Mál nr. 27/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 27/2026

Miðvikudaginn 18. mars 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 12. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 6. janúar 2026 um að synja umsókn hans um milligöngu um meðlagsgreiðslur.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með umsókn 5. desember 2025 sótti kærandi um milligöngu Tryggingastofnunar á meðlagsgreiðslum með dóttur sinni frá 5. desember 2025. Með bréfi, dags. 6. janúar 2026, synjaði Tryggingstofnun umsókn kæranda á þeim forsendum að kærandi væri meðlagsskyldur.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 12. janúar 2026. Með bréfi, dags. 13. janúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 19. janúar 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 20. janúar 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 27. janúar 2025 og voru þær sendar til kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Með bréfi, dags. 29. janúar 2026, barst viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 2. febrúar 2026. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram sú krafa að kærandi fái meðlagsgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins eins og sótt hafi verið um 5. desember 2025. Að auki sé þess krafist að nefndin úrskurði að Tryggingastofnun beri að greiða að 3.200 kr. vegna kostnaðar við öflun gagna sem kærandi telji í raun hafa verið ónauðsynleg hefði stofnunin lesið þau gögn sem hann hafi sent með umsókn og/eða flett upp í gögnum Þjóðskrár. Krafan sé byggð á því að kærandi sé nú lögheimilisforeldri stúlkunnar en ekki móðirin. Kærandi hafi með umsókn 5. desember 2025 sótt um milligöngu meðlagsgreiðslna með dóttur sinni, sem hafi verið synjað vegna þess að hann eigi að greiða meðlag. Í gögnunum sem kærandi hafi sent Tryggingastofnunar með umsókn geti allir séð að þar sem að móðir hafi ekki lagt sig fram með viðunandi hætti varðandi umgengni hafi lögheimili stúlkunnar verið fært til kæranda. Þessu til frekari staðfestingar hafi kærandi fengið staðfestingu á lögheimilistengslum feðginanna. Það sé fáránlegt að stofnunin haldi því fram að kærandi, sem sé lögheimilisforeldrið, eigi að halda áfram að greiða meðlag vegna dóttur hans.

Í athugasemdum kæranda, dags. 27. janúar 2026, kemur fram að Tryggingastofnun hafi ekki sent öll gögn málsins til úrskurðarnefndarinnar. Kærandi hafi sent með umsókn bæði dómsátt frá 2024 og vottorð Samskiptastöðvarinnar frá 5. desember 2025. Stofnunin hafi hins vegar, eins hingað til, látið eins og síðarnefnda gagnið sé ekki til, m.a. með því að áframsenda það ekki til nefndarinnar og minnast ekki á það í greinargerð sinni. Þetta eitt og sér sé ámælisvert.

Lögheimilisskráning dóttur kæranda sé byggð á þessum skjölum og engu öðru og sé bæði lögmæt og löggild þrátt fyrir að stofnunin gefi annað í skyn í greinargerð sinni.

Krafa kæranda sé byggð á 54. gr. barnalaga. Dómsátt, dags. 26. nóvember 2024, jafngildi samningi um fyrirkomulag meðlagsgreiðslna og það sé svo augljóst að meðlagsgreiðslur fylgi lögheimili, sbr. skýrleika 54. gr. barnalaga um þetta, að dómurunum sem hafi komið að gerð sáttarinnar hafi þótt óþarfi að hafa hana lengri. Kærandi eigi því skýran rétt á milligöngu meðlagsgreiðslna samkvæmt 42. gr. laga um almannatryggingar og 67. gr. barnalaga, sem stofnunin hafi reynt að styðja synjun sína við. Auk þess telji kærandi að 65. gr. barnalaga eigi ekki við þegar skjal eins og dómsáttin frá 2024 liggi fyrir.

Það sé sérstaklega gagnrýnt að stofnunin hafi ákveðið að illa könnuðu máli að synja umsókn kæranda um milligöngu. Mun eðlilegra hefði verið að annað hvort samþykkja umsóknina eða leiðbeina eða kalla eftir skýringum og/eða viðbótargögnum ef stofnunin hafi talið að málið væri ekki nægilega upplýst, í stað þess að láta eins og augljós réttur til meðlagsgreiðslna myndi einfaldlega hverfa við að synja umsókn kæranda. Með þessu framferði hafi stofnunin brotið gegn 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga.

Ítrekuð sé sú krafa að kærandi fái meðlagsgreiðslur frá Tryggingastofnun og að viðbótarkostnaður upp á 3.200 kr. verði greiddur af stofnuninni. Eftir að hafa lesið greinargerð stofnunarinnar, sem í ljósi fyrirliggjandi gagna frá upphafi sýni vel hve flaustursleg málsmeðferðin hafi verið, sé sú varakrafa sett fram að ákvörðunin verði felld úr gildi og að viðbótarkostnaður upp á 3.200 kr. verði greiddur af stofnuninni.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar um synjun á milligöngu meðlags, dags. 6. janúar 2026.

Í 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé kveðið á um að hver sá sem fái úrskurð stjórnvalds um meðlag með barni sem hann hafi á framfæri sínu, eða um aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga nr. 76/2003, geti snúið sér til Tryggingastofnunar og fengið fyrirframgreiðslu meðlags eða annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama skuli gilda þegar lagt sé fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga.

Í 4. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar komi fram að Tryggingastofnun sé heimilt að greiða meðlag aftur í tímann allt að 12 mánuði, talið frá byrjun þess mánaðar sem stjórnvaldsúrskurður, staðfestur samningur eða vottorð sýslumanns um að hann hafi veitt viðtöku ósk um öflun faðernisviðurkenningar berist stofnuninni, enda eigi þá 4. mgr. 40. gr. ekki við.

Samkvæmt 65. gr. barnalaga nr. 76/2003 sé sýslumanni heimilt að breyta meðlagsúrskurði stjórnvalds eða ákvörðun um meðlag, sem tekin hafi verið með dómi, ef rökstudd krafa komi fram um það, enda sé sýnt fram á að hagir foreldra eða barns hafi breyst.

Samkvæmt 67. gr. barnalaga sé Tryggingastofnun skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns um meðlag eða samningi foreldra um meðlag staðfestum af sýslumanni, þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemi einföldu meðlagi.

Í reglugerð nr. 945/2009 um framkvæmd meðlagsgreiðslna og annarra framfærslulaga komi fram í 8. gr. að meðlagsgreiðslur falli niður frá þeim degi er barn verði 18 ára. Greiðslur skuli einnig falla niður í þeim tilfellum er breyting sé gerð á meðlagsákvörðun sem leiði til þess að greiðsluheimild sé ekki lengur til staðar.

Kærandi hafi sótt um meðlag með umsókn 5. desember 2025 og hafi óskað eftir að barnsmóðir hans greiði honum meðlag vegna dóttur þeirra.

Með umsókninni hafi fylgt dómsátt, dags. 26. nóvember 2024. Þar komi fram að faðir skuli greiða einfalt meðlag með stúlkunum þeirra fram til 1. júní 2025 en eitt og hálft meðlag frá þeim degi til 18 ára aldurs þeirra eins og barnalífeyrir sé ákveðinn á hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar.

Tryggingastofnun hafi synjað umsókninni með bréfi, dags. 6. janúar 2026.

Hlutverk Tryggingastofnunar sé að hafa milligöngu um greiðslu meðlags þegar ákvörðun hafi verið tekin með lögmætum hætti. Ef foreldri leggi fram löggilda meðlagsákvörðun beri Tryggingastofnun, samkvæmt 42. gr. laga um almannatryggingar og 67. gr. barnalaga, að hafa milligöngu um greiðslu meðlags.

Tryggingastofnun hafi borist umsókn frá kæranda ásamt dómsátt, þar sem kveðið sé á um að faðir skuli greiða einfalt meðlag með stúlkunum sínum fram til 1. júní 2025, en eitt og hálft meðlag frá þeim degi til 18 ára aldurs þeirra, eins og barnalífeyrir sé ákveðinn á hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar. Kærandi byggi á því að hann eigi rétt á meðlagi þar sem lögheimili annarrar dóttur hans sé nú skráð hjá honum. Af því tilefni sé áréttað að skráning lögheimilis barns hafi í sjálfu sér ekki áhrif á gildi eða efni lögmætrar meðlagsákvörðunar. Meðlag ráðist af formlegri ákvörðun eða samningi um meðlag, en ekki af búsetu barns hverju sinni.

Af gögnum málsins verði ráðið að sú meðlagsákvörðun sem lögð hafi verið fram veiti Tryggingastofnun ekki heimild til þess að verða við beiðni kæranda um milligöngu meðlags. Með vísan til framangreinds hafi stofnuninni borið að synja umsókn kæranda. Sú niðurstaða sé í samræmi við lög, reglur og framkvæmd, en úrskurðarnefnd velferðarmála hafi ítrekað í úrskurðum sínum staðfest að hlutverk Tryggingastofnunar við milligöngu meðlags sé bundið skýrum lagaskilyrðum og að ekki sé heimilt að líta til annarra atriða við ákvörðun um slíka milligöngu.

Að mati Tryggingastofnunar leiði framangreint til þeirrar niðurstöðu að afgreiðsla málsins hafi að fullu og öllu verið í samræmi við gildandi lög og reglur.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 29. janúar 2026, kemur fram að stofnuninni hafi borist athugasemdir frá kæranda. Það sé áréttað að farið hafi verið yfir öll gögn sem hafi borist með kærunni, þar á meðal vottorð frá Samskiptastöðinni.

Samkvæmt 67. gr. barnalaga sé Tryggingastofnun skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla laganna, sem sé búsettur hér á landi, meðlag samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns um meðlag eða samningi foreldra um meðlag sem staðfestur sé af sýslumanni, þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemi einföldu meðlagi.

Af framangreindu leiði að stofnunin sé bundin skýrum lagaskilyrðum við milligöngu meðlags. Jafnframt sé vísað til þess að ekki sé heimilt að líta til annarra atriða við ákvörðun um slíka milligöngu.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 6. janúar 2026 um að synja umsókn kæranda um milligöngu meðlags með dóttur hans. 

Kveðið er á um greiðsluskyldu Tryggingastofnunar ríkisins í 67. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þar segir að Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla laganna, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns eða samningi staðfestum af honum, þó innan þeirra marka sem lög um almannatryggingar setji.

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar getur hver sá sem fær úrskurð um meðlag með barni, sem hann hefur á framfæri sínu, snúið sér til Tryggingastofnunar ríkisins og fengið fyrirframgreiðslu meðlags og annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama gildir þegar lagt er fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga.

Hlutverk Tryggingastofnunar í tengslum við meðlagsgreiðslur markast af ákvæðum viðeigandi laga. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar er stofnuninni falið að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur, sé þess farið á leit við stofnunina, í þeim tilvikum þar sem lögformleg meðlagsákvörðun liggur fyrir. Samkvæmt gögnum málsins liggur ekki fyrir lögformleg meðlagsákvörðun um meðlagsskyldu barnsmóður til kæranda heldur liggur þvert á móti fyrir dómsátt, dags. 26. nóvember 2024, þar sem fram kemur að kæranda beri skylda til að greiða barnsmóður sinni meðlagsgreiðslur. Það er mat úrskurðarnefndar velferðarmála að stofnuninni sé því ekki heimilt að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur til kæranda.

Kærandi vísar til þess í kæru að þrátt fyrir að í dómsátt komi fram að hann sé meðlagsskyldur séu aðstæður breyttar þar sem að önnur dóttir hans sé nú með lögheimili hjá honum og því eigi hann rétt á meðlagi með henni samkvæmt 54. gr. barnalaga. Samkvæmt 65. gr. barnalaga nr. 76/2003 er sýslumanni heimilt að breyta meðlagsúrskurði stjórnvalds eða ákvörðun um meðlag, sem tekin hefur verið með dómi, ef rökstudd krafa kemur fram um það, enda sé sýnt fram á að hagir foreldra eða barns hafi breyst. Með hliðsjón af framangreindur er kæranda bent á að hann geti freistað þess að leita til sýslumanns til þess að fá meðlagsákvörðun breytt.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 6. janúar 2026 um að synja umsókn kæranda um milligöngu um meðlagsgreiðslur.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja A, um milligöngu meðlagsgreiðslna, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir