09 apríl 2026
/
1353/2026. Úrskurður frá 9. apríl 2026
Hinn 9. apríl 2026 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1353/2026 í máli ÚNU 26030005.
Kæra, málsatvik og málsmeðferð
Með erindi, dags. 11. mars 2026, kærði […] ákvörðun þjóðkirkjunnar um afgreiðslu beiðni hennar um aðgang að hljóðupptöku í vörslu kirkjunnar.
Kærandi sendi erindi, dags. 6. mars 2026, til þjóðkirkjunnar og óskaði eftir því að fá afhent afrit af hljóðupptöku af viðtali aðgerðateymis þjóðkirkjunnar við kæranda í tengslum kvörtun […]. Þann sama dag var beiðni kæranda hafnað.
Kæran var kynnt þjóðkirkjunni með erindi úrskurðarnefndarinnar, dags. 12. mars 2026, og kirkjunni gefinn kostur á að koma á framfæri umsögn um kæruna.
Umsögn þjóðkirkjunnar barst úrskurðarnefndinni 31. mars 2026. Í henni vísar þjóðkirkjan til úrskurðarframkvæmdar nefndarinnar þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að þjóðkirkjan teljist ekki til stjórnvalda og vísa eigi málinu frá.
Óþarft er að rekja nánar það sem fram kemur í gögnum málsins sbr. 31. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við meðferð þess.
Niðurstaða
1.
Fyrirliggjandi kæra lýtur að synjun þjóðkirkjunnar á Íslandi á að veita aðgang að hljóðupptöku í vörslu kirkjunnar af viðtali aðgerðateymis þjóðkirkjunnar við kæranda en upptakan er í vörslu kirkjunnar.
Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er heimilt að bera synjun beiðni um aðgang að gögnum samkvæmt lögunum undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál sem úrskurðar um ágreininginn. Í þessu ákvæði felst að þeir sem hafa borið fram beiðni um aðgang að gögnum, sem fellur undir upplýsingalög, geta borið synjun á þeirri beiðni undir úrskurðarnefndina. Ef beiðni um aðgang að gögnum var á hinn bóginn beint til aðila sem ekki fellur undir upplýsingalögin þá á umrædd kæruheimild ekki við og ber úrskurðarnefndinni þá að vísa kæru frá.
Í 2. og 3. gr. upplýsingalaga er kveðið á um þá aðila sem felldir verða undir upplýsingalög og geta þar með borið skyldu til afhendingar gagna samkvæmt þeim lögum um öll skjöl sín eða hluta þeirra. Til úrlausnar á frávísunarkröfu þjóðkirkjunnar þarf því að taka afstöðu til þess hvort þjóðkirkjan eða starfsemi svonefnds aðgerðateymis kirkjunnar falli undir upplýsingalög samkvæmt þessum lagaákvæðum.
2.
Samkvæmt 2. gr. upplýsingalaga fellur undir upplýsingalög öll starfsemi stjórnvalda, sbr. 1. mgr. ákvæðisins, og öll starfsemi lögaðila sem eru 51% eða meira í eigu hins opinbera, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Tiltekin verkefni sem tengjast Alþingi og dómstólum, eins og afmarkað er í 4. og 5. mgr. 2. gr., geta fallið undir upplýsingalög en lúta á hinn bóginn ekki kærum til úrskurðarnefndarinnar. Síðastnefndu tvær málsgreinarnar koma þannig ekki til álita eða umfjöllunar í þessu sambandi og þá reynir í málinu heldur ekki á efnisreglu 3. mgr. 2. gr. laganna.
Samkvæmt 1. gr. laga um þjóðkirkjuna, nr. 77/2021, er þjóðkirkjan á Íslandi trúfélag. Segir í 2. og 3. mgr. 2. gr. laganna að um tengsl kirkjunnar og ríkis fari samkvæmt þeim lögum og samningum sem í gildi eru hverju sinni sem varða samskipti hennar og ríkisins og að þjóðkirkjan ráði starfi sínu og skipulagi innan lögmæltra marka. Þá skiptir hér máli að aðild einstaklinga að þjóðkirkjunni ræðst af skráningu í hana, líkt og við á um önnur trúfélög, sbr. 8. og 9. gr. laga um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög, nr. 108/1999. Þjóðkirkjan er að þessu leyti trúfélag, þótt hún hafi stöðu samkvæmt lögum, en ekki opinbert stjórnvald. Hér ber enn fremur að hafa í huga að í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum um þjóðkirkjuna, nr. 77/2021, segir svo um tilefni frumvarpsins:
Með frumvarpi þessu er haldið sömu þróun og hrundið var af stað við gildistöku gildandi laga árið 1997. Gengið er út frá þeirri stöðu sem þjóðkirkjunni var þá veitt sem sjálfstæðu trúfélagi í stað þess að líta á hana sem opinbera stofnun eins og talið var eðlilegt að gera fyrir þann tíma.
Af þessum atriðum leiðir, sbr. einnig fyrri niðurstöðu úrskurðarnefndar um upplýsingamál í úrskurði nr. 1145/2023, frá 5. júní 2023, og úrskurði nr. 1330/2025, frá 19. desember 2025, að þjóðkirkjan á Íslandi telst ekki vera stjórnvald í skilningi 1. mgr. 2. gr. upplýsingalaga. Þjóðkirkjan telst heldur ekki vera í eigu hins opinbera í skilningi 2. mgr. sömu lagagreinar. Þjóðkirkjan fellur þar af leiðandi ekki undir upplýsingalög, hvorki samkvæmt 1. né 2. mgr. 2. gr. upplýsingalaga.
3.
Samkvæmt 3. gr. upplýsingalaga geta upplýsingalög einnig tekið til einkaaðila, hvort sem þeir eru í opinberri eigu eða ekki, að því leyti sem þeim hefur með lögum eða með ákvörðun eða samningi, sem byggist á heimild í lögum, verið falið að taka stjórnvaldsákvörðun eða sinna þjónustu sem kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst að öðru leyti liður í opinberu hlutverki stjórnvalds.
Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 77/2021 ber þjóðkirkjunni að „halda úti vígðri þjónustu á landinu öllu og tryggja að allir landsmenn geti átt kost á henni“ og samkvæmt 3. mgr. 3. gr. geta stjórnvöld leitað til þjóðkirkjunnar í störfum sínum telji þau þess þörf. Þjóðkirkjan hefur samkvæmt þessu ákveðið hlutverk sem mælt er fyrir um í lögum. Það nægir hins vegar ekki eitt og sér til þess að talið verði að þjóðkirkjan hafi það hlutverk að taka stjórnvaldsákvarðanir eða að henni hafi verið falið að sinna þjónustu sem „kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst […] liður í opinberu hlutverki stjórnvalds“ eins og 3. gr. upplýsingalaga kveður á um eða að starfsemi aðgerðateymis þjóðkirkjunnar falli undir slíkt hlutverk.
Hér þarf að líta til þess að þjóðkirkjan telst ekki sjálf til stjórnvalda í skilningi upplýsingalaga eins og áður hefur verið rakið. Skylda hennar til að halda úti vígðri þjónustu, en starfsemi aðgerðateymis kirkjunnar getur eftir atvikum tengst veitingu hinnar vígðu þjónustu, felur í sér lögbundna skyldu sem lýtur að þjónustu kirkjunnar sem trúfélags með ákveðna sérstöðu að lögum en telst þó ekki vera „þjónusta sem kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst að öðru leyti liður í opinberu hlutverki stjórnvalds“ í skilningi 3. gr. upplýsingalaga. Aðgerðateymið eða starfsemi þess telst heldur ekki liður í störfum þjóðkirkjunnar sem stjórnvöld hafa leitað til hennar um að annast, það er á grundvelli niðurlags 3. mgr. 3. gr. laga um þjóðkirkjuna.
Að mati úrskurðarnefndar um upplýsingamál getur starfsemi aðgerðateymis þjóðkirkjunnar á Íslandi ekki talist vera hluti af þeirri opinberu þjónustu sem kirkjunni er falið að veita samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 77/2021. Við túlkun 3. gr. upplýsingalaga verður að hafa í huga að ákvæðinu er fyrst og fremst ætlað að tryggja samræmi og jafnræði borgaranna þegar kemur að framkvæmd opinberrar þjónustu. Í ákvæðinu felst þannig að stjórnvöld geta ekki fært verkefni sem þeim eru falin með lögum og ella hefðu fallið undir upplýsingalög undan gildissviði laganna með því að semja við einkaaðila um rækslu þeirra.
Þjóðkirkjan, eða starfsemi aðgerðateymis þjóðkirkjunnar, fellur samkvæmt framangreindu ekki undir upplýsingalög á grundvelli 3. gr. laganna. Því fellur efni kæru í þessu máli utan gildissviðs upplýsingalaga og verður kærunni því vísað frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál.
Úrskurðarorð
Kæru […], dags. 11. mars 2026, vegna synjunar þjóðkirkjunnar, dags. 6. mars 2026, á beiðni hennar um aðgang að gögnum er vísað frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál.
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir