Mál nr. 676/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 676/2025

Miðvikudaginn 11. febrúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 13. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fresta greiðslum ellilífeyris til hans frá og með 1. október 2025.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hefur þegið ellilífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins frá árinu 2022. Með bréfi, dags. 4. apríl 2023, óskaði Tryggingastofnun eftir afriti af skattframtali kæranda vegna ársins 2022 frá búsetulandi og einnig lífsvottorði fyrir 1. júlí 2023. Með bréfi stofnunarinnar, dags. 14. desember 2023, var kærandi upplýstur um að greiðslur myndu stöðvast 1. febrúar 2024 ef lífsvottorð bærist ekki fyrir þann tíma. Með bréfi, dags. 7. maí 2024, óskaði Tryggingastofnun eftir afriti af skattframtali kæranda vegna ársins 2023 frá búsetulandi og tók fram að bærust umbeðin gögn ekki myndu greiðslur stöðvast 1. október 2024. Einnig var óskað eftir að fá lífsvottorð fyrir 1. janúar 2025. Með bréfi, dags. 26. nóvember 2024, var kærandi upplýstur um að ef lífsvottorð bærist ekki fyrir lok ársins 2024 myndu greiðslur stöðvast í janúar 2025. Þrátt fyrir að kærandi hafi ekki lagt ekki fram umbeðin gögn voru greiðslur ekki stöðvaðar á framangreindu tímabili.

Með bréfi, dags. 24. apríl 2025, óskaði Tryggingastofnun eftir afriti af skattframtali kæranda vegna ársins 2024 frá búsetulandi. Fram kemur að berist umbeðin gögn ekki muni greiðslur stöðvast 1. október 2025. Einnig var óskað eftir því að fá lífsvottorð fyrir 1. janúar 2026. Engin gögn bárust frá kæranda og því voru greiðslur stöðvaðar 1. október 2025. Með bréfum til Tryggingastofnunar, dags. 3. og 5. nóvember 2025, gerði kærandi meðal annars athugasemdir við að hafa ekki fengið greiðslu í nóvember 2025. Með bréfi, dags. 7. nóvember 2025, var kæranda tilkynnt um að greiðslum til hans hefði verið frestað þar sem umbeðin gögn hefðu ekki borist.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 13. október 2025. Með bréfi, dags. 26. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 30. desember 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 6. janúar 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 20., 27. og 28. janúar 2026. Athugasemdirnar voru sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Frekari athugasemdir bárust frá kæranda 9. febrúar 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 10. febrúar 2026. Þá bárust athugasemdir frá kæranda með bréfi, dags. 10. febrúar 2026. Engar athugasemdir bárust frá Tryggingastofnun.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að Tryggingastofnun ríkisins hafi nú tekið stjórnvaldsákvörðun um að hætta að greiða kæranda lífeyri. Lífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun hafi borist kæranda á bankareikning hans í upphafi hvers mánaðar, allt frá fyrstu greiðslu lífeyris sem hafi borist kæranda 2. nóvember 2022. Greiðsla sú sem Tryggingastofnun hafi borið að greiða í upphafi október 2025 hafi ekki borist á bankareikning kæranda.

Kærandi bendi á að nýjar SWIFT reglur um bankamillifærslur milli aðildarríkja SWIFT kerfisins hafi tekið gildi í byrjun október 2025. Tryggingastofnun ætti að vera fullkunnugt um Ísland væri aðili að SWIFT kerfinu.

Kærandi krefst þess að Tryggingastofnun millifæri umsvifalaust á bankareikning kæranda lífeyri þann sem stofnuninni hafi borið að greiða í upphafi október 2025 auk dráttarvaxta og sendi kæranda öll greiðsluskjöl og útreikninga vegna þess. Einnig séþess krafist að Tryggingastofnun millifæri eftir það á bankareikning kæranda mánaðarlegar greiðslur sem stofnuninni beri lögum samkvæmt að greiða kæranda.

Þá segir að ef Tryggingastofnun sé þeirrar skoðunar að stofnunin hafi ekki nægjanlega góðar upplýsingar um tilvist kæranda, þ.e. lífsvottorð, óski kærandi eftir að benda á að stofnunin hafi í málflutningi mála fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála sent úrskurðarnefndinni greinargerðir sem beinist gegn kæranda. Greinargerðum Tryggingastofnunar hafi ekki verið beint gegn dánarbúi kæranda. Þá hafi Tryggingastofnun virt undirskrift kæranda undir skjöl sem hann hafi lagt fram frá árinu 2022 til dagsins í dag sem fullnægjandi staðfestingu lífs kæranda.

Kærandi hafi ekki til þessa lagt fram lífsvottorð hjá Tryggingastofnun. Engin ákvæði íslenskra laga eða EES-samningsins krefjist lífsvottorðs til staðfestingar lífs manna.

Ljóst sé að kæranda beri ótvíræð skylda til að leggja fram sérstakt lífsvottorð eða sambærilegt skjal þegar önnur skjöl séu ekki til vörslu hjá stofnuninni sem staðfesti líf kæranda. Slíkt eigi t.d. augljóslega við þegar öllum málflutningi sé lokið og Tryggingastofnun fái ekki lengur reglulegar upplýsingar um tilveru kæranda í formi málsskjala sem eigi augljóslega uppruna sinn hjá kæranda.

Þá lýsir kærandi í framhaldinu samskiptum sínum við Tryggingastofnun frá árinu 2016.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar, dags. 7. nóvember 2025. Ákvörðunin snúi að frestun á greiðslu ellilífeyris til kæranda þar sem hann hafi hvorki lagt fram lífsvottorð né skattframtal vegna ársins 2024 frá búsetulandi sínu.

Samkvæmt 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar hafi umsækjendur og greiðsluþegar upplýsingaskyldu. Greiðsluþegum sé rétt og skylt að veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um fjárhæð greiðslna, meðal annars upplýsingar um tekjur. 

Samkvæmt 49. gr. laga um almannatryggingar sé Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta ef ekki sé unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð eða greiðslu bóta vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja megi til umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans.

Ákvæði 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags, kveði á um að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta.

Reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 frá 29. apríl og (EB) nr. 987/2009 frá 16. september 2009 hafi verið teknar upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 um breytingu á VI. viðauka EES-samningsins (félagslegt öryggi), og vísað sé til í lið 1. viðaukans, og bókun 37 við EES-samninginn, sbr. einnig 3. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, og bókun 1 við EES-samninginn.

Með reglugerð nr. 442/2012, um gildistöku reglugerða Evrópusambandsins um almannatryggingar, hafi öðlast gildi hér á landi reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 frá 29. apríl 2004 og (EB) nr. 987/2009 frá 16. september 2009.

Ákvæði 7. gr. reglugerðar (EB) nr. 987/2009 kveði á um bráðabirgðaútreikning bóta og iðgjalda. Ákvæðið mæli fyrir um að ef stofnun skorti nauðsynlegar upplýsingar um aðstæður í öðru aðildarríki til að reikna út endanlega fjárhæð bóta eða iðgjalda, skuli hún ákvarða þau á bráðabirgðagrundvelli. Þetta gildi þó aðeins ef slíkur útreikningur sé mögulegur á grundvelli þeirra upplýsinga sem stofnunin hafi yfir að ráða og ef viðkomandi einstaklingur óski eftir því, nema annað sé sérstaklega ákveðið í framkvæmdarreglugerðinni.

Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. reglugerðar (EB) nr. 987/2009 eigi að leggja fram umsókn um bætur í samræmi við ákvæði löggjafarinnar sem stofnunin beiti og hún eigi að fylgja með þeim fylgiskjölum sem krafist sé samkvæmt þeirri löggjöf. Þar sé sérstaklega tekið fram að umsækjandi skuli láta í té allar tiltækar viðeigandi upplýsingar og fylgiskjöl sem tengist tryggingatímabilum, atvinnutímabilum eða búsetutímabilum sem lokið hafi verið samkvæmt öðrum lögum.

Ofangreint ákvæði staðfesti þannig skyldu til að veita þær upplýsingar sem innlend löggjöf krefjist, sem í tilfelli Íslands sé 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Lífsvottorð og skattframtal falli undir slíkar „viðeigandi upplýsingar og fylgiskjöl“ sem nauðsynleg séu til að staðfesta skilyrði, svo sem áframhaldandi búsetu, lífsvottorð og tekjur, sem séu forsendur fyrir greiðslu bóta.

Kærandi kæri ákvörðun Tryggingastofnunar, dags. 7. nóvember 2025, sem varði frestun á greiðslum ellilífeyris. Ákvörðunin byggist á því að kærandi hafi ekki lagt fram lífsvottorð né skattframtal fyrir árið 2024 frá búsetulandi sínu, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir stofnunarinnar þar um.

Þann 26. nóvember 2024 hafi einnig verið óskað eftir að kærandi myndi skila inn lífsvottorði. Áður hafi stofnunin einnig kallað eftir upplýsingum um erlendar tekjur ásamt lífsvottorði, sbr. bréf stofnunarinnar, dags. 7. maí 2024. Þann 14. desember 2023 hafi kæranda verið tilkynnt um að greiðslur yrðu settar á frest þar sem ekki væri búið að skila inn lífsvottorði, sem hafi þó ekki verið gert. Stofnunin hafi jafnframt kallað eftir tekjuupplýsingum og lífsvottorði með bréfi, dags. 4. apríl 2023.

Kærandi hafi aðeins einu sinni áður skilað inn erlendu skattframtali, nánar tiltekið þegar hann hafi byrjað töku ellilífeyris hjá Tryggingastofnun, sbr. skjal dags. 27. september 2022 vegna tekjuársins 2021.

Ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 100/2007 krefjist þess að nauðsynlegar upplýsingar og gögn um tekjur, búsetu og annað liggi fyrir. Samkvæmt 49. gr. laga um almannatryggingar sé Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þegar slíkar upplýsingar vanti og það megi rekja til umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans. Skylda umsækjanda/greiðsluþega til að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar, m.a. um erlendar tekjur og greiðslur, leiði af 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kærandi hafi þegið ellilífeyrisgreiðslur frá stofnuninni frá árinu 2022. Frá upphafi töku lífeyris hafi aðeins eitt skattframtal verið lagt fram, þ.e. við umsókn, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir frá Tryggingastofnun. Í þessu máli hafi Tryggingastofnun fylgt meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Stofnunin hafi ítrekað veitt kæranda leiðbeiningar, tilgreint nákvæmlega hvaða gögn vanti, veitt hæfilegan frest og upplýst að málið verði tekið til afgreiðslu um leið og gögn berist. Frestun greiðslna sé því það úrræði sem sé minnst íþyngjandi til að tryggja lögmæta og rétta niðurstöðu.

Þar sem upplýsingar og gögn um tekjur og búsetu/lífsvottorð séu ófrávíkjanleg forsenda fyrir ákvörðun um bótarétt, fjárhæð bóta og endanlegt uppgjör, hafi greiðslur kæranda verið settar á frest. Þessi frestun muni vara þar til umbeðnum gögnum hafi verið skilað inn. Frestun greiðslna byggist á lögbundinni heimild Tryggingastofnun samkvæmt 49. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, sem fjalli um skort á upplýsingum. Jafnframt byggist hún á skyldu umsækjanda til upplýsingagjafar, sem kveðið er á um í 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags. Að auki er vísað til samræmingarreglna EES/ESB, einkum 7. gr. reglugerðar (EB) nr. 987/2009 um framkvæmd reglugerðar (EB) nr. 883/2004, sem fjalli um bráðabirgðaútreikning og endanlegan útreikning bóta þegar öll nauðsynleg gögn berast.

Kröfur um skil á lífsvottorði og skattframtali frá búsetulandi séu í samræmi við þessa almennu upplýsingaskyldu greiðsluþega, sem kveðið sé á um í 47. gr. laga nr. 100/2007. Þótt umrædd gögn séu ekki beinlínis tilgreind í ákvæðinu sjálfu, falli þau undir nauðsynlegar upplýsingar til að Tryggingastofnun geti sinnt rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 46. gr. sömu laga og tryggt þar með réttmætan útreikning bóta.

Tekjuáætlanir skuli byggjast á nýjustu upplýsingum frá þeim aðilum sem getið er í 47. og 48. gr. laga nr. 100/2007. Tryggingastofnun miði áætlanir við gögn frá skattayfirvöldum og öðrum opinberum stofnunum, en greiðsluþegar hafi kost á að leiðrétta áætlunina. Ef greiðsluþegi geri ekki breytingar, sé greiðsla innt af hendi samkvæmt áætluninni. Greiðsluþegi beri ábyrgð á að áætlunin sé rétt og að upplýsa stofnunina um allar breytingar á tekjum eða aðstæðum. Skattframtal frá búsetulandi sé því lykilgagn til að meta tekjur kæranda. Lífsvottorð sé notað til að staðfesta áframhaldandi búsetu og að viðkomandi sé á lífi, sem sé grundvallarskilyrði fyrir greiðslu lífeyris.

Þar sem kærandi hafi hvorki lagt fram skattframtal né lífsvottorð, sem séu nauðsynlegar upplýsingar, hafi kærandi ekki uppfyllt upplýsingaskyldu sína. Tryggingastofnun sé því samkvæmt lögum heimilt að fresta ákvörðun og greiðslum þar til gögn berist, sbr. 49. gr. laga nr. 100/2007. Samkvæmt þessu ákvæði sé stofnuninni heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta ef ekki sé unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð eða greiðslu bóta vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja megi til umsækjanda eða greiðsluþega. Þar sem kærandi hafi ekki lagt fram lífsvottorð og skattframtal frá búsetulandi sínu vegna tekjuársins 2024 skorti stofnuninni grundvallarupplýsingar til að staðfesta áframhaldandi búsetu kæranda og að hann sé á lífi, auk upplýsinga um tekjur sem geti haft áhrif á fjárhæð lífeyrisgreiðslna samkvæmt 22. og 33. gr. laga nr. 100/2007.

Með vísan til framangreinds sé ljóst að endanleg ákvörðun um bótarétt og fjárhæð í máli kæranda verði ekki tekin fyrr en umbeðin gögn hafi borist. Frestun sé því lögmæt, nauðsynleg og í samræmi við meðalhóf og byggi á skýrum lagaheimildum. Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun stofnunarinnar frá 7. nóvember 2025 verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fresta greiðslum ellilífeyris til kæranda frá og með 1. október 2025.

Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar skal Tryggingastofnun reglubundið sannreyna réttmæti bóta, greiðslna og upplýsinga sem ákvörðun um réttindi byggist á. Um upplýsingaskyldu greiðsluþega er fjallað í 47. gr. laganna. Ákvæði 1. mgr. 47. hljóðar svo:

„Umsækjanda eða greiðsluþega er rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá er skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur.“

Þá segir svo í 49. gr. laganna um skort á upplýsingum:

„Ef ekki reynist unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans er Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þar til úr því er bætt. Tryggingastofnun skal tafarlaust gera viðkomandi viðvart ef til frestunar kemur, skora á hann að veita nauðsynlegar upplýsingar og gera honum grein fyrir afleiðingum þess ef áskorun um að veita upplýsingar er ekki sinnt.“

Fyrir liggur að Tryggingastofnun reyndi með bréfunum á árunum 2023 og 2024 að afla gagna frá kæranda, annars vegar skattframtala frá búsetulandi hans og hins vegar staðfestingu á að hann væri á lífi frá opinberri stofnun í búsetulandi. Kærandi var reglulega upplýstur um að greiðslur yrðu stöðvaðar ef umbeðin gögn bærust ekki. Greiðslurnar voru þó ekki stöðvaðar þrátt fyrir að umbeðin gögn bærust ekki frá honum. Með bréfi, dags. 24. apríl 2025, óskaði Tryggingastofnun enn á ný eftir gögnum frá kæranda, annars vegar afriti af skattframtali kæranda vegna ársins 2024 frá búsetulandi og hins vegar lífsvottorði. Í bréfinu var kærandi upplýstur um að greiðslur myndu stöðvast 1. október 2025 ef umbeðið skattframtal bærist ekki. Þá var óskað eftir að fá lífsvottorðið fyrir 1. janúar 2026. Engin gögn bárust frá kæranda og því voru greiðslur stöðvaðar 1. október 2025.

Ljóst er að Tryggingastofnun er heimilt að fresta greiðslu bóta ef ekki er unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum frá kæranda, sbr. 49. gr. laga um almannatryggingar. Kemur þá til skoðunar hvort skattframtöl frá búsetulandi og lífsvottorð séu nauðsynlegar upplýsingar í skilningi ákvæðisins.

Tryggingastofnun hefur víðtækar heimildir til að fá upplýsinga frá opinberum stofnunum, meðal annars Skattinum og Þjóðskrá, sbr. 48. gr. og 51. gr. laga um almannatryggingar. Tryggingastofnun getur nálgast upplýsingar frá þessum stofnunum með rafrænum hætti. Þannig fær stofnunin meðal annars upplýsingar um andlát greiðsluþega frá Þjóðskrá þegar þeir eru búsettir á Íslandi. Upplýsingaöflun er erfiðari þegar greiðsluþegar eru búsettir erlendis. Af þeim sökum hefur stofnunin gert þá kröfu að greiðsluþegar búsettir erlendis skili reglulega lífsvottorði og skattframtali til þess að staðfesta að þeir séu á lífi og afla upplýsinga um tekjur þeirra.

Tryggingastofnun ber að endurreikna fjárhæðir greiðslna á grundvelli tekna eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum, sbr. 3.  mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Tryggingastofnun er því skylt að  endurreikna árlega fjárhæðir greiðslna með hliðsjón af upplýsingum frá skattyfirvöldum. Stofnunin getur ekki gert það nema fyrir liggi upplýsingar frá skattyfirvöldum, svo sem skattframtal. Úrskurðarnefndin telur því ljóst að skattframtal séu nauðsynlegar upplýsingar í skilningi 49. gr. laga um almannatryggingar. Þá gerir úrskurðarnefndin ekki athugasemdir við að Tryggingastofnun fari reglulega fram á að bótaþegar búsettir erlendis leggi fram gögn sem sýni fram á að þeir séu á lífi með hliðsjón af eftirlitsskyldu stofnunarinnar, sbr. 1. mgr. 53. gr. laganna.

Fyrir liggur að Tryggingastofnun óskaði eftir skattframtali kæranda vegna ársins 2024 frá búsetulandi með bréfi, dags. 24. apríl 2025. Í bréfinu var kærandi upplýstur um að greiðslur myndu stöðvast 1. október 2025 ef umbeðið skattframtal bærist ekki. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að kærandi sé ófær um að leggja fram umbeðið skattframtal. Í ljósi framangreinds er fallist á að Tryggingastofnun hafi verið heimilt að fresta greiðslum ellilífeyris til kæranda frá og með 1. október 2025 þar til skattframtalinu yrði skilað,  sbr. 49. gr. laga um almannatryggingar. Þá verður ekki séð að ákvörðun Tryggingastofnunar sé í ósamræmi við ákvæði reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins nr. 883/2004 og 987/2009, sem innleiddar voru í íslenskan rétt með reglugerð nr. 442/2012.

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fresta greiðslum ellilífeyris til kæranda frá og með 1. október 2025 er því staðfest.

 

 

 

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að fresta greiðslum ellilífeyris til A  frá og með 1. október 2025 er því staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir