Mál nr. 733/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 733/2026

Miðvikudaginn 18. mars 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 10. nóvember 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála afgreiðslu Tryggingastofnunar ríkisins frá 8. september 2025 á beiðni hennar um afturvirkar greiðslur örorkulífeyris.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk samþykkt örorkumat, dags. 23. maí 2023, fyrir tímabilið 1. apríl 2023 til 31. mars 2027. Kærandi óskaði eftir greiðslum örorkulífeyris tvö ár aftur í tímann með tölvupósti í september 2025 á þeim forsendum að hún hafi ekki vitað að hún hefði getað sótt greiðslur afturvirkt. Í svari Tryggingastofnunar ríkisins 8. september 2025 var kæranda tilkynnt að hún gæti ekki sótt um afturvirkar greiðslur örorkulífeyris á þeim forsendum að sú beiðni hefði þurft að berast 2023.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 10. nóvember 2025. Rökstuðningur fyrir kærunni barst með bréfi, dags. 17. nóvember 2025. Með bréfi, dags. 26. nóvember 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 15. desember 2025, barst frávísunarkrafa Tryggingastofnunar ríkisins. Með bréfi, dags. 16. desember 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir efnislegri greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins. Með bréfi, dags. 19. desember 2025, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 13. janúar 2026. Athugasemdir bárust ekki.

 

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærandi hafi sótt um örorkubætur tvö ár aftur í tímann frá þeim tíma sem hún hafi fengið samþykkt örorkumat árið 2023. Þess sé óskað að fallist verði á að hún fái umbeðnar bætur tvö ár aftur í tímann eða lengur.

Í rökstuðningi með kæru kemur fram að verið sé að kæra neitun Tryggingastofnunar ríkisins um að veita kæranda leyfi til að sækja um örorkubætur tvö ár aftur í tímann, þ.e. frá árinu 2021 til 2023, þ.e. frá þeim tíma þegar hún hafi sótt um og hafi fengið bætur árið 2023. Neitun Tryggingastofnunar hafi verið send í tölvupósti 8. september 2025.

Kærandi hafi verið greind með flogaveiki á unglingsaldri og hafi, samkvæmt læknisráði, því ekki getað unnið meira en í 50% starfshlutfalli í mörg ár. Vegna þekkingarleysis kæranda á bótakerfinu og því hve það geti reynst mörgum flókið að sækja um hafi hún ekki sótt um örorkubætur fyrr en árið 2023. Henni hafi á þeim tímapunkti ekki verið kunnugt um þessa tveggja ára reglu.

Tryggingastofnun hafi ekki leiðbeint kæranda um að sækja um tvö ár aftur í tímann, en við umfjöllun umsóknarinnar hafi legið fyrir læknisvottorð B heimilislæknis vegna flogaveiki.

Í margra ára sjúkdómsferli kæranda innan heilbrigðiskerfisins, og þó ljóst væri að hún hefði einungis 50% starfsgetu, hafi henni hvorki verið bent á né veitt aðstoð við að sækja um örorkubætur, en m.t.t. þekktra afleiðinga sjúkdómsins hefði mátt telja eðlilegt að einhver innan heilbrigðiskerfisins hafi leiðbeint henni í gegnum þetta ferli.

Vegna þessara brotalama, bæði hjá heilbrigðisstarfsmönnum og nú hjá Tryggingastofnun, hafi kærandi misst af réttmætum styrkjum frá hinu opinbera í áraraðir, t.d. örorkubótum og niðurgreiðslu á lífsnauðsynlegum lyfjum.

Það geti ekki verið í anda jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að aðeins þeir, sem viti um þessa tveggja ára reglu á þeim tímapunkti sem umsókn um bætur sé lögð inn, geti nýtt sér hana.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði upphafstíma örorkulífeyris þegar umsókn kæranda um örorkulífeyri hafi verið samþykkt 23. maí 2023. Gildistími örorkumats hafi þá verið ákvarðaður frá 1. apríl 2023 til 1. apríl 2027. Í umsókn um örorkulífeyri sé stöðluð spurning þar sem umsækjendur séu spurðir hvort þeir vilji sækja um greiðslur aftur í tímann. Í umsókn 19. apríl 2023 hafi kærandi tilgreint 1. apríl 2023. Læknar og aðrir sérfræðingar Tryggingastofnunar skoði hvort umsækjendur hafi mögulega gert mistök varðandi upphafstíma örorkulífeyris, þ.e.a.s. hvort að læknifræðileg rök bendi til mistaka í tilgreiningu upphafstíma. Niðurstaðan hafi verið sú að svo hefði ekki verið, ef til vill með hliðsjón af störfum kæranda á tímabilinu fyrir þann upphafstíma sem tilgreindur hafi verið í umsókn.

Tryggingastofnun telji þó ekki nauðsynlegt að útræða efnislegt mat þar sem í 1. mgr. 27. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 segi að kæra skuli borin fram innan þriggja mánaða frá því að aðila máls hafi verið tilkynnt um stjórnvaldsákvörðun. Að mati Tryggingastofnunar sé ekki ástæða til að víkja frá meginreglu stjórnsýslulaga um kærufrest í þessu máli.

Kæra hafi borist úrskurðarnefnd velferðarmála tæpum 30 mánuðum eftir að stjórnvaldsákvörðun hafi verið tekin þann 23. maí 2023.

Í ljósi framangreinds sé niðurstaða stofnunarinnar sú að vísa beri málinu frá úrskurðarnefndinni.

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 19. desember 2025, kemur fram að kæra varði upphafstíma örorkulífeyris sem hafi verið samþykkt 23. maí 2023.

Gildistími örorkumats hafi verið ákvarðaður frá 1. apríl 2023 til 1. apríl 2027 í samræmi við ósk kæranda í umsókn. Kærandi fari fram á að upphafstími fari jafnt langt aftur og lög leyfi, s.s. tvö ár aftur í tímann frá því að Tryggingastofnun hafi borist umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg séu til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna.

Í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, eins og þau hafi verið á tíma umsóknar árið 2023, hafi verið kveðið á um að rétt til örorkulífeyris öðlist þeir sem metnir séu til a.m.k. 75% örorku, sbr. 25. gr., séu 18 ára eða eldri en hafi ekki náð ellilífeyrisaldri eins og hann sé ákveðinn samkvæmt 1. mgr. 16. gr., og séu tryggðir hér á landi.

Í 1. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar, segi að réttur til greiðslna samkvæmt lögunum stofnist frá og með þeim degi er umsækjandi teljist uppfylla skilyrði til greiðslna og skuli greiðslur reiknaðar frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að greiðsluréttur sé fyrir hendi.

Í 4. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar segi að greiðslur skuli aldrei ákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun berist umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg séu til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra.

Í 1. mgr. 55. gr. laga um almannatryggingar segi að sækja skuli um allar greiðslur samkvæmt lögunum, nema það sé bersýnilega ónauðsynlegt að mati Tryggingastofnunar.

Nefndin hafi óskað eftir efnislegri greinargerð Tryggingastofnunar í ljósi eftirfarandi samskipta kæranda og starfsmanns stofnunarinnar þann 4. og 7. september 2025.

„Kærandi:

Þegar ég sótti um (og fékk) örorkubætur árið 2023, gerði ég mér ekki grein fyrir því að ég gæti sótt um  örorkubætur tvö ár aftur í tímann. Ég vísa í læknisvottorðið sem fylgdi umsókn minni árið 2023 og sæki hér með um að fá örorkubætur tvö ár aftur í tímann og helst lengur.

Starfsmaður TR:

Því miður er ekki hægt að óska eftir afturvirkum greiðslum vegna mats sem gert var árið 2023. Samkvæmt lögum hefði beiðni um tveggja ára afturvirkt mat þurft að berast 2023 og ekki sé hægt að óska eftir því núnar.“

Kjarnaspurning málsins virðist vera hvort Tryggingastofnun hafi fylgt leiðbeiningarskyldu sinni með fullnægjandi hætti þegar kærandi hafi óskað eftir því í umsókn, dags. 19. apríl 2023, að sækja um greiðslur frá 1. apríl 2023 í stað þess að óska eftir greiðslum lengra aftur í tímann. Í umsókn hafi komið fram að heimilt sé að greiða lífeyri allt að tvö ár aftur í tímann. Þær upplýsingar hafi að minnsta kosti komið fram með skýrum hætti í umsóknum um örorkulífeyri hjá Tryggingastofnun frá árinu 2016.

Kærandi hefði, við eðlilega athugun á upplýsingatexta við spurningu, átt að vera ljóst að sækja mætti um tvö ár aftur í tímann. Kærandi hafi valið apríl 2023 í fellivalmynd, þrátt fyrir skýran texta um að heimilt væri að greiða lífeyri allt að tvö ár aftur í tímann.

Önnur spurning í málinu sé hvort kærandi hefði fengið samþykktan örorkulífeyri hefði hún sótt um lengra aftur í tímann. Ýmislegt bendi til að það sé ólíklegt. Vert sé að taka fram að læknar og aðrir sérfræðingar Tryggingastofnunar treysti ekki ósk um upphafstíma lífeyris í blindni, heldur beri þeim að vekja athygli umsækjanda á augljósum mistökum í umsókn, s.s. varðandi tilgreiningu upphafstíma. Í þessu máli virðist valinn upphafstími hafa verið í góðu samræmi við eðlilegan upphafstíma í ljósi staðreynda. Umsókn kæranda um örorkulífeyri hafi verið synjað 17. janúar 2014, en henni hafi verið metinn örorkustyrkur frá 1. nóvember 2013 til 31. janúar 2016. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi 25. júní 2014 í máli nr. 107/2014 staðfest ákvörðun stofnunarinnar. Í úrskurðarorðum sé bent á að kærandi hafi ekki reynt endurhæfingu og hafi henni verið bent á þann kost. Kærandi hafi hins vegar ekki látið reyna á endurhæfingu og hafi ekki sótt um endurhæfingarlífeyri. Kærandi hafi lengi starfað á hjúkrunarheimili, í allt að 50% starfshlutfalli, þ. á m. á því tímabili sem um sé deilt, sem bendi til mikils vafa um upphaf örorkulífeyris, enda hafi verið í gildi sú regla að örorkustyrkur, sem hafi verið mun lægri upphæð en örorkulífeyrir, eigi við þegar starfsgetutap sé 50% eða meira.

Ekki sé um það deilt í málinu að kærandi hafi glímt við heilsufarsvanda um langt skeið, en sú staðreynd að kærandi hafi einungis þótt eiga rétt á örorkustyrk frá 2013 til 2016 (sem hafi verið staðfest af úrskurðarnefndinni), að endurhæfing hafi ekki verið talin fullreynd (eins og úrskurðarnefndin hafi nefnt í úrskurði) og umtalsverð vinnufærni kæranda, bendi eindregið til þess að ekki beri að túlka staðhæfingu í læknisvottorði um „óvinnufærni að hluta“ frá 1. janúar 2001 á þann veg að óvinnufærni frá þeim tíma hafi verið næg til að uppfylla skilyrði örorkulífeyris. Í ljósi þess sé mjög málum blandið hvert læknisfræðilegt tímamark hafi verið þegar kærandi hafi uppfyllt skilyrði örorkulífeyris. Í málum sem þessum hafi læknar og aðrir sérfræðingar Tryggingastofnunar litið til atvinnusögu í þessu sambandi og í sambærilegum málum hefði tveggja ára afturvirkni ekki verið samþykkt. Í skoðunarskýrslu sé spurningu um hve lengi skoðunarlæknir telji að færni umsækjanda hafi verið svipuð og nú sé, verið svarað á eftirfarandi hátt: „Verið svo lengi, en þrek að minnka.“ Þar sé væntanlega verið að vísa til ástands sem hafi varað frá árinu 2001, en jafnframt tekið fram að þrek hafi verið að minnka.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari stofnunin fram á staðfestingu á ákvörðun um upphafstíma örorkulífeyris frá 23. maí 2023, sem hafi verið ítrekuð 7. september 2025.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 8. september 2025, þar sem kæranda var tilkynnt að hún gæti ekki sótt um afturvirkar greiðslur örorkulífeyris. Í kæru er farið fram á að fallist verði á að hún fái örorkubætur tvö ár aftur í tímann frá upphafstíma gildandi örorkumats, dags. 23. maí 2023, eða lengur.

Í tölvupósti kæranda til Tryggingastofnunar í september 2025 segir að kærandi „sæki hér með um að fá örorkubætur tvö ár aftur í tímann og helst lengur.“ Með hliðsjón af framangreindu orðalagi telur úrskurðarnefndin að um sé að ræða umsókn um afturvirkar örorkulífeyrisgreiðslur. Tryggingastofnun svaraði umsókninni með eftirfarandi hætti 8. september 2025:

„Því miður er ekki hægt að óska eftir afturvirkum greiðslum vegna mats sem gert var árið 2023. Samkvæmt lögum hefði beiðni um tveggja ára afturvirkt mat þurft að berast 2023 og ekki sé hægt að óska eftir því núnar.“

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að í svari Tryggingastofnunar, sem er þó nokkuð óskýrt, felist synjun um að greiða kæranda örorkulífeyri aftur í tímann í ljósi þess að meira en tvö ár séu liðin frá örorkumatinu.

Í 1. málsl. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar segir að sækja skuli um allar greiðslur samkvæmt lögunum nema það sé bersýnilega ónauðsynlegt að mati Tryggingastofnunar. Um upphaf og lok greiðslna er fjallað í 32. gr. laga um almannatryggingar. Svohljóðandi er 4. mgr. ákvæðisins:

„Greiðslur skulu aldrei ákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun berst umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg eru til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra, sbr. þó 4. mgr. 42. gr.“

Af framangreindu verður ráðið að ekki sé heimilt að ákvarða greiðslur lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn og önnur nauðsynleg gögn til að leggja mat á rétt til greiðslna berast Tryggingastofnun ríkisins.

Fyrir liggur að kærandi sótti um greiðslur að minnsta kosti tvö ár aftur í tímann frá upphafstíma gildandi örorkumats, dags. 23. maí 2023, þ.e. tvö ár aftur í tímann frá 1. apríl 2023, með beiðni í september 2025. Ljóst er að það tímamark sem kærandi óskar eftir greiðslum vegna er lengra aftur í tímann en tvö ár frá umsókn í september 2025. Engar heimildir eru í lögum til að greiða örorkulífeyri lengra aftur í tímann en tvö ár. Þá liggur fyrir að kærufrestur vegna örorkumats Tryggingastofnunar, dags. 23. maí 2023, er löngu liðinn, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga um almannatryggingar.

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn kæranda um greiðslur örorkulífeyris aftur í tímann er því staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja A, um örorkulífeyri er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir