Mál nr. 742/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 742/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 16. nóvember 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að stöðva milligöngu meðlagsgreiðslna og endurkrefja hana um ofgreitt meðlag vegna tímabilsins 5. mars 2024 til 16. júní 2024. 

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 14. október 2025, var kæranda tilkynnt um stöðvun milligöngu meðlagsgreiðslna með þremur börnum hennar og endurkröfu ofgreidds meðlags frá 5. mars 2024 til 16. júní 2024 í samræmi við úrskurð dómsmálaráðuneytisins, dags. 22. júlí 2025. Kærandi óskaði eftir endurskoðun ákvörðunarinnar sem var synjað með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 23. október 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 16. nóvember 2025. Með bréfi, dags. 20. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 1. desember 2025, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 3. desember 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 23. október 2025, sem staðfesti fyrri ákvörðun stofnunarinnar, dags. 14. október 2025, um stöðvun og endurkröfu á meðlagsgreiðslum fyrir tímabilið 5. mars 2024 til 16. júní 2024. Það sé mat kæranda að þessi ákvörðun, sem byggð sé á úrskurði dómsmálaráðuneytisins, endurspegli ekki raunverulegar aðstæður hennar og barnanna á umræddu tímabili. Kærandi hafi ein haft umsjón og framfærslu þriggja barna sinna. Faðir þeirra hafi ekki tekið þátt í framfærslu þeirra á neinn hátt. Hann hafi hvorki greitt meðlag né hafi tekið þátt í kostnaði tengdum húsnæði, mat, fatnaði, frístundum eða sálfræðiaðstoð barnanna. Auk þess hafi barnsfaðir hennar einnig hætt að greiða húsnæðislán eftir að skilnaðarmál hafi verið lagt fyrir dóm, þar sem hann hafi ákveðið að stöðva greiðslurnar vegna fyrirhugaðrar sölu eignarinnar.

Í mars 2024 hafi kærandi leitað að nýju húsnæði fyrir hana og börnin. Þrátt fyrir mikla viðleitni hafi henni ekki tekist að finna hentugt húsnæði um tíma vegna erfiðleika á leigumarkaði. Á þessu tímabili hafi kærandi og börnin stundum dvalið hjá vinkonu hennar, þar sem að faðir barnanna hafði sýnt þeim ofbeldisfulla hegðun sem hafi verið tilkynnt til lögreglu. Þegar kærandi hafi séð að leitin myndi ekki skila ekki árangri hafi hún auglýst eftir leiguíbúð 25. maí 2024. Á meðan hafi hún ein borið allan kostnað sem hafi tengst daglegu lífi barnanna. Kærandi geti framvísað kvittunum og reikningum fyrir þessum kostnaði, þar á meðal fyrir mat, fatnaði, bensíni, frístundastarfi og sálfræðiaðstoð barnanna. Skilnaðarmál þeirra sé enn í gangi í B og því liggi ekki fyrir endanleg niðurstaða um forsjá og framfærslu barna.

Að þessu sögðu telji kærandi að ákvörðun Tryggingastofnunar, sem sé byggð á úrskurði dómsmálaráðuneytisins, sé ekki réttmæt þar sem hún taki ekki mið af raunverulegri stöðu fjölskyldunnar á umræddu tímabili.

Kærandi biðji því úrskurðarnefndina að endurskoða ákvörðun Tryggingastofnunar og fella niður kröfuna um endurgreiðslu á meðlagi fyrir tímabilið 5. mars 2024 til 16. júní 2024. 

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins segir að kærð sé ákvörðun, dags. 14. október 2025, þar sem ákveðið hafi verið að stöðva meðlagsgreiðslur til kæranda frá 5. mars 2024 til 16. júní 2024. Forsenda ákvörðunarinnar hafi verið sú að Tryggingastofnun hafi borist úrskurður, dags. 22. júlí 2025, þar sem fram komi að kærandi hefði enn verið í sambúð með barnsföður sínum á umræddu tímabili.

Ágreiningur málsins lúti að því hvort skilyrði hafi verið til staðar fyrir stöðvun meðlagsskyldunnar á umræddu tímabili.

Í 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé kveðið á um að sá sem hafi hlotið úrskurð stjórnvalds um meðlag með barni á framfæri sínu, eða aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga nr. 76/2003, geti leitað til Tryggingastofnunar og fengið fyrirframgreiðslu meðlags eða annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama gildi þegar lagt sé fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur eða aðrar greiðslur samkvæmt sama kafla barnalaga.

Í 4. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar komi fram að Tryggingastofnun sé heimilt að greiða meðlag afturvirkt allt að tólf mánuði, talið frá byrjun þess mánaðar þegar stjórnvaldsúrskurður, staðfestur samningur eða vottorð sýslumanns um að hann hafi veitt viðtöku beiðni um öflun faðernisviðurkenningar berist stofnuninni, enda eigi 4. mgr. 40. gr. laganna ekki við.

Samkvæmt 65. gr. barnalaga nr. 76/2003 sé sýslumanni heimilt að breyta meðlagsúrskurði stjórnvalds eða ákvörðun um meðlag samkvæmt dómi, ef rökstudd krafa komi fram og sýnt sé fram á að hagir foreldra eða barns hafi breyst.

Í 67. gr. barnalaga sé kveðið á um að Tryggingastofnun sé skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla barnalaga, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns eða samningi foreldra staðfestum af sýslumanni, þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemi einföldu meðlagi.

Í 8. gr. reglugerðar nr. 945/2009 um framkvæmd meðlagsgreiðslna og annarra framfærsluframlaga segi að meðlagsgreiðslur falli niður frá þeim degi sem barn verði 18 ára. Greiðslur falli jafnframt niður þegar breyting á meðlagsákvörðun leiði til þess að greiðsluheimild sé ekki lengur fyrir hendi.

Kærandi hafi sótt um greiðslur meðlags með þremur börnum sínum, með umsókn, dags. 23. september 2024. Með umsókninni hafi fylgt úrskurður Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dags. 20. september 2024. Tryggingastofnun hafi með ákvörðun, dags. 8. nóvember 2024, samþykkt umsókn kæranda frá 5. mars 2024 til 18 ára aldurs barnanna.

Tryggingastofnun hafi síðar borist úrskurður dómsmálaráðuneytisins, dags. 22. júlí 2025. Í þeim úrskurði hafi hinum kærða úrskurði verið breytt á þann hátt að barnsfaðir kæranda skyldi greiða henni einfalt meðlag með börnum þeirra þremur frá 17. júní 2024 til 18 ára aldurs barnanna. 

Tryggingastofnun hafi tilkynnt kæranda með bréfi, dags. 14. október 2025, að greiðslur meðlags til hennar hefðu verið stöðvaðar frá 5. mars 2024 til 16. júní 2024 vegna breyttrar meðlagsskyldu.

Hlutverk Tryggingastofnunar sé að hafa milligöngu um greiðslu meðlags þegar fyrir liggi lögmæt meðlagsákvörðun. Þegar foreldri leggi fram slíka ákvörðun ber Tryggingastofnun, samkvæmt 42. gr. laga um almannatryggingar og 67. gr. barnalaga, að annast milligöngu greiðslna. Jafnframt ber stofnuninni að stöðva greiðslur ef breyting sé gerð á meðlagsákvörðun sem leiði til þess að greiðsluheimild sé ekki lengur fyrir hendi, sbr. 4. tölul. 8. gr. reglugerðar nr. 945/2009.

Í máli kæranda hafi Tryggingastofnun borist nýr úrskurður dómsmálaráðuneytisins þar sem fram komi að meðlagsskylda barnsföður hennar hefjist ekki fyrr en 17. júní 2024. Í ljósi þess og með vísan til framangreindra ákvæða hafi Tryggingastofnun borið skylda til að stöðva milligöngu meðlags á tímabilinu 5. mars 2024 til 16. júní 2024, líkt og gert hafi verið.

Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi ítrekað staðfest að Tryggingastofnun sé bundin af fyrirliggjandi meðlagsákvörðunum og að stofnuninni sé ekki heimilt að byggja milligöngu meðlagsgreiðslna á öðrum atriðum en lögmætum úrskurði eða staðfestum samningi.

Með hliðsjón af gögnum málsins telji Tryggingastofnun að afgreiðsla málsins hafi í hvívetna verið í samræmi við lög, reglugerðir og úrskurði úrskurðarnefndar.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að stöðva milligöngu meðlagsgreiðslna til kæranda og krefja hana um endurgreiðslu frá 5. mars 2024 til 16. júní 2024.

Kveðið er á um greiðsluskyldu Tryggingastofnunar ríkisins í 67. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þar segir að Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns eða samningi staðfestum af honum, þó innan þeirra marka sem lög um almannatryggingar setji.

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar getur hver sá sem fær úrskurð um meðlag með barni, sem hann hefur á framfæri sínu, snúið sér til Tryggingastofnunar ríkisins og fengið fyrirframgreiðslu meðlags og annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama gildi þegar lagt sé fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga. Í 44. gr. sömu lagagreinar segir m.a. að heimilt sé að setja reglugerð um framkvæmd greinarinnar þar sem meðal annars sé kveðið á um fyrirframgreiðslu meðlags þegar foreldri eða börn séu búsett erlendis og um hámarksgreiðslur sem Tryggingastofnun inni af hendi.

Með framangreindri lagastoð hefur reglugerð nr. 945/2009 um framkvæmd meðlagsgreiðslna og annarra framfærsluframlaga verið sett. Í 8. gr. reglugerðarinnar segir að meðlagsgreiðslur falli niður í þeim tilfellum þegar breyting hafi verið gerð á meðlagsákvörðun sem leiði til þess að greiðsluheimild sé ekki lengur til staðar. Um ofgreiðslu er fjallað í 16. gr. reglugerðarinnar. Ákvæðið hljóðar svo:

„Hafi Tryggingastofnun ofgreitt meðlagsmóttakanda meðlag eða önnur framfærsluframlög samkvæmt reglugerð þessari á stofnunin endurkröfurétt samkvæmt almennum reglum. Einnig skal stofnunin tilkynna Innheimtustofnun sveitarfélaga um leiðréttingu á greiðslum.“

Með hliðsjón af framangreindu ber Tryggingastofnun að hafa milligöngu um greiðslu meðlags í samræmi við lögformlega meðlagsákvörðun, berist beiðni þar um frá meðlagsmóttakanda á grundvelli lögformlegrar meðlagsákvörðunar. Fyrir liggur að Tryggingastofnun ríkisins hefur haft milligöngu um meðlagsgreiðslur til kæranda frá 5. mars 2024. Sú ákvörðun var byggð á úrskurði Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dags. 20. september 2024, þar sem fram kemur að barnsfaðir kæranda skuli greiða henni einfalt meðlag með börnunum þeirra þremur frá 5. mars 2024 til 18 ára aldurs. Tryggingastofnun barst síðar úrskurður dómsmálaráðuneytisins, dags. 22. júlí 2025, þar sem að framangreindum úrskurði sýslumanns var breytt og ákvarðað var að meðlagsskylda barnsföður kæranda væri frá 17. júní 2024. Með hliðsjón af framangreindu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði fyrir milligöngu Tryggingastofnunar á meðlagsgreiðslum frá 5. mars til 16. júní 2024. Þá á Tryggingastofnun endurkröfurétt samkvæmt almennum reglum hafi stofnunin ofgreitt meðlag, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 945/2009.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar um að stöðva milligöngu um meðlagsgreiðslur til kæranda og endurkrefja hana um ofgreitt meðlag vegna tímabilsins 5. mars 2024 til 16. júní 2024.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að stöðva milligöngu meðlagsgreiðslna til Mariola A, og um endurkröfu ofgreidds meðlags vegna tímabilsins 5. mars 2024 til 16. júní 2024, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir