna þeirra þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsóknum kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hafa þau því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kærenda og barna þeirra til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa þeim úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinna kærðu ákvarðana.

Kærendum var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa þeim og börnum þeirra frá Íslandi og ákvarða kærendum endurkomubann hingað til lands. Var kærendum gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kærendur greindu frá því að hafa engin tengsl innan Schengen-svæðisins, en M kvaðst eiga vin í Þýskalandi. Kærendur kváðust telja brottvísun og endurkomubann vera ósanngjarna ráðstöfun.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærendur gáfu um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun kærenda og barna þeirra og endurkomubann kærenda verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð þeirra eða nánustu aðstandenda þeirra, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærendur geta komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi þau Ísland innan þess frest sem þeim er gefinn.

Með ákvörðunum Útlendingastofnunar var kærendum veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kærenda og barna þeirra til að yfirgefa landið. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi þau landið innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinna kærðu ákvarðana eru þær staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar er staðfestar. Endurkomubann kærenda verður fellt úr gildi fari þau frá Íslandi innan 15 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 15 days, their re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Vera Dögg Guðmundsdóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka