Mál nr. 653/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 653/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 9. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 17. september 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2024.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 776.268 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi andmælti niðurstöðunni 9. október 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 9. október 2025. Með bréfi, dags. 14. október 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 28. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 29. október 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að Tryggingastofnun virðist hafa miðað við heildartekjur ársins við útreikning endurkröfu, án þess að hafa tekið tillit til þess að bótagreiðslurnar hafi verið tímabundnar og tekjur síðar á árinu hafi komið til eftir lok örorkutímabilsins. Þetta sé óréttmæt reikningsaðferð sem leiði til þess að kæranda hafi verið refsað fyrir það að hafa náð bata og hafi farið aftur til starfa sem sé þvert á markmið laga um örorku og félagslega endurhæfingu.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 á grundvelli skattframtals ársins 2025, dags. 16. september 2025.

Í 30. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. segi að til tekna samkvæmt VI. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum.

Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. sömu laga skuli Tryggingastofnun endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum.

Ákvæði um endurreikning sé einnig í reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar segi að við endurreikning bóta til þeirra sem hafi fengið greiðslur hluta úr bótagreiðslu ári gildi reglur ákvæðisins og segi í a. lið 1. mgr. að byggja skuli á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um sé að ræða tekjur sem séu staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Eingöngu beri að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur hafi verið fyrir hendi í.

Komi í ljós við endurreikning að bætur hafi verið ofgreiddar fari um það samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Þar sé kveðið á um skyldu Tryggingastofnunar til að innheimta ofgreiddar bætur. Sú meginregla sé jafnframt ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Undantekningu frá þessari meginreglu sé að finna í 11. gr. reglugerðarinnar. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla hafi leitt í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn.

Í 47. gr. laga um almannatryggingar sé fjallað um upplýsingaskyldu umsækjanda eða greiðsluþega gagnvart Tryggingastofnun. Þar komi fram að umsækjanda eða greiðsluþega sé skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur sé skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Kærandi hafi verið með örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu örorkulífeyrisþega, heimilisuppbót og sérstaka uppbót til framfærslu á tímabilinu 1. janúar 2024 til 30. júní 2024.

Kæranda hafi með bréfi, dags. 16. september 2025, verið tilkynnt um endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024. Niðurstaðan hafi verið 776.268 kr. ofgreiðsla að teknu tilliti til greiddrar staðgreiðslu. Kærandi hafi kært þá ákvörðun.

Ástæða endurkröfu í uppgjöri sé sú að við samkeyrslu við tekjuupplýsingar úr skattframtali 2025, vegna tekjuársins 2024, hafi komið í ljós að tekjur kæranda hafi verið hærri en gert hafði verið ráð fyrir í tekjuáætlun. Endurreikningur sé byggður á upplýsingum úr skattframtölum greiðsluþega.

Kærandi hafi fengið senda tillögu að tekjuáætlun 5. desember 2023 fyrir árið 2024. Samkvæmt áætluninni hafi verið gert ráð fyrir að áætlaðar árstekjur ársins 2024 yrðu 4.394.256 kr., lífeyrissjóðstekjur yrðu 2.659.452 kr. og vextir og verðbætur yrðu 6.948 kr. Í bréfinu hafi verið tekið fram að tekjuáætlun væri á ábyrgð kæranda og kærandi hafi verið hvött til að skoða hana vel. Var kæranda bent á að ef áætlun væri rétt þyrfti ekkert að gera en ef einhverjar athugasemdir væru þyrfti kærandi að leiðrétta hana í gegnum Mínar síður. Engar athugasemdir hafi borist frá kæranda vegna áætlunarinnar og hafi réttindin því verið greidd út frá henni til 30. júní 2024.

Við uppgjör ársins 2024 hafi komið í ljós að kærandi hafði haft á tímabilinu 1. janúar 2024 - 30. júní 2024 launatekjur að fjárhæð 5.604.250, lífeyrissjóðstekjur að fjárhæð 139.344 kr. og vexti og verðbætur að fjárhæð 22.278 kr.

Eingöngu sé miðað við þær tekjur sem kærandi hafi fengið á tímabilinu 1. janúar 2024 - 30. júní 2024 og komi fram í staðgreiðsluskrá. Sú framkvæmd sé í samræmi við a. lið 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009, en þar komi fram að við endurreikning bóta til þeirra sem hafi fengið greiðslur hluta úr bótagreiðsluári þá skuli byggja á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um sé að ræða tekjur sem séu staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Eingöngu beri að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur hafi verið fyrir hendi í.

Samkvæmt upplýsingum úr staðgreiðsluskrá Skattsins hafi kærandi verið með 5.604.250 kr. tekjur frá B á tímabilinu janúar til júní. Í tillögu að tekjuáætlun fyrir árið 2024 hafi verið gert ráð fyrir að áætlaðar árstekjur, þ.e. fyrir allt árið 2024, yrðu 4.394.256 kr. Sé þeirri fjárhæð deilt yfir á bótagreiðslumánuði hafi verið gert ráð fyrir að launatekjur kæranda vegna tímabilsins yrðu 2.197.128 kr.

Tryggingastofnun sé skylt lögum samkvæmt að framkvæma endurreikning ár hvert þegar endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum. Tryggingastofnun sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtist á framtali greiðsluþega eða hvernig þær séu skráðar á skattframtalið, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og hafi einnig verið staðfest fyrir dómstólum.

Niðurstaða endurreiknings tekjutengdra greiðslna ársins 2024 hafi verið sú að kærandi hafi fengið greitt 1.169.197 kr., en samkvæmt endurreikningi hefði hún átt að fá greitt 36.290 kr. Mismunurinn, að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu, nemi því 776.268 kr. ofgreiðslu.

Á sama tíma og ákvörðun Tryggingastofnunar hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála hafi kærandi sent inn andmæli til stofnunarinnar. Ekki verði sérstaklega brugðist við andmælunum á þessu stigi þar sem málið sé til meðferðar hjá úrskurðarnefnd velferðarmála og rétt þyki að bíða niðurstöðu nefndarinnar.

Í kæru sé m.a. vísað til þess að greiðslur hafi verið lögmætar á þeim tíma sem þær hafi verið veittar og að heildartekjur ársins geti ekki verið viðmið aftur í tímann. Tryggingastofnun bendi á að ekki hafi verið litið til samþykktrar örorku og breyta henni heldur hafi aðeins greiðslur þess tímabils verið skoðaðar. Þá hafi ekki verið litið til heildartekna ársins við útreikning uppgjörs heldur hafi verið litið til launatekna sem kærandi hafi verið með á tímabili lífeyrisgreiðslna frá stofnuninni. Tryggingastofnun telji að meðalhófs hafi verið gætt við meðferð málsins, en líkt og bent hafi verið á í bréfi, dags. 5. desember 2023, sé tekjuáætlun á ábyrgð greiðsluþega. Þar að auki sé Tryggingastofnun skylt að framkvæma endurreikning hvert ár.

Tryggingastofnun telji að kærð ákvörðun sé í samræmi við lög og reglur sem gildi um uppgjör og endurreikning tekjutengdra greiðslna. Tryggingastofnun fari fram á að ákvörðun stofnunarinnar frá 17. september 2025 um niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna ársins 2024 verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024.

Kærandi fékk greiddan örorkulífeyri frá Tryggingastofnun frá 1. janúar 2024 til 30. júní 2024. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 30. gr. segir að til tekna samkvæmt VI. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Í 1. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kemur fram að til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins og að bótagreiðsluár sé almanaksár, en sé um nýja umsókn að ræða skuli bótaréttur reiknaður út frá þeim tekjum umsækjanda sem aflað er frá þeim tíma sem bótaréttur stofnaðist.

Svohljóðandi er 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags:

„Við endurreikning bóta til þeirra sem fengu greiðslur hluta úr bótagreiðsluári gildir eftirfarandi:

1. Byggja skal á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um er að ræða tekjur sem eru staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Eingöngu ber að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í.
2. Aðrar tekjur en þær sem greinir í a-lið skulu hafa áhrif á endurreikning bótafjárhæða í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða sem réttur til bóta var fyrir hendi í.“

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun vegna ársins 2024, dags. 5. desember 2023, ráð fyrir kærandi fengi á árinu 4.394.256 kr. í launatekjur á árinu 2024 að frátöldu 175.667 kr. iðgjaldi í lífeyrissjóð, 2.659.452 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 6.948 kr. í fjármagnstekjur. Kærandi gerði ekki athugasemdir við þá áætlun og voru bótaréttindi því reiknuð og bætur greiddar út frá þessum tekjuforsendum.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda á tímabilinu janúar til og með júní hafa verið 5.604.250 í launatekjur, 139.344 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 22.278 kr. í fjármagnstekjur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 776.268 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi hefur verið krafinn um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á tímabilinu 1. janúar til 30. júní 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða launatekjur sem er tekjustofn sem hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og A-lið 7. gr. laga um tekjuskatt. Þá voru lífeyrissjóðstekjur umtalsvert lægri en gert var ráð fyrir í tekjuáætlun. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Í kæru greinir kærandi frá því að svo virðist sem að Tryggingastofnun hafi miðað við heildartekjur ársins við útreikning endurkröfu, án þess að hafa tekið tillit til þess að bótagreiðslurnar hafi verið tímabundnar og tekjur síðar á árinu hafi komið til eftir lok örorkutímabilsins.

Eins og greint er frá í a-lið 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags skal við endurreikning til þeirra sem hafa fengið greiðslur hluta úr ári byggja á upplýsingum í staðgreiðsluskrá og líta eingöngu til þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í. Úrskurðarnefndin telur að ráðið verði af gögnum málsins að Tryggingastofnun hafi eingöngu litið til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í, þ.e. tekna á tímabilinu 1. janúar til 30. júní 2024, við endurreikning og uppgjör tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024. Að því virtu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að meðhöndlun Tryggingstofnunar ríkisins á atvinnutekjum kæranda hafi verið í samræmi við lög um almannatryggingar. Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að gera athugasemdir við endurreikning stofnunarinnar á tekjutengdum greiðslum ársins 2024.

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024 er staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, vegna ársins 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir