Úrskurður nr. 10/2026

Úrskurður nr. 10/2026

Fimmtudaginn 19. mars 2026 var í heilbrigðisráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi

 

Ú R S K U R Ð U R

Með kæru, dags. 22. apríl 2025, kærði […], hér eftir kærandi, ákvörðun embættis landlæknis, dags. 5. mars 2025, um að taka kvörtun kæranda samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, ekki til frekari efnislegrar meðferðar og ljúka málinu án útgáfu álits.

Kærandi krefst þess að heilbrigðisráðuneytið endurskoði umrædda málsmeðferð, að ákvörðun embættis landlæknis verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir embætti landlæknis að taka kvörtun kæranda til efnislegrar meðferðar.

Um kæruheimild vísar kærandi til 6. mgr. 12. gr. laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, og barst kæra innan kærufrests.

Meðferð málsins hjá ráðuneytinu

Kærandi kærði málsmeðferð embættis landlæknis í kvörtunarmáli með bréfi til ráðuneytisins, dags. 22. apríl 2025. Ráðuneytið óskaði í kjölfarið eftir umsögn embættis landlæknis um kæruna sem barst 28. maí. Þann 30. maí sendi ráðuneytið kæranda afrit af umsögn embættisins auk fylgiskjala og bauð kæranda að gera athugasemdir við umsögn embættisins. Athugasemdir kæranda bárust ráðuneytinu þann 4. júní, en þar kom fram að kærandi teldi þau sjúkraskrárgögn sem landlæknir hefði vísað til í umsögn sinni ekki eiga við rök að styðjast. Í ljósi þeirra athugasemda sem þar komu fram óskaði ráðuneytið eftir afriti af öllum gögnum málsins frá embætti landlæknis, dags. 15. september. Viðbótarumsögn embættis landlæknis barst 1. október. Þann 14. október ítrekaði ráðuneytið ósk um að fá afrit af öllum gögnum málsins, þ.m.t. þeim sjúkraskrárgögnum sem embætti landlæknis vísaði til í viðbótarumsögn sinni frá 1. október og byggt var á í umsögn landlæknis frá 28. maí. Embætti landlæknis svaraði erindi ráðuneytisins þann 3. október og veitti aðgang að þeim sjúkraskrárgögnum sem embættið hafði byggt niðurstöðu sína á. Lauk þá gagnaöflun og var málið í kjölfarið tekið til úrskurðar.

Þegar kæra kæranda barst ráðuneytinu var ljóst að heilbrigðisráðherra væri vanhæf til að fara með málið á grundvelli 4. og 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þann 17. júlí 2025 féllst forseti Íslands á tillögu forsætisráðherra um að setja umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sem heilbrigðisráðherra í málinu. Hins vegar var ekki talið að heilbrigðisráðherra ætti sjálf sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta í málinu og að vanhæfi ráðherra leiddi af þeim sökum ekki til vanhæfis starfsmanna ráðuneytisins. Er mál þetta því unnið af starfsmönnum heilbrigðisráðuneytisins í umboði setts heilbrigðisráðherra.

Málsatvik

Kærandi kvartaði þann 8. október 2024 til embættis landlæknis vegna meintra mistaka við veitingu heilbrigðisþjónustu. Í rökstuðningi með kvörtuninni byggði kærandi á að nafngreindur læknir hefði tekið kæranda af lyfjameðferð vegna kalksöfnunar í kransæðum án þess að kanna hvort kalksöfnun væri enn til staðar. Ákvörðun læknisins hafi leitt til þess að kalksöfnun jókst í kransæðum kæranda sem hafi leitt til heilsubrests. Árið 2019 hafi komið í ljós að kalksöfnun hefði aukist verulega og hún þrefaldast við skoðun árið 2023 en í kjölfarið hafi kærandi þróað með sér alvarlegan kransæðasjúkdóm. Ástandið hafi leitt til þess að kærandi hafi þurft að gangast undir hjartaþræðingu.

Embætti landlæknis tók ákvörðun þann 5. mars 2025 um að taka kvörtun kæranda ekki til frekari efnislegrar meðferðar eftir yfirferð yfir gögn málsins. Byggði embættið ákvörðun sína að meginstefnu til á því að meira en fjögur ár væru liðin frá því að atvik það, er kvörtun beindist að, hefði átt sér stað og að atvik málsins bæru ekki með sér að fyrir hendi væru sérstakar ástæður til að taka kvörtun kæranda til frekari efnislegrar meðferðar. Embættið vísaði til 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga nr. 41/2007, þar sem segir að séu meira en fjögur ár liðin frá því að þau atvik gerðust sem eru tilefni kvörtunar sé landlækni rétt að vísa frá kvörtun nema sérstakar ástæður mæli með því að hans mati að kvörtun sé tekin til meðferðar. Er það sú ákvörðun sem er kærð til ráðuneytisins í máli þessu.

Málsástæður kæranda

Kærandi byggir á því að honum hafi ekki verið ljóst fyrr en löngu eftir hin meintu mistök, árið 2016, að hann hefði orðið fyrir tjóni. Kærandi hafi ekki haft vitneskju um afleiðingar heilbrigðisþjónustunnar fyrr en heilsu hans hrakaði og hann þurfti að gangast undir hjartaþræðingu í lok árs 2023. Frestur kæranda til þess að kvarta samkvæmt 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu hafi í raun ekki byrjað að líða fyrr en árið 2023 og hafi því fallið innan þess frests sem kveðið er á um í ákvæðinu, þ.e. innan fjögurra ára. 

Af hálfu kæranda er jafnframt á því byggt á að ef ekki sé á fyrri málsástæðu hans fallist geti embætti landlæknis ekki byggt á styttri tímafresti í lögum um landlækni og lýðheilsu en hann var þegar mistökin áttu sér stað árið 2016. Um íþyngjandi afturvirka breytingu sé að ræða sem geti ekki bitnað á kæranda. Í ljósi meginreglunnar um bann við afturvirkni íþyngjandi lagaákvæða verði að telja að kvörtun kæranda, sem lýtur að heilbrigðisþjónustu árið 2016 og var lögð fram í október 2024, falli innan þess frests sem var í gildi árið 2016, þ.e. fyrir gildistöku laga nr. 103/2023, sem styttu frestinn úr tíu árum í fjögur.

Að endingu byggir kærandi á að af ákvörðun embættisins megi ráða að engin efnisleg umfjöllun hafi farið fram um atvik málsins. Embættið hafi eingöngu byggt ákvörðun sína á formlegum forsendum um að kvörtun væri of seint fram komin samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Engin skoðun hafi farið fram á því hvort sérstakar ástæður hafi mælt með því að kvörtun yrði tekin til meðferðar.

Umsögn embættis landlæknis

Í umsögn landlæknis kemur fram að ekki hafi verið hægt að opna þau fylgiskjöl sem fylgdu með kvörtun kæranda. Embættið hafi óskað eftir uppfærðum skjölum en þau ekki borist. Á grundvelli þeirra gagna sem embættið hafði undir höndum hafi embættið tekið ákvörðun um að ljúka málinu án álits, á grundvelli þess að meira en fjögur ár væru liðin frá því að málsatvik áttu sér stað og að ekki væru fyrir hendi sérstakar ástæður til að taka kvörtun kæranda til frekari málsmeðferðar.

Þegar kærandi kærði niðurstöðu embættisins til ráðuneytisins taldi embættið tilefni til að skoða atvik málsins nánar og kallaði í því skyni eftir frekari sjúkraskrárgögnum kæranda. Hefur embætti landlæknis, í kjölfar kærunnar, breytt verklagi sínu að því er varðar kvartanir sem berast er varða atvik sem gerðust fyrir meira en fjórum árum frá því að kvörtun berst.

Þá kemur fram í umsögninni að gögn sem embættið hafi sjálft aflað styðji ekki við kvörtun kæranda. Einu lyfin sem komi til greina sem andlag kvörtunarinnar tilheyri flokki statína sem hafi áhrif á blóðfitur og minnki hættu á fitusöfnun í æðaveggi, en hafi þau aukaáhrif að kalksöfnun í æðaveggjum geti aukist. Kvartandi hafi verið tiltölulega ungur á langvinnri blóðþynningu eftir aðgerð vegna blóðtappa í fótleggsslagæð. Hann hafi verið settur á atorvastatín eftir kransæðamyndatöku árið 2016 en þá hafi hann þegar mælst með hátt kalkskor, enda mun hafa verið saga um miklar reykingar af hálfu kæranda. Í apríl 2017 hafi verið skipt yfir í simvastatín sem er lyf í sama flokki og atorvastatín. Kærandi hafi haft samband við lækninn sem kvörtunin beindist að í september 2017 og tilkynnt honum að hann væri hættur að taka lyfin vegna aukaverkana. Þá bendir embættið á að kalkskor hækkar með aldri en reykingar, erfðir og statínmeðferðir geti flýtt hækkun þess yfir tíma.

Embættið tekur þá fram að ekkert í þeim rannsóknum sem kærandi gekkst undir og tilteknar eru í sjúkraskrá hans hafi bent til þess að kærandi væri með alvarlegan kransæðasjúkdóm heldur hafi um óverulegar þrengingar verið að ræða. Var niðurstaða þræðingarinnar að kærandi hafi verið með vægan kransæðasjúkdóm og mælt hafi verið með lyfjameðferð til þess að halda honum í skefjum.

Af hálfu landlæknis er tiltekið að með 6. gr. laga nr. 103/2023, hafi verið gerðar breytingar á 12. gr. laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu. Með breytingunni hafi embætti landlæknis verið fengin heimild til að forgangsraða málum þannig að ekki þurfi að leggja í umfangsmikla vinnu þegar augljóst þykir að rannsókn muni hvorki leiða til þess að bæta gæði heilbrigðisþjónustu né tryggja öryggi sjúklinga. Eftir breytinguna fari ávallt fram mat, annars vegar á því hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til rannsóknar og hins vegar á því hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis í heilbrigðisþjónustu. Vilji löggjafans hafi staðið til þess að stytta frest einstaklinga til að kvarta frá því að atvik gerðust en með ofangreindri 6. gr. laga nr. 103/2023 hafi fresturinn til að kvarta yfir atviki í heilbrigðisþjónustu verið styttur úr tíu árum niður í fjögur.

Þá tiltekur landlæknir að efnislegt inntak kvartana sé ekki háð endurskoðun æðra stjórnvalds. Aðeins málsmeðferð embættisins geti sætt endurskoðun ráðuneytisins sem hluti af rétti borgara til réttlátrar málsmeðferðar.

Að lokum kemur fram í umsögn embættis landlæknis að hafi málsmeðferð embættisins verið ófullnægjandi í upphafi hafi embætti landlæknis bætt úr þeim annmarka undir rekstri kærumálsins fyrir ráðuneytinu.

Athugasemdir kæranda við umsögn embættis landlæknis

Í athugasemdum kæranda er á því byggt að rannsókn embættis landlæknis í kvörtunarmálinu hafi verið ófullnægjandi og ekki í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Það hafi ekki verið fyrr en undir rekstri kærumálsins sem embættið hafi kallað eftir nauðsynlegum gögnum til að leggja fullnægjandi mat á atvik málsins. Landlæknir hafi því tekið ákvörðun um að taka mál kæranda ekki til frekari meðferðar án þess að hafa rannsakað málið með fullnægjandi hætti og lagt mat á hvort taka ætti kvörtunina til meðferðar þrátt fyrir að meira en fjögur ár væru liðin frá því að atvik gerðust sem voru tilefni kvörtunarinnar.

Þá byggir kærandi á að þau gögn og dagsetningar sem koma fram í þeim gögnum sem embætti landlæknis vísar til í umsögn sinni fari ekki saman við sjúkraskrárgögn sem kvörtunin tekur til og kærandi hafði látið fylgja með kvörtun sinni og síðar kæru til ráðuneytisins. Kærandi byggir til að mynda á því að hvergi í sjúkraskrárfærslum hans sé að finna upplýsingar um kransæðamyndatöku árið 2016 líkt og embætti landlæknis heldur fram. Þvert á móti hafi kærandi undirgengist kransæðamyndatöku og hjartaþræðingu þann 13. september 2023.

Þá bendir kærandi á að ekki verði ráðið af fyrirliggjandi sjúkraskrám að kærandi hafi verið á atorvastatíni árið 2016, þrátt fyrir að embætti landlæknis haldi því fram í umsögn sinni. Í fyrirliggjandi gögnum frá Landspítala kemur fram að simvastatín, 40 mg, sé fyrst nefnt í tengslum við útskrift eftir aðgerð í október 2015. Þá beri gögn málsins ekki með sér að kærandi hafi sjálfur ákveðið að hætta inntöku statínlyfjanna að eigin frumkvæði, heldur þvert á móti hafi læknirinn sem kvörtun kæranda beindist að sagt honum að hætta lyfjameðferðinni sem hafi leitt til hækkunar á kalkskori kæranda, langt umfram eðlileg mörk.

Kærandi áréttar að mistökin felist ekki í þeirri niðurstöðu sem hafi fengist við rannsókn árið 2023, heldur út frá fyrri ákvörðun árið 2016 þegar statínmeðferð kæranda var stöðvuð sem hafi að endingu leitt til hjartaþræðingar. Af hálfu kæranda er því að endingu hafnað sem fram kemur í umsögn embættis landlæknis um að kvörtunin sé byggð á misskilningi um niðurstöður eða verkun lyfja.

Viðbrögð embættis landlæknis við athugasemdum kæranda

Líkt og að framan er rakið var það mat ráðuneytisins að nauðsynlegt væri að óska eftir viðbrögðum embættis landlæknis við athugasemdum kæranda auk þess að óska allra gagna sem embætti landlæknis hafði undir höndum. Í viðbótarumsögn embættis landlæknis frá 1. október 2025 kom fram að við gerð umsagnar embættisins hafi verið kallað eftir sjúkraskrá kæranda hjá Læknasetrinu auk sjúkraskrárgagna frá Landspítala. Að mati embættisins sé óljóst við hvað sé átt þegar vísað sé til þess að dagsetningar séu ekki í samræmi við sjúkraskrárgögn. Þá virðist kærandi ekki átta sig á muninum á kransæðamyndatöku (tölvusneiðmynd) og hjartaþræðingu. Kærandi hafi farið í kransæðamyndatöku af hjarta árið 2016, aftur árið 2019 og í þriðja sinn árið 2023. Þegar grunur hafi vaknað um marktæk þrengsli í kransæð við myndatöku sem framkvæmd var árið 2023 hafi kæranda verið vísað í hjartaþræðingu.

Með vísan til þeirra sjúkraskrárgagna sem embættið hafði undir höndum væri sú fullyrðing kæranda um að hann hafi ekki notað lyfið Atacor (virkt innihald lyfsins er atorvastaín) árið 2016 röng. Landlæknir telur rétt að taka fram að simvastatín og Atacor séu að mörgu leyti svipuð lyf með þá virkni að lækka blóðfitugildi. Bæði lyf geti valdið aukaverkunum sem reynist mörgum erfitt að þola. Sú staðhæfing kæranda að hvergi sé að finna skráningu í sjúkraskrárgögnum sem styðji að kærandi hafi sjálfur hætt að taka blóðfitulækkandi lyf sé jafnframt röng. Í sjúkraskrá Læknasetursins sé að finna færslur um að kærandi hafi hætt að taka simvastatín.

Þá er það mat landlæknis að ekkert í sjúkraskrárgögnum styðji þá fullyrðingu að kærandi hafi orðið fyrir heilsutjóni. Það að fara í hjartaþræðingu geti ekki talist til slíks tjóns. Niðurstaða hjartaþræðingar hafi verið vægur byrjandi kransæðasjúkdómur sem unnt væri að meðhöndla með lyfjum. Þá geti kalkskor hækkað vegna margra þátta, svo sem erfða, mataræðis, reykinga auk þáttar blóðfitu.

Með erindi dags, 14. október 2025 óskaði ráðuneytið á ný eftir því við embætti landlæknis að fá aðgang að öllum gögnum málsins, þar á meðal þeim sjúkraskrárgögnum sem umsögn landlæknis byggði á. Með viðbótarerindi embættis landlæknis frá 3. nóvember 2025 fylgdu umræddar sjúkraskrárupplýsingar.

Niðurstaða

Mál þetta varðar kæru á ákvörðun embættis landlæknis að vísa frá kvörtun kæranda á grundvelli 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007. Ráðuneytið hefur því til skoðunar hvort málsmeðferð embættis landlæknis samkvæmt 12. gr. laganna hafi verið lögum samkvæm. 

Lagagrundvöllur.

Meðal hlutverka embættis landlæknis er að hafa eftirlit með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum, sbr. e. liður 1. mgr. 4. gr. laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu. Samkvæmt j. lið sama ákvæðis skal embætti landlæknis sinna kvörtunum almennings vegna heilbrigðisþjónustu.

Í 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu er kveðið á um kvörtun til landlæknis. Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. er heimilt að beina formlegri kvörtun til landlæknis vegna meintrar vanrækslu og mistaka við veitingu heilbrigðisþjónustu. Landlæknir ákveður hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Landlæknir skal upplýsa kvartanda um framvindu og niðurstöðu máls innan hæfilegs tíma, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 12. gr. laganna. Kvörtun skal vera skrifleg og þar skal koma fram hvert sé tilefni hennar. Kvörtun skal borin fram við landlækni án ástæðulauss dráttar. Séu meira en fjögur ár liðin frá því að þau atvik gerðust sem eru tilefni kvörtunar er landlækni rétt að vísa kvörtun frá nema sérstakar ástæður mæli með því að hans mati að kvörtun sé tekin til meðferðar, sbr. 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. Samkvæmt 6. mgr. 12. gr. er heimilt að kæra málsmeðferð landlæknis til ráðherra.

Ákvæði 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu var breytt með lögum nr. 103/2023, um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um réttindi sjúklinga (refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rannsókn alvarlegra atvika). Með 6. gr. laganna var meðal annars gerð breyting á 2. málsl. 2. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu sem fól það í sér að veita landlækni heimild til þess að meta hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og öryggis heilbrigðisþjónustu, í því skyni að auka skilvirkni embættisins og stytta málsmeðferðartíma kvartana. Þá var gerð breyting á 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu sem fól í sér að sá tími sem unnt er að kvarta undan heilbrigðisþjónustu var styttur úr tíu árum í fjögur ár.

Niðurstaða ráðuneytisins.

Þrátt fyrir að álit landlæknis samkvæmt 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu séu ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sætir málsmeðferð landlæknis samkvæmt ákvæðinu endurskoðun ráðuneytisins, sbr. 6. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Í málinu reynir helst á það hvort embætti landlæknis hafi rannsakað mál kæranda með fullnægjandi hætti, verið heimilt að taka ákvörðun um að taka kvörtun kæranda ekki til frekari efnislegrar meðferðar og ljúka því án þess að gefa út álit í máli kæranda.

Líkt og að framan hefur verið rakið gerðu lög nr. 103/2023 breytingar á 2. máls. 2. mgr. og 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Lög nr. 103/2023 voru samþykkt á Alþingi 16. desember 2023 en flest ákvæði laganna öðluðust ekki gildi fyrr en tæpu ári síðar, 1. september 2024. Á það meðal annars við um 6. gr. laganna sem gerði umræddar breytingar. Eftirleiðis hefur 2. mgr. 12. gr. laganna hljóðað á þann veg að: „heimilt er að beina formlegri kvörtun til landlæknis vegna meintrar vanrækslu og mistaka við veitingu heilbrigðisþjónustu. Landlæknir ákveður hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Landlæknir skal upplýsa kvartanda um framvindu og niðurstöður máls innan hæfilegs tíma.“ Þá styttist jafnframt sá tími sem einstaklingar hafa til að kvarta úr tíu árum í fjögur ár, sbr. 4. mgr. 12. gr. laganna.

Í lagabreytingunni fólst breyting á málsmeðferð embættis landlæknis í tilvikum kvörtunarmála. Fyrir breytinguna bar landlækni í tilviki hverrar kvörtunar sem barst embættinu að framkvæma ítarlega rannsókn, þótt að í gögnum máls kæmi ekki neitt fram sem benti til þess að mistök eða vanræksla hefðu átt sér stað við veitingu heilbrigðisþjónustu, og ljúka málsmeðferð kvörtunarmáls með útgáfu álits landlæknis á efni kvörtunarinnar. Frá gildistöku laga nr. 103/2023 ákveður landlæknir hvort kvörtun sem berst gefi nægar ástæður til slíkrar ítarlegrar rannsóknar eða hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis í heilbrigðisþjónustu. Með breytingunni var landlækni veitt heimild til að forgangsraða kvörtunum og ljúka kvörtunarmálum að lokinni frumrannsókn ef ekkert í kvörtun bendir til þess að niðurstöður frekari rannsókna geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis í heilbrigðisþjónustu. Er það jafnframt í samræmi við II. kafla laga um landlækni og lýðheilsu sem fjallar um eftirlit með heilbrigðisþjónustu.

Með lagabreytingunni var rannsóknarskylda embættis landlæknis í kvörtunarmálum samkvæmt 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu ekki afnumin. Hins vegar getur landlæknir eftir lagabreytinguna framkvæmt frummat á kvörtun með tilheyrandi rannsókn og tekið í framhaldinu ákvörðun um hvort kvörtun gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Bendi kvörtun og fylgigögn hennar ekki til þess að slíkar aðstæður séu uppi í kvörtunarmáli er landlækni heimilt að ljúka máli án útgáfu álits. Við það mat getur embættinu borið skylda til að afla frekari gagna um atvik máls og heilbrigðisþjónustuna sem er til skoðunar að öðru leyti.

Af hálfu kæranda hefur verið byggt á því að honum hafi ekki orðið ljóst að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja mætti til mistaka fyrr en árið 2023 þegar hann undirgekkst hjartaþræðingu sem leiddi til heilsubrests. Landlæknir hafi því ekki getað borið fyrir sig hinn fjögurra ára frest sem kveðið er á um í 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Kærandi hefur jafnframt byggt á því að þrátt fyrir að atvik það, sem var grundvöllur kvörtunar til embættis landlæknis, hafi átt sér stað á árinu 2016 geti embætti landlæknis ekki beitt ákvæði 4. mgr. 12. gr. með afturvirkum hætti gagnvart honum.

Þegar kvörtun kæranda barst embætti landlæknis þann 8. október 2024 hafði nýtt ákvæði 6. gr. laga nr. 103/2023 tekið gildi. Meginregla íslensks réttar er að yngri lög ganga framar eldri lögum, þ.e. þegar yngri lög taka gildi falli þau eldri úr gildi. Um lagaskil og afturvirkni laga hefur verið fjallað í greinum fræðimanna (sjá til dæmis Sigurður Líndal: „Um lagaskil og afturvirkni laga.“ Úlfljótur, 1. tbl. 2006). Þar kemur fram að við nánari skýringu á tengslum eldri laga og yngri ráði úrslitum hvort yngri lög taki til réttarsambandsins meðan það er að mótast, þegar verið er að stofna til þess eða það er komið í endanlegt horf. Menn verða samkvæmt þessu að sætta sig við að yngri lög raski að einhverju leyti þeirri réttarstöðu sem menn nutu samkvæmt eldri lögum. Þá geta þær aðstæður verið uppi að ekki verði hjá því komist að framvirkar réttarreglur raski að einhverju leyti réttarstöðu sem náð hefur festu. Við slíkar aðstæður verði að laga þá réttarskipan sem komin var á áður en hin nýju lög gengu í gildi að þeim reglum.

Markmið fyrrnefndra breytinga á 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu fólst fyrst og fremst í að veita embættinu heimild til að forgangsraða málum þannig að ekki þurfi að leggja í umfangsmikla vinnu þegar augljóst þykir að rannsókn muni hvorki leiða til þess að bæta gæði heilbrigðisþjónustu né tryggja öryggi sjúklinga og stemma á þann hátt stigu við þeim fjölda kvartana sem borist hafa landlækni á síðustu árum þar sem fyrrnefnd sjónarmið hafa átt við. Að baki breytingunni bjuggu jafnframt þau sjónarmið að þegar langt er liðið frá atviki geti viðkomandi heilbrigðisstarfsmenn verið hættir störfum, fluttir eða jafnvel fallnir frá. Þá verði einnig að telja það til réttmætra væntinga heilbrigðisstarfsmanna að ásakanir um frávik eða afglöp í starfi eða önnur gagnrýni á störf þeirra, framkomu og ákvarðanatöku séu settar fram án ónauðsynlegra tafa og innan eðlilegra tímamarka. Þrátt fyrir framangreint er landlækni ávallt heimilt að rannsaka mál eða taka það til meðferðar óháð tímafresti ef það er í þágu faglegs eftirlitshlutverks með heilbrigðisþjónustunni.

Frá því að lög nr. 103/2023 voru samþykkt liðu rúmlega átta mánuðir áður en ákvæði 6. gr. þeirra tók gildi. Þeir sem notið hafa heilbrigðisþjónustu fyrir samþykkt laganna eða gildistöku þeirra hafa því haft tækifæri til að kvarta til landlæknis fyrir gildistöku þeirra. Með vísan til þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu er það mat ráðuneytisins að umrætt atvik er kvörtun kæranda lýtur að hafi orðið á árinu 2016 og hafi þar að leiðandi átt sér stað fyrir gildistöku breytingarákvæða laga nr. 103/2023. Kvörtun kæranda barst aftur á móti, líkt og að framan er rakið, eftir að ákvæði 6. gr. laganna tóku gildi sem breytti tímafresti laganna til þess að kvarta til landlæknis úr tíu árum í fjögur ár. Tímafrestur til þess að kvarta vegna þess atviks sem var grundvöllur kvörtunar kæranda var því liðinn þegar kærandi kvartaði til landlæknis.

Líkt og að framan hefur verið rakið er kveðið á um það í 2. málsl. 4. mgr. 12. gr. laga um landlækni og lýðheilsu að landlækni sé heimilt að taka mál til meðferðar þrátt fyrir að lengra en fjögur ár séu liðin frá því að þau atvik gerðust sem eru tilefni kvörtunar ef sérstakar ástæður mæla með því. Fyrir liggur að þegar landlæknir tók hina kærðu ákvörðun, dags. 5. mars 2025 gerði hann það án þess að afla sér þeirra sjúkraskrárgagna sem kærandi hafði sent með kvörtun sinni til embættisins. Í rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga felst að mál teljist almennt nægilega upplýst þegar þeirra upplýsinga hefur verið aflað sem eru nauðsynlegar til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í því. Samkvæmt framansögðu uppfyllti embættið ekki umrædda skyldu þegar það tók hina upprunalegu ákvörðun. Eftir að kærandi hafði kært ákvörðun embættisins til ráðuneytisins kallaði embættið eftir sjúkraskrárgögnum kæranda auk þess að gera breytingar á verklagi sínu er lúta að kvörtunum sem berast er varða atvik sem gerðust fyrir meira en fjórum árum frá því að kvörtun berst. Þrátt fyrir að upphafleg afgreiðsla embættis landlæknis á kvörtun kæranda hafi verið aðfinnsluverð er það mat ráðuneytisins að landlæknir hafi bætt úr upprunalegum annmörkum á málsmeðferð sinni við meðferð kærumálsins og málið teljist því nægjanlega upplýst samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Því sé ekki efni til þess að fella ákvörðun embættisins úr gildi af þeim sökum.

Kæranda og embætti landlæknis hefur greint á um þær upplýsingar sem lesa megi úr fyrirliggjandi sjúkraskrám. Ráðuneytið kallaði af þessum sökum eftir þeim upplýsingum sem embætti landlæknis byggði á við ákvörðun sína. Í ljós hefur komið að kærandi hefur byggt á þeim sjúkraskrárupplýsingum sem hann fékk frá Landspítala en embætti landlæknis byggði bæði á sjúkraskrárupplýsingum frá Landspítala og frá Læknasetrinu, þar sem umræddur læknir starfaði og sinnti kæranda að mestu. Af hálfu ráðuneytisins er ekki tekið undir þá fullyrðingu kæranda að þau gögn og dagsetningar sem landlæknir byggði á í umsögn sinni við kæruna eigi ekki við rök að styðjast, en þar má meðal annars finna upplýsingar um lyfjaávísanir og notkun lyfja auk ákvarðana læknisins að senda kæranda í kransæðamyndatöku árin 2016, 2019 og 2023 auk ákvörðunar um hjartaþræðingu árið 2023.

Í niðurstöðu embættis landlæknis í máli kæranda kemur fram að ekki hafi verið tilefni til þess að taka kvörtun kæranda til frekari rannsóknar auk þess sem tímafrestur til þess að kvarta  hafi verið liðinn. Ekkert bendi til þess að kærandi hafi orðið fyrir mistökum eða vanrækslu við veitingu heilbrigðisþjónustu. Niðurstaða embættisins er byggð á kvörtun kæranda, sjúkraskrárupplýsingum sem kærandi lét fylgja með kvörtuninni auk sjúkraskrárgagna sem embættið aflaði sjálft. Að mati landlæknis er ekki tilefni til þess að ætla að niðurstaða frekari málsmeðferðar leiði til staðfestingar meintra mistaka né að hún geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Af hálfu ráðuneytisins er fallist á að embætti landlæknis hafi verið heimilt að vísa kvörtun kæranda frá þar sem hún barst eftir að 6. gr. laga nr. 103/2023 tók gildi. Þá er það mat ráðuneytisins að eftir að embætti landlæknis bætti úr þeim annmörkum sem málið var haldið við upphaflega málsmeðferð embættisins hafi landlækni  jafnframt verið heimilt að vísa kvörtun kæranda frá á þeim grundvelli að sérstakar ástæður hafi ekki verið uppi í málinu sem mældu með því að kvörtun hans yrði tekin til meðferðar. Verður ákvörðun landlæknis því staðfest. 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Málsmeðferð embættis landlæknis í kvörtunarmáli kæranda sem lauk með ákvörðun embættisins, dags. 5. mars 2025, er staðfest.