Mál nr. 649/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 649/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 7. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 15. maí 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta vegna ársins 2024.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið vangreiddar bætur það ár að fjárhæð 93.307 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Fram kom í bréfinu að áður myndaðar skuldir að upphæð 39.224 kr. hefðu verið teknar með í reikninginn. Kæranda var tilkynnt um framangreinda ákvörðun og með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 15. maí 2025. Kærandi andmælti niðurstöðu endurreikningsins 11. júní 2025 og með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 8. júlí 2025, var rökstuðningur veittur.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 7. október 2025. Með bréfi, dags. 9. október 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 24. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 29. október 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að farið sé fram á að ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að hann eigi að greiða 39.224 kr. verði felld úr gildi.

Eftir að kærandi hafi móttekið endurreikning Tryggingastofnunar vegna ársins 2024, hafi hann óskað eftir rökstuðningi sem hafi borist með bréfi, dags. 8. júlí 2025. Kærandi sé ekki sáttur svörin og því sé þess óskað að úrskurðarnefndin leggi mat á málið og gefi umbeðnar útskýringar.

Til hliðsjónar hafi kærandi tekið saman athugasemdir sem óskað sé eftir að verði teknar með í úrskurði nefndarinnar.

Í árslok 2023 hafi þau hjónin tekið húsnæðislán vegna endurbóta á húsnæði þeirra og hafi lagt þá fjármuni inn á hávaxtareikning. Þar sem að þau hafi ekki haft yfirsýn yfir vaxtatekjurnar hafi þeim láðst að greina frá þessum tekjum við gerð tekjuáætlunar fyrir árið 2024 í desember 2023.

Um miðjan mars hafi þeim borist ábending frá Tryggingstofnunar um mismun á vöxtum í áætluninni og raun vaxtatekjum. Í kjölfarið hafi þau sent inn nýja tekjuáætlun sem hafi verið tekin fyrir og ný greiðsluáætlun hafi verið lögð fram í apríl 2024. Tekið sé fram að kærandi hafi ekki verið á eitt sáttur við niðurstöðu endurútreikningsins sem hafi myndað 39.224 kr. skuld þar sem áætlun þeirra um úrbætur síðar á árinu myndu minnka vaxtatekjurnar umtalsvert, því myndi þessi eftir á reiknaða skuld jafnast út.

Í lok júlí hafi þau hjónin lent í því að óheiðarlegir menn hafi komist í fjármuni þeirra og fjarlægt þá sem áætlaðir hafi verið til viðhalds á húseigninni. Þá hafi vaxtatekjur þeirra farið úr um 33.000 kr. á mánuði niður í ekkert og hafi haldist þannig út árið 2024. Það hafi verið undarlegt að ekki hafi komið ábending frá Tryggingastofnun um þessa breytingu.

Áætlaðar vaxtatekjur hafi um miðjan mars 2024 verið 400.000 kr. fyrir árið. Við uppgjör ársins vegna skattaframtals hafi verið taldar fram 270.558 kr. í vaxtatekjur. Það sé því augljóst að skerðingaráhrif (45%) minni vaxtatekna sé „400.000 kr.– 270.558 kr.= 129.442 kr.“

Skerðingaráhrifin séu því 129.442 × 0,45 = 58.248 sem séu umtalsvert meiri en reiknuð skuld sem sé til komin með afturvirkum hætti vegna uppgjörsmódels Tryggingstofnunar sem hafi verið 39.224 kr.

Þar sem vaxtatekjur séu sameiginleg eign hjóna þá sé virkni þessarar minni skerðingar hjá kæranda 29.124 kr.

Það hafi síðan komið í ljós að við uppgjör þá hafi myndast 213.886 kr. inneign hjá kæranda. Þessi inneign sé tilkomin vegna þess að notaðar séu niðurstöðu skattaframtals fyrir árið 2024. Það sé því ljóst að áhrif minni vaxta- og launatekna fyrir árið 2024 séu inni í þessari niðurstöðu.

Það sé óeðlilegt að Tryggingastofnun brjóti þær hefðir og reglur um meðferð talna að blanda ekki saman niðurstöðum áætlana við niðurstöður rauntalna.

Með því að leggja skuld (39.224 kr.), sem tilkomin sé við notkun á áætluðum tölum, við niðurstöður sem tilkomnar séu við notkun á rauntölum frá framtali sé þessi regla brotin.

Farið sé fram á að úrskurðarnefndin felli úr gildi ákvörðun Tryggingstofnunar um að hann eigi að greiða fyrrnefnda 39.224 kr. skuld.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024.

Í 21. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar segi að fjárhæð ellilífeyris skuli lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr. laganna, uns greiðslur falli niður.

Í 22. gr. laga um almannatryggingar segi að til tekna teljist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að teknu tilliti til ákvæða sömu laga um hvað ekki teljist til tekna og frádráttarliða samkvæmt 1., 3., 4. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Til tekna teljist einnig tekjur sem aflað sé erlendis og ekki séu taldar fram hér á landi. Í 2. mgr. sömu greinar séu taldar upp undantekningar frá þeirri meginreglu. Í 3.–5. mgr. sé kveðið á um almennt og sérstakt frítekjumark ellilífeyrisþega. Í 1. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar segi að til grundvallar útreikningi greiðslna hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum almanaksárs. Þá segi að áætlun um tekjuupplýsingar skuli m.a. vera byggð á nýjustu upplýsingum frá greiðsluþega, sbr. 47. gr. laganna þar sem segi að greiðsluþega sé skylt að veita Tryggingastofnun upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna sem og tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem gætu haft áhrif á bætur eða greiðslur. Í 5. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar segi að þrátt fyrir 1. mgr. sé heimilt að telja atvinnutekjur til tekna greiðsluþega einungis í þeim mánuði þegar þeirra sé aflað.

Í 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna. Einnig sé fjallað um endurreikning í reglugerð nr. 598/2009. Tryggingastofnun hafi því ekki heimild til að líta fram hjá tekjuupplýsingum sem komi fram í skattframtölum. Komi í ljós við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Í ákvæðinu sé Tryggingastofnun skylduð til að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla sé ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Undantekningu frá þessari meginreglu sé að finna í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 varðandi þær kröfur sem hafi myndast við uppgjör tekjutengdra bóta lífeyristrygginga. Þar segi:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Kærandi hafi þegið ellilífeyri frá Tryggingastofnun frá 1. júní 2019.

Kærandi hafi áætlað tekjur sínar fyrir árið 2024 með áætlun, dags. 29. desember 2023, og hafi fengið greiddan ellilífeyri 1. janúar 2024 í samræmi við hana. Kærandi hafi uppfært tekjuáætlunina 29. desember 2023 og hafi fengið greitt samkvæmt þeirri áætlun í febrúar, mars og apríl 2024, sbr. bréf, dags. 4. janúar 2024. Við þá hækkun á tekjuáætlun hafi myndast skuld að fjárhæð 110 kr. vegna greiðslu 1. janúar 2024, en ekki 108 kr. eins og komið hafi fram fyrir mistök í bréfi, dags. 8. júlí 2025. Með bréfi, dags. 20. mars 2024, hafi kæranda verið bent á að við samanburð á tekjuáætlun ársins 2024 og fjármagnstekjum á skattframtali vegna tekna 2023 hefði komið í ljós að fjármagnstekjur hans gætu verið hærri en gert hafði verið ráð fyrir í þágildandi tekjuáætlun. Tryggingastofnun hafi ekki aðgang að upplýsingum um fjármagnstekjur líðandi árs. Kærandi hafi gert breytingar á tekjuáætluninni 22. mars 2024 og hafi fengið greitt samkvæmt henni út árið 2024, sbr. bréf, dags. 9. apríl 2024. Við þá hækkun á tekjuáætlun hafi myndast skuld að fjárhæð 39.224 kr. vegna greiðslna á tímabilinu frá 1. febrúar til 30. apríl 2024. Með bréfi dags. 15. maí 2025, hafi niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verið birt kæranda. Þar komi fram að niðurstaðan væri, að teknu tilliti til áður myndaðrar skuldar að fjárhæð 39.334 kr. og staðgreiðslu skatta, inneign að fjárhæð 93.307 kr. vegna ársins 2024 þar sem atvinnutekjur, lífeyrissjóðstekjur og fjármagnstekjur kæranda hefðu verið ofáætlaðar í tekjuáætlunum ársins.

Kærandi hafi með tölvupósti 11. júní 2025 andmælt niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 sem hafi verið svarað með rökstuðningi, dags. 8. júlí 2025. Þann 7. október 2025 hafi ákvörðunin verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Í 1. mgr. 22. gr. laga um almannatryggingar segi að til tekna samkvæmt IV. kafla laganna teljist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða 28. gr. sömu laga um hvað ekki teldist til tekna og tiltekinna frádráttarliða í 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga eða takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Í þessu ákvæði sé því tilgreint við hvaða tekjur Tryggingastofnun skuli miða útreikning og endurreikning greiðslna og jafnframt séu tilgreindar þær undantekningar sem stofnuninni beri að hafa hliðsjón af við þá framkvæmd. Laun og lífeyrissjóðstekjur séu þar m.a. tilgreind sem skattskyld sem og fjármagnstekjur á borð við vexti, verðbætur og arðgreiðslur. Þessar tekjur teljist því einnig til tekna samkvæmt lögum um almannatryggingar.

Til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar hafi verið lagðar 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins í samræmi við 33. gr. laga um almannatryggingar. Tekjurnar hafi verið áætlaðar á grundvelli upplýsinga um tekjur á fyrri árum eða áætlana frá kæranda sjálfum. Tryggingastofnun hafi upplýst kæranda um forsendur útreikningsins, hafi minnt á skyldu hans til að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem gætu haft áhrif á greiðslur og hafi gefið honum kost á að koma að athugasemdum. Auk þess hafi kærandi verið upplýstur um afleiðingar þess að tekjur hafi verið vanáætlaðar á tekjuáætlun. Eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda sé Tryggingastofnun skylt að endurreikna fjárhæðir greiðslna í samræmi við þær, sbr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins séu þá bornar saman við upplýsingar úr seinustu tekjuáætlun ársins. Ef tekjur hafi verið ofáætlaðar á þeirri tekjuáætlun myndist inneign vegna greiðslna á árinu. Ef greiðsluþegi hafi fengið greitt á grundvelli margra tekjuáætlana á árinu verði einnig að horfa til fyrri áætlana, enda hafi hluti greiðslna ársins verið byggður á þeim. Hafi tekjur verið vanáætlaðar á fyrri tekjuáætlunum ársins myndist skuld vegna þess og hún sé dregin frá áðurnefndri inneign. Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs sé því mismunur heildargreiðslna á árinu 2024 og réttindaársins 2024 samkvæmt skattframtali 2025 að frádregnum áður mynduðum skuldum á árinu og að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Umdeild krafa hafi orðið til við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 og sé réttmæt. Tryggingastofnun greiði lífeyri á grundvelli áætlunar um tekjur viðkomandi árs. Eins og gögn málsins beri með sér sé ljóst að ástæða þess að skuld hafi myndast innan ársins hafi verið röng tekjuáætlun. Lífeyrisþegi beri ábyrgð á því að slík tekjuáætlun endurspegli árstekjur og beri að breyta henni ef svo sé ekki, sbr. 47. gr. þágildandi laga. Kæranda hafi mátt vera ljóst að vanáætlaðar tekjur hefðu áhrif á rétt hans til lífeyrisgreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð.

Kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um uppgjör og endurreikning tekjutengdra bóta sem og innheimtu ofgreiddra bóta.

Með hliðsjón af framangreindu fari Tryggingastofnun fram á að ákvörðun, dags. 15. maí 2025, um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024.

Kærandi fékk greiddan ellilífeyrir á árinu 2024. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 22. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 22. gr. segir að til tekna samkvæmt III. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með tilteknum undantekningum. Samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar skal ellilífeyrir lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn fellur niður. Þá segir að ellilífeyrisþegi skuli hafa 300.000 kr. almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris og 2.400.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna.

Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun fyrir árið 2024 ráð fyrir að kærandi fengi  703.433 kr. í erlendan grunnlífeyri, 938.484 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 2.604.000 kr. í launatekjur. Kærandi fékk greitt samkvæmt áætluninni fyrir janúar 2024. Kærandi gerði breytingu á fyrirliggjandi tekjuáætlun 29. desember 2023 þar sem að hann gerði ráð fyrir að á árinu 2024 fengi hann 1.194.540 kr. í erlendan grunnlífeyri, 897.072 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 2.604.000 kr. í launatekjur. Með bréfi, dags. 4. janúar 2024, samþykkti Tryggingastofnun tekjuáætlun kæranda að öðru leyti en því að stofnunin hækkaði lífeyrissjóðsgreiðslur kæranda á árinu í 938.484 kr. og gerði ráð fyrir 10.000 kr. í fjármagnstekjur. Kærandi útbjó nýja tekjuáætlun 22. mars 2024 þar sem hann gerði ráð fyrir 400.000 kr. í fjármagnstekjur á árinu, 938.604 kr. í lífeyrissjóðstekjur og að aðrar tekjur væru óbreyttar. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 9. apríl 2024, var kærandi upplýstur um áætlaða kröfu að fjárhæð 39.224 kr.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 1.676.200 kr. í launatekjur, 924.692 kr. í lífeyrissjóðstekjur, 1.217.655 kr. í erlendan grunnlífeyri og 270.558 kr. í fjármagnstekjur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 93.307 kr. inneign á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu og áður myndaðrar 39.224 kr. kröfu.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera lægri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Fyrst og fremst var um að ræða atvinnutekjur og fjármagnstekjur sem eru tekjustofnar sem hafa áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og A og C-lið 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Ágreiningur máls þessa varðar ákvörðun Tryggingastofnunar að hafa dregið áður myndaða kröfu að fjárhæð 39.224 kr. frá framangreindri inneign sem myndaðist við endurreikning og uppgjör ársins. Meginreglan er sú að Tryggingastofnun skuli draga ofgreiddar bætur frá bótum sem bótaþegi kann síðar að öðlast rétt til, sbr. 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar. Um útreikningsaðferðir þegar breytingar eru gerðar innan bótagreiðsluárs er fjallað í 5. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags. Ákvæðið hljóðar svo:

„Komi fram upplýsingar frá þeim aðilum sem getið er um í 1. mgr. 3. gr. eða við eftirlit Tryggingastofnunar sem leiða til breytinga á tekjuáætlun innan ársins og breytingin hefur áhrif á rétt til bóta eða fjárhæð greiðslna skal stofnunin breyta útreikningi bóta frá og með næsta mánuði á eftir til samræmis við þær upplýsingar og upplýsa bótaþega samstundis um breytinguna. Telji bótaþegi upplýsingarnar ekki réttar skal hann leggja fram gögn því til staðfestingar.

Þegar nýr útreikningur bóta, sbr. 1. mgr., liggur fyrir skal jafna áætluðum heildargreiðslum ársins á alla mánuði bótagreiðsluársins og greiða bætur samkvæmt því þá mánuði sem eftir eru af árinu. Ef í ljós kemur að bætur hafi verið ofgreiddar kemur ofgreiðslan til innheimtu við næsta árlegt uppgjör, nema bótaþegi semji um annað. Hafi bætur verið vangreiddar skal bótaþega greitt það sem upp á vantar.“

Þá segir í 3. mgr. 8. gr. að hafi bæði myndast vangreiðsla og ofgreiðsla bóta vegna mismunandi tímabila innan bótagreiðsluárs skuli draga fjárhæð ofgreiðslunnar frá vangreiðslunni áður en vextir séu reiknaðir. Úrskurðarnefndin telur að ráða megi af framangreindu að Tryggingastofnun beri að draga frá ofgreiðslukröfur sem myndast vegna breytinga innan bótagreiðsluárs frá inneignum sem myndast við uppgjör.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum bótum kæranda á árinu 2024.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir