Mál nr. 75/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 75/2026

Miðvikudaginn 22. apríl 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru móttekinni 28. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 29. október 2025 þar sem umsókn kæranda um umönnunarbætur var synjað.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddar umönnunarbætur með föður sínum frá 1. apríl 2023 til 31. október 2025. Kærandi sótti um áframhaldandi umönnunarbætur frá 1. nóvember 2025 með umsókn 18. september 2025. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 29. október 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að faðir kæranda væri ekki lífeyrisþegi í skilningi laga og reglna sem væri grundvöllur fyrir greiðslu umönnunarbóta. Kærandi andmælti ákvörðuninni 31. október 2025 og með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 17. nóvember 2025, var rökstuðningur veittur.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála þann 28. janúar 2026. Með bréfi, dags. 11. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 18. febrúar 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 19. febrúar 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 3. mars 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 5. mars 2026. Efnislegar athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru segir að Tryggingastofnun ríkisins hafi með bréfi, dags. 29. október 2025, synjað kæranda um um áframhaldandi maka- og umönnunarbætur. Gerð sé sú krafa að ákvörðuninni verði hnekkt og að kæranda fái áframhaldandi umönnunarbætur frá 1. nóvember 2025 þar sem að rök Tryggingastofnunar séu veik.

Í rökstuðningi Tryggingastofnunar, dags. 29. október 2025, segi: „Umsókn þinni er synjað þar sem, B, fær ekki greiddan lífeyri vegna tekna og er því ekki lífeyrisþegi í skilningi laga og reglna sem eru grundvöllur fyrir greiðslu makabóta.“

Kærandi hafi aldrei þegið makabætur heldur umönnunarbætur, hún sé eini umönnunaraðili föður síns sem sé X ára ellilífeyrisþegi sem þiggi lífeyri vegna tekna sinna, sem hann hafi haft m.a. á langri starfsævi sinni.

Í rökstuðningi hafi ekki verið vísað til lagagreina, reglugerða né úrskurða úrskurðarnefndar velferðarmála og því hafi hún óskað eftir frekari rökstuðning 31. október 2025. Í rökstuðningi stofnunarinnar, dags. 17. nóvember 2025, segi:

„Vísað er til andmæla þinna sem bárust stofnuninni 31. október 2025. Þar kemur fram að þú teljir að synjun TR byggi á röngum upplýsingum um stöðu föður þíns, B, enda sé hann ellilífeyrisþegi þar sem hann fái lífeyrisgreiðslur frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Jafnframt mótmælir þú því að TR hafi talið umsókn þína varða makabætur, en þú hafir sótt um umönnunarbætur sem dóttir föður þíns vegna umfangsmikillar umönnunar.

Um maka- og umönnunarbætur sé fjallað í 5. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Þar komi fram að heimilt sé, ef sérstakar aðstæður séu fyrir hendi, að greiða umönnunarbætur þeim sem haldi heimili með elli- eða örorkulífeyrisþega.“

Kærandi telji sig uppfylla framangreint skilyrði þar sem að sérstakar aðstæður séu fyrir hendi, hún haldi heimili með öldruðum föður sínum, sem sé ellilífeyrisþegi, þó hann fái ellilífeyri frá lífeyrissjóði en ekki frá Tryggingastofnun.

Túlkun Tryggingastofnunar á orðinu lífeyrisþegi sé alltof þröng og stangist á við jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem m.a. segi í 2. mgr. að ekki megi mismuna aðilum við úrlausn mála meðal annars m.t.t. þjóðfélagsstöðu eða af öðrum sambærilegum ástæðum. Undir aðrar sambærilega ástæður megi færa tvo ellilífeyrisþega sem fái lífeyri annars vegar frá Tryggingastofnun og hins vegar frá lífeyrissjóði. Tryggingastofnun telji það í lagi að mismuna lífeyrisþegum eftir því hvaðan þeir fái lífeyri. Það hafi eflaust ekki verið tilgangur löggjafans og hefði þurft að koma skýrt fram í lögum ef einungis umönnunaraðilar ellilífeyrisþega sem njóti lífeyris frá stofnuninni eigi rétt á umönnunarbótum. Jafnframt komi hvergi fram í leiðbeiningum Tryggingastofnunar hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til að fá maka- og umönnunarbætur. Stofnunin hafi því brotið leiðbeiningarskyldu samkvæmt lögum um almannatryggingar. Skilyrði sem Tryggingastofnun hafi tíundað á heimasíðu sinni séu auk þess mjög þröng.

Lögjöfnun Tryggingastofnunar sé brot á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga 37/1993 en þar segi: „Stjórnvald skal því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til.“

Í lok rökstuðnings Tryggingastofnunar, dags. 17. nóvember 2025, segi:

„Þrátt fyrir að þú hafir áður fengið greiddar umönnunarbætur, liggur fyrir að skilyrði 5. gr. laga nr. 99/2007 voru ekki uppfyllt á þeim tíma, þar sem faðir þinn var ekki ellilífeyrisþegi í skilningi laga um almannatryggingar. Þetta breytir þó ekki þeirri lagaskyldu stofnunarinnar að meta rétt til bóta á hverjum tíma, og er stofnuninni óheimilt að samþykkja áframhaldandi greiðslur þegar skilyrði laganna eru ekki fyrir hendi.“

Það sé mat kæranda að skilyrði 5. gr. laga um félagslega aðstoð hafi verið uppfyllt og þá hafi Tryggingastofnun einnig talið það fyrstu tíu mánuði ársins 2025 og síðustu tvo mánuði ársins 2024. Það eigi ekki að vera komið undir geðþótta stjórnvalda hvort bætur séu greiddar eða ekki eins og í þessu máli hafi synjun verið byggð á hæpnum rökum. Faðir kæranda eigi ekki að þurfa að vera ellilífeyrisþegi í skilningi laga um almannatryggingar og eigi ekki að þurfa að gjalda þess að lög um félagslega aðstoð skilgreini ekki hugtakið ellilífeyrisþegi.

Í málinu sé lagaóvissa þar sem hugtakið lífeyrisþegi sé ekki skilgreint í lögum um félagslega aðstoð og ekki öruggt að löggjafinn hafi einungis ætlað þeim ellilífeyrisþegum, sem fái lífeyri frá Tryggingastofnun að njóta umönnunar aðila, sem eigi rétt á umönnunarbótum.

Vísa mætti til markmiða laga um almannatryggingar sem fram komi í 1. gr. og þá sérstaklega 2. mgr. ákvæðisins: „Með bótum og greiðslum skv. 1. mgr., ásamt þjónustu og aðstoð sem kveðið er á um í öðrum lögum, skal stuðlað að því að þeir sem lögin taka til geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi.“ Kærandi hafi einungis fengið umönnunarbætur í tíu mánuði árið 2025 og það hafi verið agalegt að vera svipt þeim greiðslum. Hún hafi annast föður sinn undanfarin ár og varla hafi sá dagur liðið sem hún hafi verið lengur frá honum en tvo tíma og þær stundir séu teljandi á fingrum annarrar handar. Kærandi sé hjá föður sínum allan sólarhringinn alla daga ársins og það sé því ljóst að kærandi spari ríkinu milljónir.

Varðandi sérstæðar aðstæður í 5. gr laga um félagslega aðstoð þá sé ljóst að faðir kæranda gæti aldrei haldið heimili einn núna og hún sé […] umsjáraðili hans. Sjúkdómur hans hafi ágerst og þurfi hann aðstoð með allar athafnir daglegs lífs. Frá vorinu 2024 hafi kærandi notið aðstoðar heimahjúkrunar og sjúkraliða sem hafi aukist umtalsvert, kærandi þyrfti í raun miklu meiri aðstoð. Þó svo að það sé gott að fá aðstoð heimahjúkrunar og heimilisþrif (tvisvar í mánuði) finnist kæranda einnig erfitt að fá 100 manns inn á heimilið þrisvar á dag, heimahjúkrun, og heimilisþrif tvisvar í mánuði. Faðir kæranda harðneiti að fara inn á hjúkrunarheimili, fara í dagþjálfun, dagvistun eða í hvíldarinnlögn svo að kærandi geti hvílst. Kærandi eldi, þríf og sjái um þvott og kaupi allt sem þurfi og geri öll tilfallandi verkefni, meðal annars að fara með föður hennar í sjúkraþjálfun, læknisheimsóknir og fleira.

Kæranda finnist hún stundum vera í starfi einkaritara hjá föður sínum því það sé heilmikið púsluspil að ná saman dagskrá […]föður hennar varði að hafa samskipti við alla sem séu að reyna að ná í hann út af mismunandi atriðum. Þá bjóði hún gömlum félögum föður síns í kaffi til þess að brjóta upp félagslega einsleitni. Kærandi sjái um að faðir hennar taki lyfin sín og hafi eftirlit með því og blóðþrýstingi hans.

Faðir kæranda geti ekki gert einföldustu hluti, hann sé illa áttaður og viti stundum ekki hver kærandi sé og hvar hann sé. Það sé fylgifiskur sjúkdóms föður kæranda að hann snúi sólarhringnum við sem hafi mikil áhrif á kæranda, þetta sé því sólarhringsstarf. Árin 2024 til 2025 hafi þetta gerst endrum og eins, en það sem af er ári hafi slíkar andvökunætur orðið margar í röð. Þá eigi hann einnig til vegna sjúkdómsins að detta illa. Þetta sé meginástæða þess að kærandi komist ekki til vinnu. Hann þurfi stöðugt eftirlit.

Árið 2025 hafi að mörgu leyti ekki verið eins erfitt og árin á undan því allt hafi verið svo að segja komið í rútínu. Kærandi hafi þurft að nýta sér akstursþjónustu hjá bænum vegna veikinda föður hennar og þá hafi hann einnig fengið hjólastól. Það hafi verið umtalsvert umstang að eiga við ferðaþjónustuna og hafi kærandi alltaf farið með föður sínum. Árið 2026 hafi enn átt sér stað breytingar á föður kæranda. Sólarhringnum hafi ítrekað verið snúið við sem sé þreytandi ástand. Tvö síðustu árin hafi þetta gerst við og við en hann hafi aldrei gert þetta yfir lengra tímabil eins og núna. Á þessu ári hafi faðir kæranda dottið eins og svo oft áður en hafi slasast í fyrsta skipti.

Þess sé óskað að úrskurðarnefnd velferðarmála snúi ákvörðun Tryggingastofnunar og úrskurði að kærandi eigi rétt á umönnunarbótum frá 1. nóvember 2025.

Í athugasemdum kæranda frá 4. mars 2026 kemur fram að Tryggingastofnunar hafi mikið fjallað um að faðir kæranda hafi „umtalsverðar tekjur“ og teljist því ekki ellilífeyrisþegi í skilningi laga um almannatryggingar.

Tekjur föður kæranda séu ekki umtalsverðar en fari þó yfir 300.000 kr. viðmiðunarmörk Tryggingastofnunar þegar ellilífeyrir fari að skerðast. Þetta virðist vera helstu rök stofnunarinnar en ekki það sem hafi verið gefið upp sem rök fyrir synjuninni að hann væri ekki ellilífeyrisþegi í skilningi laga um almannatryggingar, þ.e. þiggi ekki lífeyri samkvæmt þeim lögum. Það séu ómálefnaleg rök að Tryggingastofnun hafi greitt bætur í 31 mánuð en geri það ekki lengur vegna þess að hann sé svo tekjuhár, þar sem annað sé ekki „málefnalegt“. Samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og reglum nr. 407/2002, sem skipti máli og tíundi skilyrði sem uppfylla verði til að hljóta megi umönnunarbætur, skerði það ekki rétt til umönnunarbóta að sá sem annast sé um sé ellilífeyrisþegi sem hafi umtalsverðar bætur. Einfaldlega sé talað um að sá sem annast sé um verði að vera „elli- eða örorkulífeyrisþegi.“

Samkvæmt orðanna hljóðan sé „ellilífeyrisþegi“ sá sem þiggi lífeyri sökum elli, viðmiðið hér á landi varðandi „elli“ sé bundið við 67 ára aldur í 16. gr. laga um almannatryggingar. Faðir kæranda sé á 85. aldursári og uppfylli því skilyrði laganna um að fá ellilífeyri sökum elli, það sé óumdeilt. Hann sé ellilífeyrisþegi og þ.a.l. uppfylli hann skilyrði laga um félagsleg aðstoð og reglna nr. 407/2002 til að mega hljóta umönnunarbætur. Það sé óumdeilt að faðir kæranda uppfylli skilyrði 16. gr. laga um almannatryggingar um að teljast vera ellilífeyrisþegi, sem samkvæmt lögfræðingi Tryggingastofnunar sé „frumskilyrði“ til að þiggja umönnunarbætur.

Hugtakið „ellilífeyrisþegi“ sé ekki skilgreint í lögum um almannatryggingar. Í 16. gr. séu aðeins tilgreind skilyrði þess hvað uppfylla verði til að teljast ellilífeyrisþegi og þau skilyrði uppfylli faðir kæranda.

Hugtakið lífeyrisþegi sé rýmra, það geti m.a. einnig tekið til örorkulífeyrisþega sem sé skilgreint í 1. tölul. 1.mgr. 2. gr. laga um almannatryggingar, sem Tryggingastofnun hafi byggt synjunina á, þ.e. lífeyrisþegi sé: „Einstaklingur sem fær greiddan lífeyri sem hann hefur sjálfur áunnið sér samkvæmt lögum þessum.“ Ekki sé talað um ellilífeyrisþega beinum orðum. Hugtaka- og orðskýringar séu oft hafðar til hægðarauka og af lagatæknilegum ástæðum til þess að forðast endurtekningar í lagatextanum. Varhugavert sé að nota slíkar hugtakaskilgreiningar í öðrum lögum, nema beinlínis sé tekið fram að svo beri að gera, en það sé hvorki gert í 14. gr. laga um félagslega aðstoð né í almannatryggingalögum. Í 2. mgr. 14. gr. felist engin slík heimild.

Lög um félagslega aðstoð og almannatryggingar hafi verið afgreidd frá Alþingi samdægurs árið 2007. Ef ætlunin hefði verið að umönnunarbætur ættu aðeins þeir að hljóta sem annast „lífeyrisþega“ í skilningi 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga um almannatryggingar, hefði löggjafanum verið í lófa lagið að hafa lagagreinina um umönnunarbætur í lögum um almannatryggingar. Það hafi ekki verið gert og því hafi vilji löggjafans ekki verið að leggja hugtakið „lífeyrisþegi“ í 1. tölul. 1 mgr. 2. gr. til grundvallar þegar talað sé um ellilífeyrisþega í lögum um félagslega aðstoð og reglum 407/2002.

Því sé mótmælt að dómur Hæstaréttar í máli nr. 16/2022, sem Tryggingastofnun hafi vísað til, eigi við. Það mál hafi varðað synjun að greiða áframhaldandi umönnunarbætur, sem Tryggingastofnun hafi talið sér þó skylt að greiða í 31 mánuð þar á undan. Í framangreindum dómi hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að hvorki sé um „sviptingu né skerðingu á fjárhæðum greiðslna sem hún (áfrýjandi) fékk frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins (að ræða. Þvert á móti hækkuðu greiðslur úr almannatryggingakerfinu til hennar talsvert eða í kringum 600.000 krónur árlega á þeim árum sem dómkrafan tekur til.“ Slíku sé ekki fyrir að fara í máli þessu heldur hafi kæranda verið synjað um áframhaldandi greiðslur og megi segja að þar hafi verið hoggið að réttmætum væntingum hennar um stöðugleika og fyrirsjáanleika greiðslna úr almannatryggingum.

Ástæða synjunar Tryggingastofnun sé sú að almannatrygginga- og lífeyrissjóðakerfið séu fjármögnuð á mismunandi vegu og hafi vísað m.a. því til rökstuðnings í framangreindan dóm. Líta beri til þess að hvergi sé berum orðum sett sem skilyrði greiðslna umönnunarbóta í lögum um félagslega aðstoð og almannatryggingar eða í reglum sett með stoð í lögunum (reglur nr. 407/2002) að aðeins þeir geti hlotið umönnunarbætur, sem sjái um lífeyrisþega sem fái lífeyri úr almannatryggingakerfinu. Engin lagastoð sé fyrir því og nógu ströng séu skilyrðin fyrir að fá umönnunarbætur.

Það sé þröng túlkun að aðeins þeir geti þegið umönnunarbætur, sem annist ellilífeyrisþega, sem þiggi lífeyri á úr almannatryggingakerfinu og útiloki þá ellilífeyrisþega sem fái ellilífeyri frá lífeyrissjóðum. Það leiði til ólögmætrar mismununar, sem sé brot á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sem sé svohljóðandi:

„Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.”

Í rökstuðningi Tryggingastofnunar segi að það hafi verið „mistök” að greiða kæranda umönnunarbætur. Kærandi sé ekki sammála því, stofnunin hafi einfaldlega farið að lögum og reglum og hún hafi uppfyllt þau ströngu skilyrði sem tilgreind séu á heimasíðu stofnunarinnar. Þar sé ekki tilgreint að umönnunarþegi verði að fá lífeyri sinn úr almannatryggingakerfinu.

Einungis sé farið fram á umönnunarbætur frá 1. nóvember 2025 til 1. febrúar 2026 sem hafi verið mest krefjandi í umönnun föður kæranda. Kærandi fjallar í framhaldinu ítarlega um umönnun föður síns á því tímabili. Þá segir að […] hafi faðir kæranda verið lagður inn og sé nú á öldrunardeild og muni þaðan fara á hjúkrunarheimili.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun, dags. 29. október 2025, þar sem umsókn um umönnunarbætur hafi verið synjað.

Um maka- og umönnunarbætur sé fjallað í 5. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Þar komi fram að heimilt sé, ef sérstakar aðstæður séu fyrir hendi, að greiða umönnunarbætur þeim sem haldi heimili með elli- eða örorkulífeyrisþega.

Í 14. gr. komi fram að ákvæði laga um almannatryggingar gildi um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við eigi.

Í 1. tölul. 2. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, sé hugtakið lífeyrisþegi skilgreint:

„Einstaklingur sem fær greiddan lífeyri sem hann hefur sjálfur áunnið sér samkvæmt lögum þessum.“

Í 21. gr. laganna sé fjallað um tekjutengingu ellilífeyris. Þar komi fram að fjárhæð lífeyris skuli lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn falli niður.

Í 53. gr. sé kveðið á um eftirlit og leiðréttingar, þar komi fram að grundvöll bótaréttar megi endurskoða hvenær sem er og samræma bætur þeim breytingum sem hafi orðið á aðstæðum greiðsluþega. Leiki rökstuddur grunur um að bótaréttur sé ekki fyrir hendi sé heimilt að stöðva greiðslur komi í ljós að bótaréttur sé ekki fyrir hendi.

Fjallað sé um maka- og umönnunarbætur í reglum nr. 407/2002. Í 1. gr. þeirra sé kveðið á um heimild til að greiða maka eða þeim sem haldi heimili með „elli- eða örorkulífeyrisþega“ bætur.

Kærandi hafi sótt um umönnunarbætur til að annast föður sinn sem hafi náð 67 ára aldri og uppfylli búsetuskilyrði til ellilífeyris. Hins vegar hafi hann umtalsverðar tekjur sem hafi leitt til þess að ellilífeyrir hans hafi fallið alfarið niður samkvæmt tekjuviðmiðum almannatrygginga. Hann fái því engar greiðslur lífeyris frá Tryggingastofnun.

Við vinnslu fyrri umsóknar kæranda hafi þau mistök orðið hjá Tryggingastofnun að samþykkja hana og hafi kæranda verið greiddar umönnunarbætur í 31 mánuð. Þegar umsókn hafi verið endurnýjuð hafi komið í ljós að skilyrði laganna hafi ekki verið uppfyllt þar sem umönnunarþeginn hafi ekki verið talinn lífeyrisþegi í skilningi laganna. Í kjölfarið hafi kæranda verið synjað um áframhaldandi rétt. Tryggingastofnun byggi synjunina á því að lagaskilyrði fyrir greiðslu maka- og umönnunarbóta hafi ekki verið uppfyllt.

Samkvæmt skýru orðalagi 5. gr. laga um félagslega aðstoð og 1. gr. reglna nr. 407/2002 sé frumskilyrði fyrir greiðslu að sá sem annast sé um sé elli- eða örorkulífeyrisþegi. Við mat á því hver teljist lífeyrisþegi beri að líta til skilgreiningar 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga um almannatryggingar, sem gildi jafnframt um félagslega aðstoð, sbr. 14. gr. laga um félagslega aðstoð. Lífeyrisþegi sé skilgreindur sem einstaklingur sem fái greiddan lífeyri samkvæmt lögunum.

Faðir kæranda fái ekki greiðslur frá Tryggingastofnun þar sem tekjur hans skerði lífeyrisrétt hans að fullu, sbr. 21. gr. laga um almannatryggingar. Þar sem hann fái ekki greiddan lífeyri falli hann ekki undir lagalega skilgreiningu lífeyrisþega. Af þeirri ástæðu sé lagagrundvöllur fyrir greiðslu umönnunarbóta ekki fyrir hendi.

Orðalagið „samkvæmt lögum þessum“ í 2. gr. laga um almannatryggingar sé afdráttarlaust og útiloki aðra en þá sem njóti greiðslna samkvæmt almannatryggingalöggjöfinni. Einstaklingar sem þiggi einvörðungu greiðslur frá lífeyrissjóðum falli því utan skilgreiningarinnar. Lög um félagslega aðstoð hafi ekki sjálfstæða skilgreiningu á hugtakinu og beri því að líta til grunnlöggjafarinnar, sbr. 14. gr. laganna. Að víkja frá þeirri skilgreiningu bryti gegn lögmætisreglunni.

Hæstiréttur hafi ítrekað staðfest, m.a. í dómi í máli nr. 16/2022, að almannatryggingakerfið og lífeyrissjóðakerfið séu tvær aðskildar stoðir með ólík markmið og fjármögnun. Almannatryggingar séu fjármagnaðar af skattfé og sé byggt á jöfnunarhlutverki ríkisins, en lífeyrissjóðir á iðgjöldum og eignarréttindum. Löggjafanum sé játað rúmt svigrúm til að skipuleggja bótakerfið og ákveða hverjir njóti aðstoðar. Það teljist því ekki ólögmæt mismunun í skilningi 11. gr. stjórnsýslulaga eða 65. gr. stjórnarskrárinnar að gera greinarmun á þessum tveimur hópum, enda sé lagaleg staða þeirra ólík.

Umönnunarbætur samkvæmt 5. gr. laga um félagslega aðstoð séu hluti af félagslegri aðstoð ríkisins og sé málefnalegt að slík viðbótaraðstoð sé bundin við þá sem falli innan almannatryggingakerfisins.

Tryggingastofnun viðurkenni að mistök hafi átt sér stað við upphaf greiðslna umönnunarbóta en það skapi ekki varanlegan rétt til greiðslna sem skorti lagastoð. Samkvæmt 53. gr. laga um almannatryggingar beri stofnuninni skylda til að sannreyna réttmæti greiðslna og stöðva þær ef í ljós komi að bótaréttur sé ekki fyrir hendi. Tryggingastofnun hafi ekki heimild til að viðhalda greiðslum sem séu án lagastoðar.

Með vísan til þess að faðir kæranda falli ekki undir skilgreiningu á lífeyrisþega samkvæmt 1. tölul. 2. gr. laga um almannatryggingar, þar sem hann fái ekki greiddan lífeyri, séu skilyrði 5. gr. laga um félagslega aðstoð fyrir greiðslu maka- og umönnunarbóta ekki uppfyllt.

Tryggingastofnun fari því fram á að kærð ákvörðun verði staðfest.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 29. október 2025 um að synja umsókn kæranda um umönnunarbætur með föður sínum.

Lagaheimild fyrir veitingu maka-/umönnunarbóta er að finna í 5. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Ákvæðið er svohljóðandi:

„Heimilt er, ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi, að greiða maka elli- eða örorkulífeyrisþega makabætur sem nema 228.000 kr. á mánuði. Jafnframt er heimilt, ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi, að greiða öðrum sem halda heimili með elli- eða örorkulífeyrisþega umönnunarbætur. Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd þessa ákvæðis.“

Í máli þessu liggur fyrir að Tryggingastofnun ríkisins samþykkti með bréfi, dags. 11. desember 2024, umsókn kæranda um maka- og umönnunarbætur fyrir tímabilið 1. apríl 2023 til 31. október 2025. Kærandi sótti um áframhaldandi greiðslur umönnunarbóta með umsókn 18. september 2025 sem Tryggingastofnun ríkisins synjaði á þeim forsendum að faðir hennar væri ekki lífeyrisþegi. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort að faðir kæranda uppfylli skilyrði 5. gr. laga um félagslega aðstoð um að vera ellilífeyrisþegi.

Hugtakið ellilífeyrisþegi er ekki skilgreint í lögum nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Samkvæmt 14. gr. laganna gilda ákvæði laga um almannatryggingar um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á. Við túlkun á því hvaða skilning beri að leggja í hugtakið ellilífeyrisþegi í 5. gr. laganna telur úrskurðarnefnd velferðarmála því að líta verði til laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Þar segir í 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. að lífeyrisþegi sé sá einstaklingur sem fái greiddan lífeyri sem hann hafi sjálfur áunnið sér samkvæmt lögum þessum. Ákvæðið kom inn í lögin með breytingarlögum nr. 88/2015 en í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laganna segir að hugtakið taki til þeirra sem fái lífeyrisgreiðslur samkvæmt lögunum sem ætlaðar séu þeim sjálfum, þ.e. ellilífeyris- og örorkulífeyrisþegum.

Að framangreindu virtu telur úrskurðarnefnd velferðarmála að með hugtakinu ellilífeyrisþegi í 5. gr. laga um félagslega aðstoð felist það skilyrði að viðkomandi njóti ellilífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins á grundvelli laga um almannatryggingar. Samkvæmt gögnum málsins á faðir kæranda ekki rétt á greiðslum ellilífeyris frá Tryggingastofnun sökum tekna frá lífeyrissjóði. Að mati nefndarinnar telst faðir kærandi því ekki vera ellilífeyrisþegi í skilningi laga um félagslega aðstoð og þ.a.l. er ekki uppfyllt skilyrði 5. gr. laga um félagslega aðstoð um að umönnunarþegi sé lífeyrisþegi.

Kærandi gerir margvíslegar athugasemdir við ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins. Meðal annars er byggt á því að stofnunin hafi brotið gegn reglu um meðalhóf í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og jafnræðisreglu 11. gr. laganna ásamt 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins hafi verið í samræmi við lög um um félagslega aðstoð og lög um almannatryggingar. Þá verður ekki séð að einstaklingar sem þiggja ellilífeyri samkvæmt lögum um almannatryggingar séu í sambærilegri stöðu við þá einstaklinga sem þiggja ellilífeyri frá lífeyrissjóðum, enda er ellilífeyri samkvæmt lögum um almannatryggingar tekjutengdur og er því einungis ætlað að tryggja framfærslu þeirra sem hafa náð ellilífeyrisaldri og eru undir ákveðnum tekjumörkum. Því er ekki fallist á að ákvörðun Tryggingastofnunar hafi brotið gegn framangreindum lagaákvæðum.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 29. október 2025, um að synja kæranda um greiðslur umönnunarbótabóta því staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja A, um umönnunarbætur, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir