Mál nr. 607/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 607/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 24. september 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 17. september 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta vegna ársins 2024 og innheimtu ofgreiddra bóta.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 88.531 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kæranda var tilkynnt um framangreinda ofgreiðslu og innheimtu með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 17. september 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 24. september 2025. Með bréfi, dags. 5. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 24. nóvember 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 25. nóvember 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að vegna sérstakra aðstæðna sé ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins kærð. Kærandi noti hjólastól og sé að fara í sína fimmtu aðgerð í október. Fjárhagsstaða hennar sé mjög erfið, en verð á mat, lyfjum og húsnæði hafi hækkað.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024, dags. 17. september 2025.

Breytingar á lögum nr. 100/2007 hafi tekið gildi 1. september 2025, en þar sem um sé að ræða greiðslur til kæranda á árinu 2024, fyrir umræddar breytingar, þá verði málið skoðað út frá eldri lögum.

Í 30. gr. laga um almannatryggingar sé kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. greinarinnar segi að til tekna samkvæmt VI. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum.

Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. sömu laga skuli Tryggingastofnun endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum.

Ákvæði um endurreikning megi einnig finna í reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Komi í ljós við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Þar sé kveðið á um skyldu Tryggingastofnunar til að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla sé jafnframt ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Undantekningu frá þessari meginreglu sé að finna í 11. gr. reglugerðarinnar. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn.

Í 47. gr. laga um almannatryggingar sé fjallað um upplýsingaskyldu umsækjanda eða greiðsluþega gagnvart Tryggingastofnun. Þar komi fram að umsækjanda eða greiðsluþega sé skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur sé skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Kærandi hafi verið með örorkulífeyri, tekjutryggingu, aldurstengda örorkuuppbót, sérstaka uppbót til framfærslu og heimilisuppbót allt árið 2024.

Kæranda hafi verið tilkynnt um endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 með bréfi, dags. 17. september 2025. Uppgjör tekjutengdra bóta ársins hafi leitt til 88.531 kr. ofgreiðslu að teknu tilliti til greiddar staðgreiðslu. Kærandi hafi kært þá ákvörðun.

Ástæða endurkröfu í uppgjöri sé sú að við samkeyrslu við tekjuupplýsingar úr skattframtali 2025, vegna tekjuársins 2024, hafi komið í ljós að tekjur kæranda hafi verið hærri en gert hafi verið ráð fyrir í tekjuáætlun. Endurreikningur byggist á upplýsingum úr skattframtali greiðsluþega.

Kærandi hafi fengið senda tillögu að tekjuáætlun með bréfi, dags. 3. desember 2025, fyrir árið 2024. Samkvæmt tekjuáætluninni hafi verið gert ráð fyrir 76.596 kr. í vexti og verðbætur. Hvorki hafi borist athugasemdir frá kæranda vegna áætlunarinnar né breytingar á tekjuáætluninni og hafi réttindin því verið greidd út frá henni allt árið 2024.

Við bótauppgjör ársins 2024 hafi komið í ljós að kærandi hefði haft vexti og verðbætur að fjárhæð 266.821 kr. Umræddar tekjur flokkast sem fjármagnstekjur og leiða, skv. 30. gr. laga um almannatryggingar og c. lið 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, til lækkunar á greiðslum frá Tryggingastofnun.

Tryggingastofnun sé skylt lögum samkvæmt að framkvæma endurreikning ár hvert þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum. Tryggingastofnun sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtist á framtali greiðsluþega eða hvernig þær séu skráðar á skattframtalið, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum.

Niðurstaða endurreiknings tekjutengdra greiðslna ársins 2024 hafi verið sú að kærandi hafi fengið greitt 5.563.416 kr. á árinu, en samkvæmt endurreikningi hefði hún átt að fá greitt 5.434.212 kr. Mismunurinn, að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu, nemi því 88.531 kr. ofgreiðslu.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gilda um uppgjör og endurreikning tekjutengdra greiðslna. Tryggingastofnun fari fer því fram á að kærð ákvörðun um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verði staðfest fyrir nefndinni.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024.

Kærandi fékk greiddan ellilífeyrir á árinu 2024. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 22. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 22. gr. segir að til tekna samkvæmt III. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með tilteknum undantekningum. Samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar skal ellilífeyrir lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn fellur niður. Þá segir að ellilífeyrisþegi skuli hafa 300.000 kr. almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris og 2.400.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun, dags. 5. desember 2023, ráð fyrir að á árinu 2024 fengi kærandi 76.596 kr. í fjármagnstekjur. Kærandi gerði ekki athugasemdir við tekjuáætlunina og voru greiðslur ársins greiddar út frá framangreindum tekjuforsendum út árið 2024.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 226.821 kr. í fjármagnstekjur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 88.531 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða fjármagnstekjur sem er tekjustofn sem hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 22. gr. laga um almannatryggingar og C-lið 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum bótum kæranda á árinu 2024.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur rétt benda kæranda á að hún getur freistað þess að leggja fram beiðni um niðurfellingu ofgreiddra bóta til Tryggingastofnunar á grundvelli undanþáguákvæðis 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags. Þar kemur fram að heimilt sé að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Þá skuli einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna greiðsluþega og þess hvort hún hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir