Mál nr. 660/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 660/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni, 9. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 17. september 2025 um endurreikning og uppgjör greiðslna ársins 2024.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddan örorkulífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2024. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 17. september 2025, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör greiðslna ársins 2024 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 1.601.410 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi sótti um niðurfellingu framangreindrar kröfu 8. október 2025. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 13. október 2025, var samþykkt að fella niður 67% af eftirstöðvum kröfum, eða 1.067.607 kr. vegna eingreiðslu úr lífeyrissjóði.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 9. október 2025. Með bréfi, dags. 14. október 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 17. nóvember 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 18. nóvember 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar, dags. 8. október 2025, þar sem krafist sé endurgreiðslu bóta að fjárhæð 1.601.410 kr. Kærandi sé ósammála ákvörðuninni vegna þess að ofgreiðslan hafi ekki orðið til vegna mistaka hennar heldur vegna tafa og stjórnsýslulegra mistaka Tryggingastofnunar.

Tryggingastofnun hafi í febrúar 2025 greitt kæranda bætur fyrir árið 2024. Á sama tíma hafi Brú lífeyrissjóður, Almenni lífeyrissjóðurinn og Festa lífeyrissjóður greitt sínar greiðslur í nóvember og desember 2024, afturvirkt frá 1. desember 2023. Þessar upplýsingar hafi ekki legið fyrir þegar Tryggingastofnun hafi greitt út bætur og hafi kærandi fengið greiðsluna í góðri trú samkvæmt gildri ákvörðun stofnunarinnar.

Mánaðarlegar tekjur kæranda vegna örorkulífeyris séu um 300.000 kr. nettó. Stofnunin hafi lagt til endurgreiðslu upp á 133.000 kr. á mánuði, sem sé nærri helmingur af hennar mánaðarlegu tekjum. Það sé fjárhæð sem hún hafi ekki tök á að greiða.

Kærandi glími við langvinna sjúkdóma sem krefjast strangs mataræðis og reglulegrar endurhæfingar, sem bæði séu mjög kostnaðarsöm en nauðsynleg til að viðhalda heilsu hennar. Verði greiðsluáætlun Tryggingastofnunar óbreytt muni það hafa alvarleg áhrif á fjárhagslega og líkamlega stöðu hennar.

Með vísan til framangreinds sé það mat kæranda að fella eigi úr gildi ákvörðun Tryggingastofnunar eða breyta henni.

Þess sé óskað að úrskurðarnefndin endurskoði réttmæti kröfunnar um fulla endurgreiðslu, lækki fjárhæð kröfunnar ef við eigi og móti greiðsluáætlun sem taki mið af minnkandi greiðslugetu kæranda og heilsufarsástandi.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði ofgreiðslukröfu, dags. 16. september 2025.

Um útreikning örorkulífeyris sé fjallað í IV. kafla laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Í 33. gr. laganna sé að finna ákvæði um útreikning og endurreikning en ákvæði um ofgreiðslu og vangreiðslu séu í 34. gr. laganna.

Í 47. gr. laganna sé kveðið á um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega. Þar segi að umsækjanda eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Í reglugerð nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags sé einnig að finna ákvæði sem máli skipti. Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar segi að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Í 2. mgr. 3. gr. segi að ef ekki reynist unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja megi til umsækjanda eða bótaþega sé Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þar til úr því sé bætt. Í 3. mgr. 3. gr. segi að ef umsækjandi eða bótaþegi gefi Tryggingastofnun rangar upplýsingar geti stofnunin endurkrafið bætur, dregið ofgreiðslu frá öðrum bótum, fellt vexti niður af vangreiðslum eða innheimt dráttarvexti af ofgreiðslum í samræmi við 55. gr. laga um almannatryggingar. Í 4. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun skuli áætla væntanlegar tekjur umsækjanda og bótaþega á bótagreiðsluári. Tekjuáætlun skuli byggjast á nýjustu upplýsingum um tekjur sem fengnar séu frá þeim aðilum sem greint sé frá í 1. mgr. 3. gr. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli endurreikna bótafjárhæðir ársins á grundvelli þeirra upplýsinga. Þá segi í 9. gr. reglugerðarinnar að komi í ljós við endurreikning að tekjutengdar bætur hafi verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt sé dregið frá tekjutengdum bótum sem bótaþegi síðar öðlist rétt til. Þetta eigi eingöngu við ef tekjur sem lagðar hafi verið til grundvallar bótaútreikningi reynist hærri en tekjuáætlun samkvæmt 4. gr. hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla stafi af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður. Í lok 9. gr. sé tekið fram að Tryggingastofnun eigi einnig endurkröfurétt á hendur bótaþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum. Með öðrum orðum, þá geti stofnunin ávallt innheimt ofgreiddar bætur samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, sama hvernig þær séu til komnar, en skuldajöfnun bóta sé einungis heimil ef ofgreiðslan eigi rætur í því að viðskiptavinur hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukningu í tæka tíð.

Í 11. gr. reglugerðarinnar sé ákvæði um undanþágu frá endurkröfu. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla hafi leitt í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildi um dánarbú eftir því sem við eigi.

Við endurreikning og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2024 hafi komið í ljós að tekjur samkvæmt skattframtali hafi verið umtalsvert hærri en tekjuáætlun hafði gert ráð fyrir. Um hafi verið ræða launatekjur, atvinnuleysisbætur, lífeyrissjóðstekjur, og aðrar tekjur (fjármagnstekjur hafi hins vegar verið u.þ.b. í samræmi við tekjuáætlun). Af þessum sökum hafi myndast krafa að upphæð 1.601.410 kr. sem hafi verið dreift á 12 mánuði þannig að mánaðargreiðsla hljóði upp á 133.451 kr.

Kærandi hafi 8. október 2025 sótt um niðurfellingu ofgreiðslukröfunnar með eftirfarandi rökstuðningi:

„Ástæða beiðninnar er mjög erfið fjárhagsleg og félagsleg staða mín. Ég hef takmarkaðar tekjur og háar framfærslukostnaðir [sic], meðal annars vegna heilsufarslegra vandamála og daglegra nauðsynja. Aðstæður mínar gera það að verkum að ég á ekki raunhæfa möguleika á að greiða þessa skuld, hvorki í heild né með greiðsludreifingu.

Með vísan til 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 bið ég um að skuldin verði felld niður að fullu.“

Samráðsnefnd Tryggingstofnunar hafi tekið umsóknina fyrir og hafi 13. október samþykkt að fella niður 67% eftirstöðva krafna, eða 1.067.607 kr. vegna eingreiðslu úr lífeyrissjóði. Í bréfi Tryggingastofnunar til kæranda segi: „Eftirstöðvar krafna í innheimtu eru nú 533.803 kr. og verður endurgreiðslu dreift þannig að 8.897 kr. verða dregnar af mánaðarlegum greiðslum til þín þar til kröfur eru að fullu greiddar. Ef réttur þinn til greiðslna eða skuldastaða breytist getur þurft að breyta endurgreiðslu.“

Kæra hafi borist úrskurðarnefnd velferðarmála 14. október 2025 en kæran sé dagsett 9. október. Því hafi sú breyting orðið að Tryggingastofnun hafi fallist á niðurfellingukröfu kæranda að mjög stórum hluta. Samráðsnefndin hafi ekki talið grundvöll til að fella kröfuna alveg niður, enda sé hún byggð á gildandi lögum og aðstæður kæranda séu ekki taldar réttlæta að krafan verði öll felld niður.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari stofnunin fram á staðfestingu á ákvörðun frá 16. september 2025, eins og henni hafi verið breytt 13. október 2025.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024 og ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins varðandi beiðni um niðurfellingu endurgreiðslukröfu.

A. Endurreikningur og uppgjör

Kærandi fékk greiddan örorkulífeyri á árinu 2024. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi greiðslna. Í 1. mgr. 30. gr. laga um almannatryggingar segir að til tekna samkvæmt IV. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna fjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur greiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Ef í ljós kemur við endurreikning að greiðslur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Samkvæmt gögnum málsins samþykkti Tryggingastofnun umsókn kæranda um varanlegan örorkulífeyri frá 1. janúar 2024 með bréfi, dags. 7. febrúar 2025, og samkvæmt tekjuáætlun ársins 2024 gerði Tryggingastofnun ráð fyrir 44.472 kr. í fjármagnstekjur á árinu. Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda vera 1.687.657 kr. í launatekjur, 2.161.472 kr. í atvinnuleysisbætur, 1.449.876 kr. í lífeyrissjóðstekjur, 297.680 kr. í aðrar tekjur og 42.359 kr. í fjármagnstekjur. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins 2024, dags. 17. september 2025, leiddi í ljós 1.601.410 kr. ofgreiðslu að teknu tilliti til staðgreiðslu skatta.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða lífeyrissjóðstekjur, atvinnutekjur, atvinnuleysisbætur og svokallaðar aðrar tekjur sem eru tekjustofnar sem hafa áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að gera athugasemdir við endurreikning Tryggingastofnunar á tekjutengdum greiðslum ársins 2024. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar greiðslur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna greiðslur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar greiðslur. 

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun um endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar ríkisins á tekjutengdum greiðslum kæranda á árinu 2024.

B. Krafa um niðurfellingu ofgreiddra bóta

Eins og áður hefur komið fram ber Tryggingastofnun lögum samkvæmt að endurreikna fjárhæðir greiðslna eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hún tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur fallist á að fella niður 67% af eftirstöðvum krafna með vísan til framangreinds ákvæðis.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að greiðslur örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á bótagreiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem bætur þiggur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á bótagreiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að hafa tekjuáætlun rétta. Kærandi byggir á því að Tryggingastofnun hafi ákvarðað tekjuáætlun ársins 2024 í febrúar 2025 þegar umsókn hennar um örorkulífeyri og tengdar greiðslur var samþykkt frá 1. janúar 2024 og hafi ekki áætlað neinar tekjur á því ári þrátt fyrir að hún hafi fengið eingreiðslur frá lífeyrissjóðum á árinu. Samkvæmt staðgreiðsluskrá 2024 voru umræddar eingreiðslur frá lífeyrissjóðunum greiddar í nóvember og desember. Samkvæmt gögnum málsins gerði kærandi ekki tekjuáætlun vegna ársins 2024 en lagði þó fram bréf frá lífeyrissjóðum þar sem koma fram upplýsingar um greiðslur til hennar á árinu 2024.  Þrátt fyrir það gerði Tryggingastofnun einungis ráð fyrir fjármagnstekjum við útgreiðslu ársins. Að mati úrskurðarnefndar gefa gögn málsins til kynna að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Að mati úrskurðarnefndar velferðarmála leiðir það eitt og sér aftur á móti ekki sjálfkrafa til þess að öll krafan sé felld niður heldur þurfi að meta aðstæður kæranda heildstætt með hliðsjón af öllum þeim atriðum sem tilgreind eru í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til frekari niðurfellingar. Í beiðni kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu kemur fram að ástæða beiðninnar sé erfið fjárhags- og félagsleg staða og að hún hafi ekki raunhæfa möguleika á að greiða skuldina, hvorki í heild eða að hluta. Samkvæmt staðgreiðsluskrá 2025 voru meðaltekjur kæranda 569.347 kr. á mánuði fyrstu ellefu mánuði ársins. Þá verður ráðið af gögnum málsins að eignastaða kæranda hafi verið jákvæð á árinu 2024. Jafnframt lítur úrskurðarnefndin til þess að Tryggingastofnun hefur fellt niður 67% af eftirstöðvum krafna og dreift eftirstöðvunum á 60 mánuði í stað þess að kærandi þurfi að endurgreiða ofgreiðslukröfuna á 12 mánuðum, eins og meginregla 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kveður á um, þannig að mánaðarleg greiðslubyrði af kröfunni nemur 8.897 kr. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til erfiðra félagslegra aðstæðna kæranda. Með hliðsjón af þessu telur úrskurðarnefndin að geta til endurgreiðslu sé fyrir hendi. Einnig lítur nefndin til þess að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum. Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að fella frekar niður ofgreiðslukröfu með vísan til 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fella niður 67% af endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024 og að fella niður 67% af endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta, eru staðfestar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir