Úrskurður nr. 122/2026

Hinn 12. mars 2026 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 122/2026

í stjórnsýslumálum nr. KNU25110092, KNU25110093, KNU25110094 og KNU25110095

Kæra [...], [...]og barna þeirra og [...]og [...]

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 20. nóvember 2025 kærðu [...], fd. [...] (hér eftir M), og [...], fd. [...] (hér eftir K), ríkisborgarar Írak, og uppkomnir synir þeirra [...], fd. [...], ríkisborgari Írak (hér eftir A), og [...], fd. [...], ríkisborgari Írak (hér eftir B), ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 18. nóvember 2025, um brottvísun þeirra og barna M og K, [...], fd. [...] (hér eftir C) og [...], fd. [...] (hér eftir D), ríkisborgarar Írak, og um endurkomubann M, K, A og B til Íslands í tvö ár.

Kærendur krefjast þess að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi.

Fyrrgreindar ákvarðanir eru kærðar á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

Lagagrundvöllur

Í máli þessu koma einkum til skoðunar ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016 ásamt síðari breytingum, reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 ásamt síðari breytingum, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ákvæði laga um landamæri nr. 136/2022, reglugerð um för yfir landamæri nr. 866/2017, ásamt síðari breytingum, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, auk annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

II. Málsatvik og málsmeðferð

M og K sóttu um alþjóðlega vernd fyrir sig og fjögur börn sín hér á landi 4. september 2020. Með ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 28. október 2020, voru kærendum og börnum M og K veitt alþjóðleg vernd hér á landi á grundvelli sjónarmiða um viðbótarvernd með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga vegna slæms almenns ástands í Mósúl, Írak, og í tilviki M einnig vegna ótta við tiltekinn vopnahóp og ákveðinn einstakling. Var það niðurstaða Útlendingastofnunar að kærendur ættu ekki á hættu meðferð í heimaríki sínu sem jafnað yrði til ofsókna og var þeim því synjað um alþjóðlega vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Hinn 12. september 2024 bárust Útlendingastofnun umsóknir um endurnýjun á dvalarleyfum fyrir kærendur og börn M og K. Kærendur lögðu jafnframt inn umsóknir hjá Útlendingastofnun um ótímabundin dvalarleyfi fyrir sig og börn M og K, 15. nóvember 2024. Með bréfum Útlendingastofnunar til kærenda, dags. 30. desember 2024, var kærendum tilkynnt um hugsanlega afturköllun alþjóðlegrar verndar og M, K og A boðuð til viðtals. Hinn 14. janúar 2025 tóku fulltrúar Útlendingastofnunar viðtöl við M, K og A og voru þau m.a. upplýst um að það væri mat Útlendingastofnunar að þau uppfylltu ekki lengur skilyrði viðbótarverndar vegna aðstæðna í heimaríki þeirra. M, K og A voru upplýst um annars konar dvalarleyfi sem þau gætu mögulega átt rétt á og þeim leiðbeint um að þau hefðu 15 daga frest til þess að sækja um dvalarleyfi á nýjum grundvelli. Með rafrænum bréfum Útlendingastofnunar til M, K og A, dags. 13. mars 2025, voru þau áminnt um að þau hefðu ekki lagt fram umsóknir um annars konar dvalarleyfi og þeim veittur lokafrestur til 18. mars 2025 til að leggja fram slíkar umsóknir. Ef engar umsóknir yrðu lagðar fram innan umrædds frests myndi stofnunin taka ákvörðun í málum þeirra á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Hinn 5. júní 2025 tók Útlendingastofnun ákvarðanir um að afturkalla alþjóðlega vernd og dvalarleyfi kærenda og barna M og K á grundvelli e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga vegna breyttra aðstæðna í Mósúl í Írak ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Voru þær ákvarðanir kærðar til kærunefndar útlendingamála 11. júní 2025. Hinn 18. júní 2025 sendi Útlendingastofnun lögmanni kærenda tölvubréf þess efnis að kærendur og börn M og K uppfylltu ekki skilyrði fyrir ótímabundin dvalarleyfi. Með úrskurði kærunefndar nr. 639/2025, dags. 5. september 2025, voru ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á dvalarleyfi af mannúðarástæðum og synjun á endurnýjun dvalarleyfis staðfestar. Ákvarðanir Útlendingastofnunar um brottvísun kærenda og barna M og K og endurkomubann M, K og A voru felldar úr gildi vegna annmarka og lagt fyrir stofnunina að taka þá þætti málsins til meðferðar á ný. Í ljósi annmarka á ákvörðunum stofnunarinnar var kærendum birt tilkynning um hugsanlega brottvísun og endurkomubann 10. september 2025 þar sem fram kom að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum væru kærendur og börn M og K ekki með dvalarleyfi í gildi hér á landi. Í samræmi við 12. gr. laga um útlendinga og 13. gr. stjórnsýslulaga var kærendum veittur þriggja daga frestur til að leggja fram andmæli. Kærendur lögðu fram andmæli 12. september 2025. Með ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 18. nóvember 2025, var kærendum og börnum M og K brottvísað og kærendum ákveðið endurkomubann til Íslands og Schengen-svæðisins í tvö ár, sbr. 2. mgr. 98. gr. og 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Með ákvörðununum var kærendum og börnum M og K veittur 30 daga frestur til sjálfviljugrar heimfarar.

Ákvarðanirnar voru birtar fyrir kærendum 18. nóvember 2025 og kærðar til kærunefndar útlendingamála 20. nóvember 2025. Hinn 4. desember 2025 barst greinargerð kærenda ásamt fylgiskjölum. Samhliða stjórnsýslukæru óskuðu kærendur eftir frestun réttaráhrifa hinna kærðu ákvarðana á meðan málin væru til meðferðar hjá kærunefnd, sbr. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Í ákvörðun M var fyrir mistök ritað að kæra frestaði framkvæmd ákvörðunar með vísan til 1. mgr. 103. gr. laga um útlendinga. Eins og hér stendur sérstaklega á verður réttaráhrifum einnig frestað í máli K, A og B og barnanna C og D.

III. Málsástæður og rök kærenda

Í greinargerð kærenda eru málsatvik rakin í samræmi við framangreinda yfirferð. Kærendur byggja á því að ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga eigi við í máli þeirra. Kærendur hafi verið búsett hér á landi í meira en fimm ár. A, B, C og D hafi alist upp hér á landi og stundað skólagöngu hérlendis. Kærendur telji að mat á einstaklingsbundnum aðstæðum ólögráða barna þeirra hafi ekki verið framkvæmt. Um sé að ræða verulegan annmarka og því verði ekki komist hjá því að fella niður hinar kærðu ákvarðanir í samræmi við m.a. 10. gr. og 22. gr. stjórnsýslulaga. Kærendur vísa til þess að þau hafi öll lagt sig fram við að aðlagast íslenskri menningu og læra íslensku. Kærendur telji að þau hafi sýnt framfarir í aðlögun að íslensku samfélagi. Brottvísun og endurkomubann sé afar ósanngjörn ráðstöfun fyrir það eitt að þeim hafi láðst að sækja um dvalarleyfi á réttum grundvelli innan tiltekinna tímamarka. Kærendur hafi ekki áttað sig á því að þau þyrftu að sækja um dvalarleyfi þar sem þau hafi áður sótt um endurnýjun og hafi verið búin að leggja fram umsóknir um ótímabundin dvalarleyfi. Kærendur hafi aldrei gerst sek um saknæma háttsemi heldur sé um að ræða misskilning og kerfisbundin mistök. Kærendur telji sig ekki hafa fengið fullnægjandi leiðbeiningar á fyrri stigum málsins. Kærendur vísa til þess að A og B séu virkir á vinnumarkaði hér á landi. Þá glími M við margþætta heilsufarskvilla, m.a. brjósklos, þráláta verki og hjartavandamál. Kærendur telji brýnt að M sé undir eftirliti íslensks heilbrigðiskerfis en hann sé óvinnufær um þessar mundir. Möguleikar hans til að framfleyta fjölskyldunni væru því mun verri í heimaríki en hér á landi. Kærendur vísa til þess að ekki hafi verið tekið tillit til framangreinds í ákvörðunum Útlendingastofnunar, sem sé að mati kærenda brot á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins. Kærendur telji að brottvísun af landinu muni valda þeim óafturkræfum skaða þar sem raunhæf hætta sé á ofsóknum í heimaríki þeirra og því væri um íþyngjandi ákvörðun að ræða. Í 2. málsl. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga komi fram að sérstakt tillit skuli taka til þess sé um barn að ræða og skuli það sem barni sé fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðunartöku. Brottvísun og endurkomubann myndi hafa slæm og íþyngjandi áhrif á ólögráða börn M og K en þau þekki ekkert annað heimili en Ísland og hafi búið hér á landi stóran hluta ævi sinnar. Börn M og K hafi aðlagast íslensku samfélagi, gangi í skóla og stundi tómstundir auk þess sem þau eigi vini hér á landi, hafi lært íslensku og líti á Ísland sem sitt framtíðarheimili. Kærendur vísa til landaupplýsinga um Írak og telja að öryggi barna M og K sé betur borgið hér á landi. M og K telji það óforsvaranlegt og í bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga sem og efnisreglna barnaréttar ef börnum þeirra yrði brottvísað vegna þess að upplýsingagjöf hafi verið ábótavant til foreldra þeirra. Um sé að ræða afsakanlegan misskilning á réttarreglum um umsókn um dvalarleyfi. Kærendur vísa til 1. mgr. 3. gr., 9. gr. og 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013.

IV. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Í 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga kemur fram að svo framarlega sem 102. gr. eigi ekki við skuli vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. skal brottvísun ekki ákveða ef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans.

Eins og fram hefur komið var endurnýjun dvalarleyfa kærenda og barna M og K sem þau hlutu á grundvelli 73. gr., sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, synjað með ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 5. júní 2025, auk þess sem alþjóðlega vernd þeirra var afturkölluð. Þær ákvarðanir Útlendingastofnunar voru staðfestar með úrskurði kærunefndar 5. júní 2025. Sú ráðstöfun batt því enda á heimild kærenda og barna M og K til dvalar hér á landi. Samkvæmt gögnum málsins var kærendum ítrekað leiðbeint af hálfu Útlendingastofnunar um möguleika þeirra á að sækja um dvalarleyfi, m.a. á grundvelli sérstakra tengsla við landið, auk þess sem þeim var gert ljóst að ef ekki yrði sótt um slíkt leyfi innan ákveðinna tímamarka gæti það haft áhrif á rétt þeirra til dvalar hér á landi. Þegar kærendum var send tilkynning um hugsanlega brottvísun og endurkomubann 10. september 2025 höfðu þau enn ekki lagt fram aðrar umsóknir um dvalarleyfi þrátt fyrir ítrekaðar leiðbeiningar þess efnis. Kærendur lögðu ekki fram umsóknir um dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið fyrr en 4. nóvember 2025 eða rúmum sjö mánuðum eftir að lokafrestur til að skila inn umsóknum rann út og eftir að heimild þeirra til dvalar hér á landi lauk. Með vísan til framangreinds hefur ákvörðun verið tekin sem bindur enda á heimild kærenda og barna M og K til dvalar hér á landi og eru skilyrði til brottvísunar samkvæmt ákvæði 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga því uppfyllt í málinu.

Í 102. gr. laga um útlendinga er kveðið á um vernd gegn frávísun og brottvísun og takmarkanir á ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. skal brottvísun ekki ákveða ef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.

Kærendur byggja á því að ákvæði 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga eigi við í máli þeirra. Kærendur hafi ekki áttað sig á því að þau þyrftu að sækja um dvalarleyfi þar sem þau hafi áður sótt um endurnýjun og hafi verið búin að leggja fram umsóknir um ótímabundin dvalarleyfi. Kærendur hafi aldrei gerst sek um saknæma háttsemi heldur sé um að ræða misskilning og kerfisbundin mistök. Kærendur telji sig ekki hafa fengið fullnægjandi leiðbeiningar á fyrri stigum málsins. Kærendur hafi verið búsett hér á landi í meira en fimm ár, A, B, C og D alist upp, stundað skólagöngu og vinnu hérlendis og þá sé brýnt að M sé undir eftirliti íslensks heilbrigðiskerfis vegna ýmissa heilsufarskvilla. Kærendur vísa jafnframt til landaupplýsinga um Írak og telja að öryggi barnanna sé betur borgið hér á landi. Með vísan til þeirra ítrekuðu leiðbeininga sem kærendur fengu frá Útlendingastofnun, m.a. um mikilvægi þess að leggja fram nýjar umsóknir um dvalarleyfi, hvaða leyfi stæði þeim til boða að sækja um og hvaða afleiðingar það gæti haft í för með sér að leggja ekki fram slíkar umsóknir, verður ekki talið að brottvísun kærenda og barna M og K teljist ósanngjörn ráðstöfun. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærendur eigi nána aðstandendur hér á landi í skilningi laga um útlendinga og eru tengsl kærenda að öðru leyti ekki slík að brottvísun og endurkomubann feli í sér ósanngjarna ráðstöfun í skilningi ákvæðisins. Kærunefnd vísar þá til þess að í úrskurði nefndarinnar nr. 639/2025 frá 5. september 2025 var lagt mat á stöðu ólögráða barna M og K og aðgang fjölskyldunnar að heilbrigðisþjónustu í heimaríki. Samkvæmt landaupplýsingum tryggi yfirvöld í heimaríki þeirra öllum börnum rétt á endurgjaldslausri menntun frá sex ára aldri. Aðgangur að heilbrigðisþjónustu sé mismunandi eftir landsvæðum en meirihluti heilsugæslustöðva og almennra sjúkrahúsa sé staðsettur í þéttbýli. Jafnframt sé einkarekin heilbrigðisþjónusta í vexti auk þess sem frjáls félagasamtök vinni með stjórnvöldum að tryggja aðgengi fólks að heilbrigðisþjónustu sem snúi til baka til Íraks. Þá geti kærendur sótt um aðstoð hjá Alþjóðlegu fólksflutningastofnuninni (IOM) við enduraðlögun í heimaríki. Samkvæmt framburði M og K eigi þau dóttur sem hafi yfirgefið Írak á undan kærendum með eiginmanni sínum en snúið aftur til baka nokkrum mánuðum síðar og sé ekki í sambandi við kærendur. K eigi móður og bræður í heimaríki og sé í sambandi við móður sína. M eigi móður og bróður í Kúrdistan í Írak og sé í sambandi við þau. Kærendur eru því einnig með tengsl í heimaríki sínu. Með vísan til framangreinds er ákvörðun um brottvísun og endurkomubann kærenda í samræmi við lög og tilgangur hennar er að framfylgja lögmætum markmiðum laga um útlendinga. Stendur 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga ekki í vegi fyrir brottvísun kærenda.

Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Í ákvæðinu kemur fram að endurkomubann skuli að jafnaði ekki vara lengur en fimm ár og eigi skemur en tvö ár. Þó geti endurkomubann varað lengur en fimm ár þegar útlendingur telst ógn við öryggi ríkisins, almannaöryggi eða allsherjarreglu. Við ákvörðun um lengd endurkomubanns skuli litið til einstaklingsbundinna aðstæðna hverju sinni. Í hinum kærðu ákvörðunum var kærendum gert að sæta endurkomubanni til tveggja ára. Að teknu tilliti til atvika málsins og úrskurðaframkvæmdar kærunefndar eru þær ákvarðanir staðfestar.

Samkvæmt 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga skal að jafnaði veita útlendingi frest í 7-30 daga til að yfirgefa landið sjálfviljugur. Að teknu tilliti til málsatvika er rétt að veita kærendum 30 daga frest til sjálfviljugrar heimfarar.

Að teknu tilliti til 4. mgr. 101. gr. laga um útlendinga hefst endurkomubann kærenda þegar þau verða flutt úr landi fari þau ekki sjálfviljug innan framangreinds frests.

Samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 101. gr. laga um útlendinga skal, við endanlega ákvörðun um brottvísun, vísa frá óafgreiddum umsóknum um dvalarleyfi. Í ljósi framangreindrar niðurstöðu verður óafgreiddum umsóknum kærenda um dvalarleyfi því vísað frá Útlendingastofnun. Kærendum er leiðbeint um að þau geti lagt fram nýjar umsóknir um dvalarleyfi hjá Útlendingastofnun frá heimaríki. Með þessum leiðbeiningum er kærunefnd þó ekki að taka afstöðu til þess hvernig slíkar umsóknir verði afgreiddar.

Samantekt

Að öllu framangreindu virtu verða hinar kærðu ákvarðanir hvað varðar brottvísun kærenda og barna M og K frá landinu á grundvelli 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga og 30 daga frestur kærenda til þess að yfirgefa landið sjálfviljug staðfestar. Endurkomubann kærenda skal vera tvö ár.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru staðfestar. Endurkomubann kærenda fellur niður yfirgefi þau landið innan 30 daga.

The decisions of the Directorate of Immigration are affirmed. If the appellants leave Iceland voluntarily within 30 days, the re-entry ban will be revoked.

Valgerður María Sigurðardóttir

Vera Dögg Guðmundsdóttir