1335/2026. Úrskurður frá 12. febrúar 2026

Hinn 12. febrúar 2026 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1335/2026 í máli ÚNU 25110005.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 11. nóvember 2025, kærði Sante ehf. ákvörðun Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins (hér eftir einnig ÁTVR) um að synja beiðni félagsins um aðgang að gögnum.
 
Með erindi til Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, dags. 27. september 2025, óskaði kærandi eftir því að fá afhent gögn um sölutölur sem birtar eru á vef vínbúðarinnar um sölumagn, sölu í lítrum og sölu í vínanda „fyrir áfengið 2024 brotið niður á mánuði ásamt því sem af er liðið af 2025.“
 
ÁTVR brást við fyrirspurn kæranda þann 6. október 2025 og sagði upplýsingar um „heildarsölu hverrar og einnar vörutegundar áfengis í vörusafni ÁTVR í hverjum og einum almanaksmánuði frá og með janúar 2024 til dagsins í dag“ vera mikilvægar fjárhagsupplýsingar fyrir birgja ÁTVR sem ekki hefðu verið teknar saman til opinberrar birtingar. Beiðninni var því hafnað með vísan til 9. gr. upplýsingalaga.
 
Með erindi, dags. 6. október 2025, óskaði kærandi eftir því að ÁTVR endurskoðaði ákvörðun sína um að synja kæranda um aðgang að gögnunum. Í erindinu benti kærandi á að sömu upplýsingar og hann óskaði eftir væru aðgengilegar opinberlega en þá flokkaðar á ársgrundvelli í stað mánaðarlega líkt og kærandi óskaði eftir. Beiðnin lyti að nákvæmlega sömu gögnum nema sundurliðuðum á annan hátt.
 
Með erindi til kæranda, dags. 17. október 2025, sagði að afstaða ÁTVR væri sú sama og fram kom í erindi 6. október 2025.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt ÁTVR með erindi, dags. 11. nóvember 2025 og ÁTVR gefinn kostur á að koma á fram­færi umsögn um kæruna. Þá var þess óskað að ÁTVR afhenti úrskurðarnefnd um upp­lýs­inga­mál þau gögn sem kær­an varðar.
 
Umsögn ÁTVR barst úrskurðarnefndinni 25. nóvember 2025. Umsögninni fylgdi gagn sem ÁTVR tók saman í tilefni af kærunni. Í gagninu er sala ÁTVR flokkuð eftir mánuðum frá janúar 2024 til nóvember 2025, yfirflokki áfengis, framleiðsluflokki, vörutegund, sölumagni, sölu  lítra og sölu vín­anda. Um gagnið sagði í erindi með umsögninni:
 

Þessar upplýsingar voru teknar saman að beiðni úrskurðarnefndarinnar vegna kærumáls þessa. Umrædd gögn hafa ekki verið yfirfarin eða afstemmd. Þau eru heldur ekki  samantekin fyrir hvert vörunúmer eftir mánuðum eins og kærandi óskar eftir þar sem slíkt útheimtir talsverða vinnu. Á umræddu tímabili keypti ÁTVR áfengi af 135 birgjum. Ekki var óskað eftir afstöðu þeirra sérstaklega vegna beiðni Sante ehf. sem skýrist eink­um af tvennu. Í fyrsta lagi er það töluverð vinna að hafa samband við alla birgja af þessu tilefni. Í öðru lagi þá veit ÁTVR til þess að birgjar myndu almennt leggjast gegn slíkri upp­lýsingagjöf og þá vitneskju hefur ÁTVR frá fyrri sambærilegum málum og reglu­leg­um samtölum / samskiptum við birgja þar sem álitamálið hefur borið á góma.

 
Í umsögn ÁTVR kemur fram að umbeðin gögn, sundurliðuð á þann hátt sem kærandi óskar eftir, séu ekki fyrirliggjandi í skilningi 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga. Þá kemur fram í um­sögninni að birting umbeðinna upplýsinga gæti skaðað viðskiptahagsmuni þeirra 135 birgja sem áttu viðskipti við ÁTVR á umræddu tímabili. Þótt ÁTVR hafi einkarétt til sölu áfengis á smásölumarkaði hér á landi sé heildsölumarkaður fyrir áfengi virkur samkeppnismarkaður. Ítarlegar sölutölur fyrir hvern mánuð og allar vörur geti afhjúpað viðkvæmar viðskiptaupplýsingar og veitt nákvæma innsýn í rekstrar- og sam­keppnis­stöðu birgja á markaði sem kærandi er aðili að. Það sé því mat ÁTVR að sölutölur einstakra tegunda áfengis í hverjum og einum almanaksmánuði séu upplýsingar sem falli undir virka fjárhag- og viðskiptahagsmuni fyrir­tækja í skilningi 9. gr. upplýsingalaga. Að lokum kemur fram í umsögninni að ÁTVR birti sölutölur áfengis á árs­grundvelli á vefsíðu sinni. Upplýsingarnar séu sundurliðaðar eftir vörunúmeri, heiti vöru og heild­sölumagni í einingum, lítrum og vínanda. Í ársskýrslu ÁTVR séu til viðbótar veittar ýmsar upp­lýsingar.
 
Umsögn ÁTVR var kynnt kæranda með erindi, dags. 26. nóvember 2025, og honum gefinn kostur á að koma á fram­færi frekari at­huga­semd­um. Í athugasemdum kæranda, dags. 28. nóvember 2025, kemur fram að ÁTVR hafi ekki borið fyrir sig 5. gr. upplýsingalaga um að gögnin væru ekki fyrir­liggjandi fyrr en í umsögn sinni til nefndarinnar og að grundvallarmunur sé á hand­virkri gagna­sköpun og sjálfvirkri framköllun gagna.
 
Athugasemdir kæranda voru kynntar ÁTVR með erindi, dags. 1. desember 2025, og ÁTVR gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum. Í athugasemdum ÁTVR, dags. 8. desember 2025, kemur fram að gagnavinnsla af þeirri stærðargráðu sem kærandi óski eftir sé hvorki sjálf­virk né einföld aðgerð sem taki nokkrar sekúndur að framkvæma. Beiðnin feli í sér að nýtt skjal sé búið til sem þurfi svo að yfirfara og afstemma handvirkt sem kalli á umtalsverða vinnu.
 
Óþarft er að rekja frekar það sem fram kemur í gögnum málsins, sbr. 31. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við úrlausn þess.
 

Niðurstaða

1.

Mál þetta varðar beiðni kæranda til Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins um sölu­töl­ur áfengis frá 1. janúar 2024 til 27. september 2025 sundurliðaðar eftir mánuðum. ÁTVR kveður að ekki liggi fyrir gagn sem inniheldur þær upplýsingar sem kærandi óskar eftir og að ÁTVR sé ekki skylt að útbúa slíkt gagn.
 
Í 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er mælt fyrir um að upplýsingaréttur almennings nái til fyrirliggjandi gagna sem varða tiltekið mál og tiltekinna fyrirliggjandi gagna. Sam­kvæmt 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga er ekki skylt að útbúa ný skjöl eða önnur gögn í ríkari mæli en leiðir af 3. mgr. 5. gr. sömu laga þar sem mælt er fyrir um að ef ákvæði 6.–10. gr. laganna eigi aðeins við um hluta gagns skuli veita aðgang að öðrum hlutum þess. Í athugasemdum við 5. gr. í greinargerð með frum­varpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir að skilyrði þess að gagn sé undir­orpið upplýsingarétti sé að það liggi fyrir hjá þeim sem fær beiðni um aðgang til afgreiðslu. Þá segir enn fremur að réttur til aðgangs að gögnum nái þannig aðeins til þeirra gagna sem til eru og fyrir liggja á þeim tímapunkti þegar beiðni um aðgang er sett fram og í þeirri mynd sem þau eru á þeim tíma.
 
Synjun ÁTVR byggir á því að gagn með þeim upplýsingum sem kærandi óskar eftir sé ekki fyrirliggjandi heldur þyrfti að búa gagnið sérstaklega til svo hægt væri að verða við gagnabeiðni kæranda. ÁTVR kveður að gagnavinnsla af þeirri stærðargráðu sem kærandi óski eftir sé hvorki sjálfvirk né einföld. Eftir að upplýsingarnar væru teknar saman þyrfti að yfirfara þær og afstemma sem kalli á umtalsverða vinnu sem tæki töluverðan tíma.
 
Að mati úrskurðarnefndarinnar bar ÁTVR ekki skylda til að taka umbeðnar upplýsingar saman í tilefni af gagnbeiðni kæranda. ÁTVR tók engu að síður saman hluta þeirra upplýsinga sem falla undir kæruefnið í kjölfar þess að kæra í málinu barst úrskurðarnefndinni. Með gagninu sem ÁTVR afhenti nefndinni fylgdu þær skýringar að hvorki væri búið að yfirfari upplýsingarnar í gagninu né afstemma þær og að þær væru ekki samanteknar fyrir hvert vörunúmer eftir mánuðum.
 
Gagnið sem ÁTVR afhenti úrskurðarnefndinni er excel-skjal þar sem sala áranna 2024 og 2025, að undanskildum desembermánuði 2025, er flokkuð eftir mánuði, yfirflokki, framleiðsluflokki, vöru, sölumagni, sölu á lítra og sölu vínanda.
 
Þrátt fyrir að ÁTVR hafi ekki borið skylda til að útbúa umrætt gagn við afgreiðslu gagnabeiðni kæranda liggur það nú fyrir hjá ÁTVR. Þar sem jafnframt liggur fyrir efnisleg afstaða ÁTVR til réttar kæranda til aðgangs að gagninu mun úrskurðarnefndin leggja mat á rétt kæranda til aðgangs að því gagni sem fellur undir kæruefnið og liggur fyrir, sbr. úrskurð nefndarinnar nr. 1312/2025 frá 7. nóvember 2025.
 

2.

Réttur kæranda til aðgangs að umbeðnum upplýsingum takmarkast einkum á grundvelli 2. málsl. 9. gr. upplýsingalag, nr. 140/2012. Í ákvæðinu segir að óheimilt sé að veita almenningi aðgang að gögnum um mikilvæga virka fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila.
 
Í athugasemdum við 9. gr. í frumvarpi því er varð að upplýsingalögum segir meðal annars:
 

Ákvæði 9. gr. frumvarpsins felur í sér nokkurs konar vísireglu um það hvenær rétt sé að halda leyndum upplýsingum um einkahagsmuni. Stjórnvaldi, eða öðrum aðila sem ákvörð­un tekur á grundvelli laganna, er með öðrum orðum ætlað að vega og meta um­beðin gögn með tilliti til þess hvort upplýsingar sem þau hafa að geyma séu þess eðlis að rétt sé að undanþiggja þær aðgangi almennings. Við það mat verður að taka mið af því hvort upplýsingarnar séu samkvæmt almennum sjónarmiðum svo viðkvæmar að þær eigi ekkert erindi við allan þorra manna.

 
Í athugasemdum segir jafnframt um 2. málsl. greinarinnar:
 

Óheimilt er að veita almenningi aðgang að gögnum um mikilvæga fjárhags- eða við­skipta­hagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Þannig er óheimilt að veita upplýsingar um atvinnu-, framleiðslu- og viðskiptaleyndarmál eða viðkvæmar upplýsingar um rekstrar- eða samkeppnisstöðu svo og aðra mikilvæga viðskiptahagsmuni. Hér skiptir miklu að lagt sé mat á tilvik hverju sinni með hliðsjón af hagsmunum þess lögaðila sem upp­lýsingar varða. Við matið þarf almennt að vega saman hagsmuni viðkomandi lög­aðila af því að upplýsingum sé haldið leyndum gagnvart þeim mikilvægu hags­mun­um að upplýsingar um ráðstöfun opinberra hagsmuna séu aðgengilegar almenningi. Þegar lögaðilar gera samninga við opinbera aðila, þar sem ráðstafað er opinberum hags­mun­um, getur þetta sjónarmið haft mikið vægi við ákvörðun um aðgang að upplýs­ing­um.

 
Við beitingu ákvæðis 2. málsl. 9. gr. upplýsingalaga gera lögin ráð fyrir að metið sé í hverju og einu tilviki hvort viðkomandi upplýsingar varði svo mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni við­komandi fyrirtækja eða annarra lögaðila að ætla megi að þær séu til þess fallnar að valda þeim tjóni, verði þær gerðar opinberar. Við framkvæmd slíks mats verður að líta til þess hversu mikið tjón­ið geti orðið og hversu líklegt það er að tjón muni verða ef aðgangur er veittur að upp­lýs­ing­un­um. Enn fremur verður að líta til eðlis upplýsinganna, framsetningar þeirra og aldurs, svo og hvaða þýðingu þær hafa fyrir þann lögaðila sem um ræðir á þeim tíma er matið fer fram.
 
Þegar allt þetta hefur verið virt verður að meta hvort vegi þyngra, hagsmunir viðkomandi lögaðila af því að upplýsingunum sé haldið leyndum eða þeir hagsmunir sem meginreglu upplýsingalaga um upplýsingarétt almennings er ætlað að tryggja. Við mat á hagsmunum almennings skiptir al­mennt verulegu máli hvort og þá að hvaða leyti þær upplýsingar sem um ræðir tengjast ákvörð­un­um um ráðstöfun opinbers fjár og eigna.
 

3.

Í umsögn ÁTVR kemur fram að ÁTVR telji óheimilt samkvæmt 9. gr. upplýsingalaga að afhenda umbeðnar upplýsingar þar sem afhending þeirra gæti skaðað viðskiptahagsmuni þeirra birgja sem eiga viðskipti við ÁTVR.
 
Í því Excel-skjali sem liggur fyrir, og ÁTVR útbjó í tilefni af fyrirliggjandi kærumáli, er að finna ítarlegar upplýsingar um sölu ÁTVR flokkaða eftir mánuðum frá janúar 2024 til nóvember 2025, yfirflokki áfengis, framleiðsluflokki, vörutegund, sölumagni, sölu  lítra og sölu vín­anda. Þótt þær upplýsingar séu settar fram með sambærilegum hætti og þær upplýsingar sem ÁTVR birtir á hverju ári um sölu áfengis í verslunum fyrirtækisins, og eru þegar að hluta til aðgengilegar á heimasíðu þess, þá veitir framsetningin í Excel-skjalinu mun nákvæmari innsýn í sölu einstakra vörutegunda, eftir tímabilum innan ársins, en þær upplýsingar sem ÁTVR birtir árlega á vefsíðu sinni. Þá liggur fyrir að á vefsíðu ÁTVR eru jafnframt birtar upplýsingar um hvaða vörur tilheyra hvaða birgi þannig að unnt er að tengja mánaðarlegar sölutölur við tiltekna birgja.
 
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál telur að fallast verði á það mat ÁTVR að framsetning upplýsinga í hinu fyrirliggjandi skjali varpi ljósi á mikilvæga virka fjárhags- og viðskiptahagsmuni þeirra birgja sem upplýsingar skjalsins snerta. Horfir nefndin hér ekki síst til þess að með aðgangi að þeim upplýsingum sem skjalið geymir myndi breytast töluvert aðstaða mögulegra samkeppnisaðila til að kortleggja fyrirliggjandi markað og kauphegðun neytenda. 
 
Við það hagsmunamat sem 2. máls. 9. gr. upplýsinglaga gerir ráð fyrir verður jafnframt að líta til hagsmuna almennings af því að upplýsingarnar verði gerðar opinberar. Litið er til þess að upplýsingarnar varða ekki ráðstöfun opinberra fjármuna eða upplýsingar um ákvarðanir stjórnvalda sem almenningur hefur sérstaka og ríka hagsmuni af að fá upplýsingar um.
 
Að öllu framangreindu virtu og þegar vegnir eru saman hagsmunir þeirra birgja sem upplýsingarnar varða af því að þær fari leynt annars vegar og hagsmunir almennings af því að fá aðgang að þeim hins vegar telur úrskurðarnefndin að hagsmunir þeirra sem upplýsingarnar varða vegi þyngra í þessu tilviki. Skjalið hafi að geyma upplýsingar um mikilvæga virka fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og lögaðila sem sanngjarnt og eðlilegt sé að leynt fari á grundvelli 9. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012. Verður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins því ekki gert að afhenda kæranda Excel-skjal það sem tekið var saman í tilefni af kæru hans til nefndarinnar.
 

Úrskurðarorð

Afgreiðsla Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, dags. 17. október 2025, er staðfest.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir