14 janúar 2026

Mál nr. 722/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 722/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 18. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á greiðslum vegna frestunar á töku ellilífeyris.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hefur verið ellilífeyrisþegi frá 1. október 2010 og hefur fengið 22,5% hækkun greiðslna vegna frestunar töku ellilífeyris. Kærandi gerði með tölvupósti athugasemd við útreikning hækkunar á ellilífeyri vegna frestunar á töku ellilífeyris. Með tölvupósti Tryggingastofnunar, dags. 13. október 2025, var kærandi upplýstur um að hann væri með 122,5% réttindi og að lífeyrissjóðstekjur og helmingur fjármagnstekna hefðu áhrif á greiðslur hans.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 31. október 2025. Með bréfi, dags. 6. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 19. nóvember 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 24. nóvember 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 8. desember 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 10. desember 2025. Efnislegar athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að hann hafi frestað töku ellilífeyris í 45 mánuði og hafi undanfarin ár fengið 22,5% álag á ellilífeyri frá Tryggingastofnun.

Um áramótin 2024 og 2025 virðist hafa orðið breyting á útreikningi á álagi sem erfitt hafi verið að átta sig á og traust hafi verið lagt á að þetta væri rétt reiknað. En við venjulegan handútreikning hafi kæranda fundist að þetta gæti ekki staðist og hafi leitað skýringa frá Tryggingastofnun og hafi fengið þau svör 10. október 2025 frá stofnuninni að álag væri reiknað eftir skerðingar sem skýri málið.

Frá 1. janúar 2025 hafi greiðsla Tryggingastofnunar verið 310.291 kr., þá sé álag á ellilífeyri 56.992 kr. á mánuði. Ef álag sé reiknað fyrir skerðingar sé álag á ellilífeyri 78.192 kr., þannig að mismunurinn sé 21.200 kr. á mánuði.

Það sé mat kæranda að þetta sé ekki gert rétt og standist ekki skoðun. Þá sé þetta ekki í samræmi við lög og reglugerðir Tryggingastofnunar. Þetta virðist hafa breyst um áramótin, hvað sem valdi.

Í athugasemdum kæranda, dags. 6. desember 2025, koma fram þakkir fyrir greinargóð svör og um leið sé beðist afsökunar á því að hafa haldið því fram að stofnunin hafi breytt reikniaðferðum á álagi. Breytingin hafi verið gerð þegar kærandi hafi hætt að fá greiðslur frá Frjálsa lífeyrissjóðnum en þær hafi verið undanþegnar skerðingum en ekki greiðslur frá lífeyrissjóðnum sem hann fái nú greiðslur frá.

Í 23. gr. laga um almannatryggingar um frestun ellilífeyri segi: „Eftir að bótaréttur hefur verið reiknaður út skal hækka ellilífeyri um 0,5% fyrir hvern frestunarmánuð til 72 ára aldurs“

Eins og kærandi skilji þetta eigi að reikna bótarétt með álagi en ekki sé skráð að reikna skuli skerðingar áður en bótaréttur sé reiknaður. Ef Tryggingastofnun ákveði að gera þetta með öðrum hætti þá hefði það átt að koma fram í greinargerð eða með öðrum hætti þannig að viðkomandi geti ákveðið hvort það sé þess virði að halda áfram að vinna.

Þarna hafi Tryggingastofnun brugðist upplýsingaskyldu sinni. Kærandi hafi talið sig vera að vinna til að fá hærri ellilífeyri og um leið að spara ríkinu margar milljónir þar sem ekki hafi þurft að greiða honum ellilífeyri. Hann hafi litið svo á að ríkið myndi verðlauna hann fyrir þjóðhagslega hugsun og vinnusemi með því að borga álag á ellilífeyri. Nú komi í ljós að þetta hafi verið mistök.

Óskað sé eftir að úrskurðarnefnd meti hvort þessi gjörningur Tryggingastofnunar standist almennar reglur og venjur.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að ágreiningur málsins lúti að útreikningi ellilífeyris og beitingu reglna um frestun töku lífeyris.

Kveðið sé á um sveigjanlega töku ellilífeyris í 19. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar:

„Heimilt er að fresta töku ellilífeyris til allt að 80 ára aldurs gegn varanlegri hækkun lífeyrisins, sbr. 1. mgr. 20. gr. Heimildin er bundinn því skilyrði að viðkomandi hafi ekki fengið greiddan ellilífeyri frá almannatryggingum eða skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, sbr. þó 3. mgr. Umsækjanda skal þó vera heimilt að draga umsókn sína til baka innan 30 daga frá afgreiðslu umsóknar án þess að það hafi áhrif á rétt til hækkunar lífeyris. Hafi greiðsla lífeyris átt sér stað er full endurgreiðsla forsenda afturköllunar.

Heimilt er að hefja töku ellilífeyris frá 65 ára aldri gegn varanlegri lækkun lífeyrisins, sbr. 2. mgr. 20. gr. Heimild þessi er bundin því skilyrði að samþykkt hafi verið umsókn um greiðslu lífeyris samkvæmt áunnum réttindum hjá öllum skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.

Heimilt er að greiða hálfan áunninn ellilífeyri samkvæmt lögum þessum frá 65 ára aldri til þeirra sem eiga rétt á ellilífeyri frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og hafa fengið samþykki viðkomandi sjóða á þó einungis við um þá lífeyrissjóði sem heimila greiðslu lífeyris að hluta. Heimild þessi er enn fremur bundin því skilyrði að umsækjandi sé enn á vinnumarkaði en þó ekki í meira en hálfu starfi.“

Í 20. gr. laganna sé kveðið á um áhrif sveigjanlegrar töku ellilífeyris:

„Hafi töku ellilífeyris verið frestað, sbr. 1. mgr. 19. gr., skal fjárhæð ellilífeyris hækka hlutfallslega til frambúðar, byggt á tryggingafræðilegum grunni, reiknað frá ellilífeyrisaldri skv. 16. gr. fram til þess tíma er taka lífeyris hefst.

Hafi töku ellilífeyris verið flýtt, sbr. 2. og 3. mgr. 19. gr., skal fjárhæð ellilífeyris lækka hlutfallslega til frambúðar, byggt á tryggingafræðilegum grunni, reiknað frá þeim tíma er taka lífeyris hefst og til ellilífeyrisaldurs skv. 16. gr.

Þegar hálfur áunninn ellilífeyrir er greiddur skv. 3. mgr. 19. gr. skal fjárhæð hans lækka í samræmi við 2. mgr. og fjárhæð hins frestaða hluta lífeyrisins hækka í samræmi við 1. mgr. þessarar greinar.“

Í 21. gr. laganna sé kveðið á um fjárhæð ellilífeyris:

„Fullur ellilífeyrir skal vera 3.693.948 kr. á ári. Hálfur ellilífeyrir skal vera 1.846.980 kr. á ári. Fjárhæð lífeyris samkvæmt þessum kafla skal lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyrinn fellur niður.“

Í 23. gr. laganna sé kveðið á um að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd III. kafla laganna, m.a. um réttindaávinnslu og búsetutíma, sveigjanlega töku lífeyris, breytingar á hlutfalli vegna frestaðrar eða flýttrar töku lífeyris, tekjugrunn og framkvæmd greiðslna.

Reglugerð nr. 1195/2017 um sveigjanlega töku ellilífeyris og heimilisuppbótar hafi verið sett á grundvelli þessa ákvæðis. Í 3. gr. reglugerðarinnar komi fram:

„Eftir að greiðslum samkvæmt lögum um almannatryggingar hafa verið reiknaðar út skal hækka fjárhæð ellilífeyris samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið frestað skv. 1. gr. reglugerðar þessarar. Á sama hátt skal lækka fjárhæð ellilífeyris fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið flýtt skv. 2. gr. reglugerðar þessarar.“

Hlutfallshækkun og lækkun lífeyris vegna frestunar eða flýtingu töku lífeyris sé birt í töflu í viðauka I við reglugerðina, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar.

Málavextir séu þeir að kærandi hafi orðið 67 ára í september 2005 og hafi frestað töku ellilífeyris til 1. október 2010 sem hafi leitt til 22,5% hækkunar. Ákvörðun um útreikning ellilífeyrisgreiðslna hafi verið kærð.

Þegar ellilífeyrisgreiðslur séu reiknaðar út séu réttindi einstaklings fyrst ákveðin með hliðsjón af tekjuskerðingum, áður en greiðslur séu hækkaðar vegna frestunar á töku ellilífeyris. Engar breytingar hafi orðið á þeirri reikniaðferð sem Tryggingastofnun beiti vegna ellilífeyrisgreiðslna kæranda þrátt fyrir fullyrðingar hans í kæru.

Samkvæmt 3. gr. reglugerðar nr. 1195/2017 skuli hækka fjárhæð ellilífeyris samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem tökunni hafi verið frestað, eftir að greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hafi verið reiknaðar út.

Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi staðfest þessa framkvæmd í úrskurði í máli nr. 141/2025.

Það sé því niðurstaða stofnunarinnar að útreikningur á ellilífeyrisgreiðslum til kæranda sé í samræmi við gildandi lög og reglur. Tryggingastofnun fari því fram á að úrskurðarnefnd velferðarmála staðfesti hina kærðu ákvörðun.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar útreikning Tryggingastofnunar ríkisins á hækkun greiðslna vegna frestunar á töku ellilífeyris.

Kærandi varð 67 ára í september 2005 og frestaði töku ellilífeyris til 1. október 2010 og fékk hann þá 22,5% hækkun vegna frestunar

Í 16. gr. laga um nr. 100/2007 er fjallað um skilyrði og ávinnslu ellilífeyris frá 67 ára aldri og í 19. gr. laganna er fjallað um sveigjanlega töku ellilífeyris. Þar kemur meðal annars fram að heimilt sé að fresta töku ellilífeyris til allt að 80 ára aldurs gegn varanlegri hækkun lífeyrisins, sbr. 1. mgr. 20 gr.

Í 1. mgr. 20. gr. laganna er fjallað um áhrif frestunar töku ellilífeyris, þar segir:

Í 21. gr. laganna er greint frá fjárhæð ellilífeyris:

Samkvæmt 23. gr. laganna er ráðherra heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd III. kafla laganna, m.a. um réttindaávinnslu og búsetutíma, sveigjanlega töku lífeyris, breytingar á hlutfalli vegna frestaðrar eða flýttrar töku lífeyris, tekjugrunn, útreikning og framkvæmd greiðslna. Reglugerð nr. 1195/2017 um sveigjanlega töku ellilífeyris og heimilisuppbótar hefur verið sett á grundvelli þessa ákvæðis. Ákvæði 3. gr. reglugerðarinnar hljóðar svo:

„Eftir að greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hafa verið reiknaðar út skal hækka fjárhæð ellilífeyrisins samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið frestað skv. 1. gr. reglugerðar þessarar. Á sama hátt skal lækka fjárhæð ellilífeyris fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið flýtt skv. 2. gr. reglugerðar þessarar.“

Þá er hlutfallshækkun og -lækkun lífeyris vegna frestunar eða flýtingar töku lífeyris birt í töflu í viðauka I við reglugerðina, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar.

Kærandi gerir athugasemdir við útreikning Tryggingastofnunar ríkisins á hækkun greiðslna vegna frestunar á töku ellilífeyris. Fyrir liggur að Tryggingastofnun reiknaði fyrst réttindi kæranda til greiðslna með hliðsjón af skerðingum vegna tekna áður en greiðslurnar voru hækkaðar með hliðsjón af frestun á töku ellilífeyris. Kærandi telur þessa reikniaðferð ekki rétta heldur beri Tryggingastofnun fyrst að hækka greiðslurnar með hliðsjón af frestun á töku ellilífeyris áður en þær eru skertar vegna tekna.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess að í 3. gr. reglugerðar nr. 1195/2017, sem sett hefur verið með stoð í 23. gr. laga um almannatryggingar, kemur skýrt fram að hækka skuli fjárhæð ellilífeyris samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið frestað eftir að greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hafi verið reiknaðar út. Í því felst að ellilífeyrir skal hækkaður eftir að búið er að gera ráð fyrir öllum skerðingum vegna tekna.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á greiðslum til kæranda vegna frestunar á töku ellilífeyris staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á ellilífeyrisgreiðslum til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir

Úrskurðarnefnd velferðarmála - Almannatryggingar

Til baka