10 mars 2026
/
1343/2026. Úrskurður frá 10. mars 2026
Hinn 10. mars 2026 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1343/2026 í máli ÚNU 26010007.
Kæra, málsatvik og málsmeðferð
Með úrskurði úrskurðarnefndar um upplýsingamál nr. 1317/2025 frá 21. nóvember 2025 vísaði nefndin hluta af beiðni kæranda, […], til utanríkisráðuneytisins til nýrrar meðferðar og afgreiðslu. Með erindi, dags. 14. janúar 2026, kærði hann til nefndarinnar að beiðnin hefði ekki verið afgreidd að nýju.
Kæran var kynnt ráðuneytinu með erindi, dags. 14. janúar 2026, og skorað á ráðuneytið að afgreiða beiðnina, en að öðrum kosti koma á framfæri umsögn til nefndarinnar um afstöðu ráðuneytisins auk afrits af þeim gögnum sem kæran lyti að.
Með erindi, dags. 19. janúar 2026, afgreiddi ráðuneytið beiðni kæranda að nýju. Hluti af afgreiðslu ráðuneytisins varðaði fyrsta tölulið beiðni kæranda:
Vegna fullyrðingar utanríkisráðherra í viðtali þann 11. maí sl. í Vísi viðvíkjandi óútskýrðum brotum Rússa á samkomulagi með eftirfarandi yfirlýsingu "Rússar hafa í áratugi sko sýnt fram á það að þeim er ekki treystandi, þeir hafa brotið samkomulag ítrekað" er eftirfarandi fyrirspurn umbj. m. áréttuð: Hvaða ætluðu og ítrekuðu brot Rússa á samkomulagi var verið að vísað í með tilvitnaðri yfirlýsingu og fullyrðingu að mati utanríkisráðherra og, í hvaða háttsemi voru þau brot fólgin að mati utanríkisráðherra?
Í ákvörðun ráðuneytisins kom fram að við leit í málaskrá ráðuneytisins hefðu ekki fundist gögn sem beinlínis hefði verið óskað eftir. Hins vegar hefðu fundist tvö minnisblöð til ríkisstjórnar, dags. 2. febrúar 2024 og 15. júlí 2025, sem innihéldu upplýsingar viðvíkjandi þær upplýsingar sem óskað væri eftir. Þau yrðu ekki afhent með vísan til 1. tölul. 6. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012.
Með erindi til úrskurðarnefndarinnar, dags. 22. janúar 2026, óskaði kærandi eftir því að framangreind niðurstaða ráðuneytisins yrði endurskoðuð. Með erindi, dags. 6. febrúar 2026, tók kærandi fram að ekki yrði séð hvernig aðgangur kæranda að gögnunum myndi raska þeim hagsmunum sem stæðu að baki 1. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Þá lægi ekki fyrir að ráðuneytið hefði lagt mat á hagsmuni almennings af að fá aðgang að gögnunum.
Kæran var kynnt ráðuneytinu með erindi, dags. 2. febrúar 2026, og ráðuneytinu veittur frestur til að koma á framfæri umsögn um kæruna. Þá var óskað eftir því að nefndinni yrðu afhent þau gögn sem kæran lyti að. Umsögn ráðuneytisins barst nefndinni með erindi, dags. 16. febrúar 2026. Í henni eru sjónarmið úr hinni kærðu ákvörðun áréttuð. Umsögninni fylgdu þau gögn sem kæran varðar. Umsögnin var kynnt kæranda með erindi, dags. 18. febrúar 2026, og honum gefinn kostur á að koma á framfæri frekari athugasemdum. Þær bárust með erindi, dags. 4. mars 2026. Óþarft er að rekja frekar það sem fram kemur í gögnum málsins, sbr. 31. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við úrlausn þess.
Niðurstaða
Í máli þessu er deilt um rétt kæranda til aðgangs að tveimur minnisblöðum utanríkisráðherra til ríkisstjórnar, dags. 2. febrúar 2024 og 15. júlí 2025. Efni minnisblaðanna er stríðið í Úkraínu. Ráðuneytið synjaði beiðninni með vísan til 1. tölul. 6. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012.
Samkvæmt 1. tölul. 6. gr. upplýsingalaga nær réttur almennings til aðgangs að gögnum ekki til fundargerða ríkisráðs og ríkistjórnar, minnisgreina á ráðherrafundum og gagna sem tekin hafa verið saman fyrir slíka fundi. Í athugasemdum við 6. gr. með frumvarpinu sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir:
Undanþágan gildir um öll gögn sem undirbúin eru fyrir fundi þar sem saman koma tveir ráðherrar eða fleiri hvort heldur er á formlegum ríkisstjórnarfundi eða við aðrar óformlegri aðstæður. Mikilvægir almannahagsmunir búa að baki því að stjórnvöldum sé gefið færi til stefnumótunar og undirbúnings mikilvægra ákvarðana, þar á meðal til að ræða leiðir í því efni sem ekki eru fallnar til vinsælda og til að höndla með viðkvæmar upplýsingar. Þrátt fyrir að einnig búi ríkir almannahagsmunir að baki því sjónarmiði að starfsemi stjórnvalda sé gegnsæ og opin verður á sama tíma að tryggja möguleika stjórnvalda til leyndar í því skyni að varðveita hagsmuni ríkisins og almennings.
Í 1. mgr. 11. gr. upplýsingalaga segir að heimilt sé að veita aðgang að gögnum í ríkari mæli en skylt sé samkvæmt lögunum enda standi aðrar lagareglur því ekki í vegi, þar á meðal ákvæði laga um þagnarskyldu og persónuvernd. Í 2. mgr. lagagreinarinnar segir að þegar stjórnvöld, sbr. 1. mgr. 2. gr., synji beiðni um aðgang að gögnum á grundvelli 2.–5. tölul. 6. gr. og 10. gr. skuli taka afstöðu til þess hvort veita eigi aðgang í ríkari mæli en skylt er, sbr. 1. mgr. lagagreinarinnar.
Úrskurðarnefndin hefur kynnt sér þau tvö minnisblöð sem ráðuneytið afmarkaði beiðni kæranda við. Minnisblöðin stafa frá utanríkisráðherra og er beint til ríkisstjórnar Íslands. Efni þeirra er stríðið í Úkraínu. Minnisblöðin bera ótvírætt með sér að hafa verið lögð fyrir ráðherrafund í skilningi 1. tölul. 6. gr. upplýsingalaga. Ráðuneytinu var því heimilt að takmarka aðgang kæranda að gögnunum. Þá var ráðuneytinu ekki skylt að taka afstöðu til þess í rökstuðningi með hinni kærðu ákvörðun hvort aukinn aðgangur að minnisblöðunum skyldi veittur, en samkvæmt 2. mgr. 11. gr. upplýsingalaga er slík skylda aðeins fyrir hendi sé synjun reist á ákvæðum 2.–5. tölul. 6. gr. og 10. gr. laganna. Samkvæmt framangreindu verður ákvörðun ráðuneytisins um afgreiðslu beiðni kæranda staðfest.
Úrskurðarorð
Ákvörðun utanríkisráðuneytis, dags. 19. janúar 2026, um afgreiðslu beiðni kæranda, […], er staðfest.
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir