Mál nr. 64/2026-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 64/2026

Miðvikudaginn 6. maí 2026

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 26. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 19. janúar 2026, um 40% bótarétt.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun þann 28. nóvember 2025 og var umsóknin samþykkt 19. janúar 2026 með 40% bótarétti.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 26. janúar 2026. Með bréfi, dags. 16. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 7. apríl 2026 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. apríl 2026. Athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að hann telji útreikning Vinnumálastofnunar um 40% bótarétt ekki endurspegla langtímaframlag hans á íslenskum vinnumarkaði og að hann byggist á misskilningi varðandi heimkomu hans úr U2-tímabili. Kærandi tekur fram að hann hafi starfað samfellt á íslenskum vinnumarkaði í yfir sjö og hálft ár. Á því tímabili hafi kærandi greitt að fullu í tryggingakerfið. Að miða núverandi bótarétt kæranda við „nýtt umsóknartímabil“, eða tímabilið 1. desember 2024 til 1. desember 2025 valdi honum verulegum skaða vegna stutts tímabils atvinnuleitar erlendis og með því sé alfarið horft fram hjá starfstímabili hans á landinu.

Kærandi hafi snúið aftur til Íslands 15. nóvember 2025, eða áður en U2-tímabil hans hafi runnið út. Ætlun kæranda hafi verið að hefja líf og störf hér á landi aftur án tafar. Því miður hafi kærandi misskilið kröfuna um að tilkynna sig persónulega til Vinnumálastofnunar innan sjö virkra daga. Sú töf sem hafi orðið, eða tilkynning 28. nóvember í stað 24. nóvember, hafi verið heiðarleg yfirsjón vegna misskilnings á reglum. Kærandi hafi nú þegar tryggt sér hlutastarf hjá fyrrum vinnuveitanda sínum og sé í virkri atvinnuleit fyrir fullt starf. Með 40% bótahlutfall geti kærandi ekki staðið undir grunnframfærslu á Íslandi á meðan hann leiti að fullu starfi.

Kærandi óski þess að úrskurðarnefndin felli niður núverandi ákvörðun og heimili endurútreikning bótaréttar hans á grundvelli starfsreynslu hans í stað þess að líta á heimkomu kæranda sem alfarið nýja umsókn.

III. Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi fyrst sótt um atvinnuleysisbætur með umsókn, dags. 19. maí 2025. Bótaréttur kæranda hafi þá verið 100%. Kærandi hafi sótt um og fengið útgefið U2 vottorð til að sinna atvinnuleit í Póllandi frá september til nóvember 2025. U2 vottorð hafi verið gefið út þann 29. ágúst 2025 með gildistíma frá 1. september til 30. nóvember 2025. Í sjálfu vottorði og í upplýsingum sem hafi verið sendar kæranda við útgáfu þess hafi komið fram að til að halda greiðslum atvinnuleysisbóta á Íslandi þyrfti hann að snúa aftur til Íslands áður en vottorðið rynni út. Kærandi hefði sjö virka daga frá gildistíma vottorðsins til að skrá sig hjá Vinnumálastofnun eftir heimkomu annars myndi hann missa rétt sinn til atvinnuleysisbóta. Kærandi myndi þá ekki eiga rétt á greiðslum atvinnuleysisbóta aftur fyrr en hann hefði starfað á Íslandi í að minnsta kosti þrjá mánuði í lágmarki 25% starfshlutfalli. Á vefsíðu Vinnumálastofnunar komi einnig fram að þegar komið sé aftur til Íslands þurfi að staðfesta komu til landsins innan sjö virkra daga, annars þurfi að ávinna sér rétt til nýs tímabils atvinnuleysisbóta.

Kærandi hafi komið aftur til Íslands þann 14. nóvember 2025. Kærandi hafi þó ekki tilkynnt um heimkomu innan lögbundins frests en hann hafi fyrst mætt á þjónustuskrifstofu Vinnumálastofnunar þann 28. nóvember 2025. Kæranda hafi verið tjáð að hann þyrfti að sækja aftur um greiðslur atvinnuleysisbóta þar sem hann hefði ekki tilkynnt um heimkomu innan lögbundins frests. Í kjölfarið hafi kærandi sótt um atvinnuleysisbætur með umsókn, dags. 1. desember. Í kjölfar frekari gagnaöflunar hafi kæranda verið birt ákvörðun, dags. 19. janúar 2026, þar sem honum hafi verið tilkynnt að umsókn hans um atvinnuleysisbætur hefði verið samþykkt. Bótaréttur kæranda hafi verið endurreiknaður miðað við 12 mánuði frá dagsetningu nýjustu umsóknar hans, þ.e. frá 28. nóvember 2025. Kæranda hafi verið tilkynnt að útreiknaður bótaréttur hans væri 40%.

Ákvörðun Vinnumálastofnunar hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála þann 26. janúar 2026. Við nánari athugun á útreikningi á bótarétti kæranda hafi komið í ljós að hann hafi verið rangur. Réttur bótaútreikningur kæranda miðað við fyrirliggjandi gögn sé 50%. Með erindi, dags. 24. mars 2026, hafi kæranda verið tilkynnt að bótaréttur hans væri 50%. Greiðslur atvinnuleysisbóta til kæranda á tímabilinu 1. desember 2025 til 28. febrúar 2026 hafi nú þegar verið leiðréttar til samræmis.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir.

Í c. lið 1. mgr. 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé mælt fyrir um að umsækjandi um greiðslur atvinnuleysistrygginga þurfi að vera búsettur og staddur hér á landi til að teljast tryggður samkvæmt lögunum.

Í VIII. kafla laganna sé að finna undanþágu frá framangreindri meginreglu. Í kaflanum sé að finna ákvæði er lúti að atvinnuleit eða atvinnu í öðru aðildarríki að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum. Samkvæmt 42. gr. laganna sé Vinnumálastofnun heimilt að greiða atvinnuleysisbætur til atvinnuleitanda sem sé í atvinnuleit í öðru EES-ríki ef hann uppfylli tiltekin skilyrði. Í 3. mgr. 42. gr. segi að Vinnumálastofnun gefi út viðeigandi vottorð til staðfestingar á rétti hins tryggða samkvæmt ákvæðinu. Í 1. mgr. 43. gr. laganna segi svo:

„Vinnumálastofnun er heimilt að greiða atvinnuleysisbætur skv. 42. gr. samfellt í allt að þrjá mánuði frá brottfarardegi hins tryggða en þó aldrei í lengri tíma en sem eftir er af tímabili skv. 29. gr.“

Í ákvæðinu komi skýrt fram að það tímabil sem Vinnumálastofnun sé heimilt að greiða atvinnuleysisbætur til umsækjanda í atvinnuleit erlendis hefjist á brottfarardegi viðkomandi. Vinnumálastofnun sé því ekki heimilt að greiða atvinnuleysisbætur til einstaklings lengur en í þrjá mánuði frá brottfarardegi hans.

Í 46. gr. laga um atvinnuleysistryggingar segi svo:

„Hinn tryggði sem hefur fengið greiddar atvinnuleysisbætur skv. 42. gr. og snýr aftur til landsins til að halda áfram atvinnuleit sinni á innlendum vinnumarkaði skal tilkynna um það skriflega til Vinnumálastofnunar innan sjö virkra daga frá því að tímabili skv. 43. gr. lauk eða komudegi hafi hinn tryggði komið til landsins áður en tímabilinu lauk. Atvinnuleysistrygging hans er þá sú sama og hún var áður en hann fór utan í atvinnuleit nema annað leiði af lögum þessum.

Láti hinn tryggði hjá líða að tilkynna um áframhaldandi atvinnuleit hér á landi innan tímamarka 1. mgr. falla greiðslur atvinnuleysisbóta niður frá og með þeim degi er tímabili skv. 43. gr. lauk eða hann hætti atvinnuleit í öðru aðildarríki hafi hann sannanlega hætt leitinni áður en tímabilinu lauk. Skal hinn tryggði þá sækja um atvinnuleysisbætur að nýju skv. 9. gr.“

Af 2. mgr. ákvæðisins sé ljóst að atvinnuleitandi sem nýti sér heimild til að vera í atvinnuleit erlendis missi rétt sinn til atvinnuleysisbóta ef hann tilkynni ekki um heimkomu innan tímafrests. Sá tímafrestur sé sjö virkir dagar frá því að tímabili vottorðs hafi lokið eða sjö virkir dagar frá komudegi hafi hinn tryggði komið til landsins fyrir lok tímabilsins. Í máli þessu hafi verið útgefið U2-vottorð til kæranda með gildistíma frá 1. september til 30. nóvember 2025. Kærandi hafi hins vegar snúið aftur til landsins þann 14. nóvember. Síðasti dagur kæranda til að tilkynna um heimkomu hafi verið sjö virkir dagar frá komudegi, eða 25. nóvember 2025. Óumdeilt sé að kærandi hafi ekki tilkynnt um heimkomu fyrr en 28. nóvember 2025. Ekki verði séð af gögnum málsins að kæranda hafi verið ómögulegt af heilsufarsástæðum að tilkynna stofnuninni um heimkomu innan lögbundins frests.

Í ljósi 2. mgr. 46. gr. laga um atvinnuleysistryggingar hafi borið að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til kæranda og hann þyrfti að sækja um atvinnuleysisbætur að nýju. Vinnumálastofnun bendi á að í tilfellum sem þessum sé stofnuninni ekki heimilt að horfa á tilvik sem leiði til þess atvinnuleysisbætur geymist, sbr. V. kafla laga um atvinnuleysistryggingar þegar sótt sé um atvinnuleysisbætur, enda eigi ákvæði kaflans ekki við um þá sem fái greiddar atvinnuleysisbætur í öðrum ríkjum eða samkvæmt ákvæðum VIII. kafla fyrir sama tímabil. Við mat á bótarétti einstaklinga sem hafi ekki tilkynnt um heimkomu innan lögbundins frests sé Vinnumálastofnun því einungis heimilt að horfa til síðustu tólf mánaða á ávinnslutímabil skv. 15. gr. laganna. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi kærandi starfað í 100% starfi í sex mánuði á síðustu 12 mánuðum fyrir umsóknardag, þ.e. á tímabilinu 1. desember 2024 til 1. desember 2025. Sú vinna á ávinnslutímabilinu nægi til að mynda 50% bótarétt skv. 2. mgr. 15. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

Með vísan til framangreindra sjónarmiða sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að bótaréttur kæranda sé rétt reiknaður 50%.

IV. Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Vinnumálastofnunar um 40% bótarétt kæranda. Eftir að kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála var bótaréttur kæranda endurreiknaður og ákveðinn 50%.

Í 1. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um gildissvið laganna, en þar segir að lögin gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verða atvinnulausir. Í 2. gr. laganna kemur fram að markmið þeirra sé að tryggja launamönnum eða sjálfstætt starfandi einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð á meðan þeir eru að leita sér að nýju starfi eftir að hafa misst fyrra starf sitt. Launamaður er hver sá sem vinnur launuð störf í annarri þjónustu í að minnsta kosti 25% starfshlutfalli í hverjum mánuði og greitt er tryggingagjald vegna starfsins samkvæmt lögum um tryggingagjald, sbr. a. lið 3. gr. laganna.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 54/2006 telst launamaður, sbr. a. lið 3. gr., að fullu tryggður samkvæmt lögunum eftir að hafa starfað samfellt á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. þó 5. mgr. Í 2. mgr. 15. gr. laganna kemur fram að launamaður, sem starfað hefur skemur en tólf mánuði en lengur en þrjá mánuði á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar, teljist tryggður hlutfallslega í samræmi við lengd starfstíma að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum, sbr. einnig 4. mgr.

Í 5. mgr. 15. gr. laganna kemur fram að þrátt fyrir ákvæði 1.-4. mgr. geti tryggingarhlutfall launamanns aldrei orðið hærra en sem nemur starfshlutfalli hans á ávinnslutímabilinu eða því starfshlutfalli sem hann er reiðubúinn að ráða sig til, sbr. 4. mgr. 14. gr. Hafi launamaður ekki verið í sama starfshlutfalli allt ávinnslutímabilið skuli miða við meðalstarfshlutfall hans á þeim tíma.

Í athugasemdum með 15. gr. laga nr. 54/2006 segir svo:

„Ákvæði þetta fjallar um þann tíma sem launamaður þarf að vera virkur á vinnumarkaði til að teljast vera að fullu tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins samkvæmt frumvarpinu. Samkvæmt gildandi lögum um atvinnuleysistryggingar öðlast launamaður rétt til hámarksbóta eftir að hafa verið í fullu starfi síðustu tólf mánuði áður en hann verður atvinnulaus, sbr. 8. gr. laganna. Gert er ráð fyrir að ávinnslutímabilið sé það sama og áður þannig að það miðist við síðustu tólf mánuðina áður en umsækjandi sækir um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar. Það liggur fyrir að margir sækja ekki um atvinnuleysisbætur um leið og þeir missa vinnu sína. Getur þá liðið einhver tími frá því að þeir misstu vinnu sína þar til þeir sækja um atvinnuleysisbætur. Má því gera ráð fyrir að reglur um geymdan bótarétt skv. V. kafla frumvarpsins komi til álita þegar nokkur tími líður milli þess að sótt er um atvinnuleysisbætur og umsækjandi missti vinnu sína. Sú breyting er lögð til að starfshlutfall launamanns hefur ekki áhrif á lengd þess tíma sem tekur hann að ávinna sér rétt innan atvinnuleysistryggingakerfisins eins og verið hefur . Síðan er gert ráð fyrir í [5]. mgr. að starfshlutfall launamannsins komi til með að hafa áhrif á það tryggingarhlutfall sem hann getur átt rétt á.

 

Má því segja að um tvær reglur sé að ræða sem spila saman. Annars vegar er litið til starfstíma og hins vegar til starfshlutfalls. Þessi breyting hefur þau áhrif að það tekur launamenn jafnlangan tíma að ávinna sér rétt til lágmarksréttinda innan atvinnuleysistryggingakerfisins óháð starfshlutfalli eða samtals þrjá mánuði á ávinnslutímabilinu. Sem dæmi má nefna launamann í 50% starfshlutfalli. Samkvæmt gildandi kerfi þarf hann að starfa í samtals 20 vikur á síðustu tólf mánuðum til að öðlast lágmarksatvinnuleysisbætur og allt tímabilið eða tólf mánuði til að öðlast rétt til 50% atvinnuleysisbóta. Það fyrirkomulag sem lagt er til með ákvæði þessu gerir hins vegar ráð fyrir að launamaður í 50% starfshlutfalli sem starfar samtals í þrjá mánuði öðlist rétt til lágmarks grunnatvinnuleysisbóta á sama hátt og sá sem er í 25% eða 100% starfshlutfalli. Enn fremur öðlast þessi launamaður rétt til helmings réttar til atvinnuleysistrygginga eftir starf í 50% starfshlutfalli í sex mánuði á sama hátt og sá sem er í 100% starfi. Hafi sá hinn sami starfað í níu mánuði á ávinnslutímabilinu á hann rétt á 75% tryggingarhlutfalli samkvæmt fyrri reglunni. Þá kemur síðari reglan til með að hafa áhrif þannig að sá hinn sami kemur ekki til með að eiga meiri rétt en sem nemur 50% tryggingarhlutfalli í samræmi við starfshlutfallið á ávinnslutímabilinu. Þannig getur hann ekki öðlast betri rétt innan kerfisins enda þótt hann hafi starfað í lengri tíma en sex mánuði á ávinnslutímabilinu þar sem starfshlutfallið hefur áhrif á tryggingarhlutfallið sem slíkt. Hafi umsækjandi ekki verið í sama starfshlutfalli á ávinnslutímabilinu skal taka mið af meðalstarfshlutfalli hans á tímabilinu. Með þessu nýja fyrirkomulagi er leitast við að draga úr áhrifum starfshlutfalls á atvinnuleysistryggingar launamanna. Síðan er gert ráð fyrir að eigi undanþága [5]. mgr. 14. gr. frumvarpsins við um launamanninn þannig að hann getur talist í virkri atvinnuleit enda þótt hann óski eftir hlutastarfi getur hann ekki fengið hærra tryggingarhlutfall en sem nemur því starfshlutfalli sem hann er reiðubúinn að ráða sig í. Hlutfallslegur réttur innan kerfisins hefur síðan áhrif á fjárhæð atvinnuleysisbóta skv. 32. og 33. gr. frumvarpsins.“

 

Fyrir liggur að kærandi sótti um atvinnuleysisbætur hjá Vinnumálastofnun 28. nóvember 2025 og tilgreindi í umsókn að hann gæti hafið störf 1. desember 2025. Bótaréttur kæranda var því reiknaður út frá 100% starfshlutfalli hans í sex mánuði á tímabilinu 1. desember 2024 til 1. desember 2025. Sú vinna á því ávinnslutímabili myndar 50% bótarétt, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 54/2006. Fyrir úrskurðarnefnd hafa ekki verið lögð fram gögn sem benda til þess að sá útreikningur sé rangur. Með vísan til þess er ákvörðun Vinnumálastofnunar um 50% bótarétt kæranda, staðfest.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar um 50% bótarétt A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir