Úrskurður í máli nr. IRN26040016

Þann 15. maí 2026 er í innviðaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi úrskurður í máli nr. IRN26040016:

Kæra til ógildingar á íbúakosningum um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps.

I. Kröfur og kæruheimild

Með kæru sem barst innviðaráðuneytinu (hér eftir ráðuneytið) 4. apríl 2026 kærðu […], […], […] og […] (hér eftir kærendur) framkvæmd íbúakosninga um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps (hér eftir íbúakosningarnar), sem fóru fram dagana 14.- 28. mars 2026.

Kærendur krefjast þess að íbúakosningarnar verði felldar úr gildi.

Kæruheimild er í 21. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar, sbr. 8. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011.

II. Helstu málsatvik / Málsmeðferð

Í ágúst 2025 ákváðu sveitarstjórnir Árneshrepps og Kaldrananeshrepps að skipa verkefnisstjórn um óformlegar viðræður um sameiningu sveitarfélaganna. Verkefnisstjórn fundaði átta sinnum og skilaði niðurstöðum sínum til hlutaðeigandi sveitarstjórna í desember 2025.

Samstarfsnefnd sveitarfélaganna var skipuð í febrúar 2026. Samstarfsnefndin var skipuð sex einstaklingum, þremur frá Kaldrananeshreppi og þremur frá Árneshreppi. Með bréfi til beggja sveitarstjórna dags. 13. febrúar 2026 lagði samstarfsnefnd fram álit sitt um að sameining væri vænlegur kostur fyrir íbúa sveitarfélaganna.

Sveitarstjórnir Árneshrepps og Kaldrananeshrepps skipuðu þriggja manna kjörstjórn sem bar ábyrgð á stjórnsýslu og framkvæmd íbúakosninganna.

Íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps fóru fram dagana 14.- 28. mars 2026.

Úrslit kosninganna voru birt á vefsíðum beggja sveitarfélaga 28. mars 2026.

Í Árneshreppi voru 54 á kjörskrá. Alls greiddu 44 atkvæði eða um 81,48%. Þar af sögðu 25 já, eða 56,81% greiddra atkvæða. 18 sögðu nei eða um 40,90%. Einn seðill var auður. Í Kaldrananeshreppi voru 95 á kjörskrá. Alls greiddu 56 atkvæði eða 58,94%. Þar af sögðu 41 já eða 73,21%, 12 sögðu nei eða 21,42%, 3 seðlar voru ógildir. Engin ágreiningsatkvæði komu fram og engin atkvæði bárust eftir að kjörstað var lokað og talningu lauk.

Niðurstaða íbúakosninganna var því sú að sameining var samþykkt í báðum sveitarfélögunum.

Ráðuneytinu barst kæra 4. apríl 2026 þar sem kærendur krefjast ógildingar á íbúakosningunum. Fyrir liggur að kærendur þessa máls eiga allir lögheimili í Árneshreppi.

Með tölvubréfi ráðuneytisins dags. 7. apríl 2026 var óskað eftir umsögn sveitarfélaganna vegna framkominnar kæru. Umsögn sveitarfélagsins Árneshrepps barst ráðuneytinu með tölvubréfi 8. apríl 2026. Í kjölfarið óskaði ráðuneytið eftir nánari upplýsingum um einstök atriði og bárust svör sveitarfélagsins 9. apríl sl.

Með tölvupósti til ráðuneytisins dags. 9. apríl 2026 upplýsti Kaldrananeshreppur að sveitarfélagið teldi umsögn Árneshrepps fullnægjandi, og að það myndi ekki skila umsögn í málinu.

Hinn 9. apríl 2026 barst ráðuneytinu umbeðin staðfesting frá Lögbirtingablaðinu um birtingu auglýsingar á tillögu um sameiningu sveitarfélaganna.

Með tölvupósti dags. 10. apríl 2026 sendi ráðuneytið umsögn sveitarfélagsins, þ.m.t. þær nánari upplýsingar sem kallað var eftir um einstaka atriði, til kærenda til andmæla. Andmæli kærenda bárust ráðuneytinu 22. apríl 2026.

Þá óskaði ráðuneytið eftir skýrslu sameiginlegrar kjörstjórnar um framkvæmd íbúakosninga um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps (hér eftir kjörstjórn), og barst hún með tölvupósti 15. apríl 2026. Þá óskaði ráðuneytið jafnframt eftir frekari skýringum frá kjörstjórn um aðgengi að kjörstað, og bárust þær upplýsingar með tölvupósti 8. maí 2026.

III. Sjónarmið kærenda

Kærendur krefjast þess að íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps verði felldar úr gildi á þeim grundvelli að annmarkar hafi verið svo verulegir að þeir leiði til ógildingar þeirra. Af kæru má ráða að kærendur telji meinta annmarka af þrennum toga.

Í fyrsta lagi kveðast kærendur gera athugasemdir við annmarka á atkvæðagreiðslu. Ákvæði 4. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, um sveitarstjórnarkosningar, sbr. reglugerð nr. 922/2023 um íbúakosningar sveitarfélaga, nánar tiltekið a-liður 17. gr., mæli fyrir um að samstarfsnefnd um sameiningu sveitarfélaga eða viðkomandi sveitarstjórnir skuli kynna íbúum sveitarfélaga þá tillögu sem greiða skal atkvæði um og helstu forsendur hennar með a.m.k. 20 daga fyrirvara, svo sem með kynningarfundum og/eða dreifibréfum. Tillagan skuli innan sama frests auglýst opinberlega í Lögbirtingablaði og fjölmiðlum.

Kærendur benda á að samkvæmt ákvæðinu sé skilyrt að tillaga um sameiningu sé kynnt með a.m.k. 20 daga fyrirvara. Samkvæmt orðanna hljóðan sé því gert ráð fyrir að tillaga um sameiningu og helstu forsendur hennar sé kynnt í a.m.k. 20 daga áður en atkvæðagreiðsla geti hafist. Það sem sé skilyrt sé eftirfarandi:

a) Auglýsing í Lögbirtingablaði. Sú auglýsing hafi verið birt 23. febrúar 2026 eða 19 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst.

b) Auglýsing í fjölmiðlum. Samkvæmt fundargerðum samstarfsnefndar hafi verið ákveðið að auglýsa atkvæðagreiðslu í Bændablaðinu. Sú auglýsing hafi birst í þeim fjölmiðli 26. febrúar 2026, eða um 16 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst.

c) Kynningarfundir meðal íbúa. Þessir fundir hafi verið haldnir 9. mars 2026, eða um 5 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst. Í ljósi þess að samstarfsnefndin og sveitarstjórnir hafi talið nauðsynlegt að halda kynningarfundi hafi borið að halda þá fundi a.m.k. 20 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst.

d) Dreifibréf meðal íbúa. Dreifibréf hafi verið birt á vefsíðu Árneshrepps 24. febrúar 2026 eða 18 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst.

Af framangreindu leiði að umrædd tillaga hafi því ekki verið kynnt með a.m.k. 20 daga fyrirvara líkt og ákvæði laganna og reglugerðarinnar geri ráð fyrir. Að mati kærenda sé ljóst að í engu tilfelli hafi a.m.k. 20 daga fyrirvari verið uppfylltur. Framangreint sé umtalsverður og alvarlegur annmarki sem leiða eigi til ógildingar íbúakosninganna að mati kærenda.

Þá gera kærendur athugasemdir við yfirskrift kynningarfunda sem haldnir hafi verið fimm dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst. Yfirskrift fundanna hafi verið: ,,Könnun á möguleikum á sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps”. Um afar villandi kynningu sé að ræða á þeirri atkvæðagreiðslu sem síðan hafi hafist örfáum dögum síðar, enda sé eðlismunur gríðarlegur á bindandi kosningu um sameiningu eða kosningu um könnun á sameiningu. Þegar tvær eða fleiri sveitarstjórnir hafi ákveðið að kanna möguleika á sameiningu eigi þær að kjósa samstarfsnefnd til að annast athugun málsins, sbr. 1. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga, en hér sé um að ræða upphafsskref í átt að könnun á sameiningarmöguleikum. Um sé að ræða svo alvarlegan annmarka á kynningu á atkvæðagreiðslunni að hljóti að leiða til ógildingar kosningar að mati kærenda, enda telji þeir ljóst að þessi yfirskrift hafi valdið ruglingi meðal íbúa sem hafi talið að aðeins væri verið að kjósa um hvort kanna ætti möguleika á sameiningu en ekki að um væri að ræða bindandi kosningu um sameiningu. 

Í öðru lagi gera kærendur athugasemdir við óskýrleika í aðdraganda íbúakosninganna. Kærendur gera athugasemdir við frétt er birt var á vefsíðu Árneshrepps 19. febrúar 2026 sem kærendur telja að beri með sér að um  óformlegar viðræður sveitarfélaganna um sameiningu hafi verið að ræða. Um sé að ræða eitt margra dæma um þá upplýsingaóreiðu sem hafi að mati kærenda einkennt aðdraganda íbúakosninganna.

Auk þess telja kærendur að orðalag í fundargerð verkefnisstjórnar um óformlegar sameiningarviðræður Árneshrepps og Kaldrananeshrepps frá 12. janúar 2026, eða rúmum 2 mánuðum áður en bindandi íbúakosningar um sameiningu hófust, beri með sér að á þessum tímapunkti hafi ekki verið um formlegar samningaviðræður að ræða heldur einungis óformlegar viðræður. Næsta fundargerð sem hafi tengst óformlegu viðræðunum, sem staðið hafi yfir þann 12. janúar 2026, sé dags. 13. febrúar 2026. Sú fundargerð stafi hins vegar frá samstarfsnefnd um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps en ekki verkefnisstjórn. Það sé óljóst hvað hafi orðið um þá vinnu sem verkefnisstjórnin hafi unnið. Í fundargerð frá 13. febrúar 2026 sé ekki að finna neinar bókanir um þau atriði sem fjallað sé um í síðustu fundargerð þar á undan, frá 12. janúar 2026. Það sé því óljóst að mati kærenda hvað hafi átt sér stað á tímabilinu 12. janúar til 13. febrúar 2026 sem hafi orðið þess valdandi að viðræðurnar hafi ekki lengur verið óformlegar sameiningarviðræður verkefnisstjórnar heldur vinna samstarfsnefndarinnar um sameiningu, enda ljóst að verkefnisstjórn hafði þá ekki skilað af sér sinni vinnu, sbr. fundargerð dags. 12. janúar 2026.

Í fundargerð hreppsnefndar Árneshrepps, dags. 4. febrúar 2026, sé að finna dagskrárliðinn: ,,Póstur frá Kaldrananeshreppi og hreppsnefndarfundur þeirra 28.01.26”. Undir nefndum lið sé eftirfarandi bókað:

Um viðræður sveitarfélaganna fram undan. Í bréfi dags. 28. nóvember  2025 leggur verkefnisstjórn um óformlegar sameiningarviðræður Árneshrepps og Kaldrananeshrepps til við sveitarstjórnir sveitarfélaganna tveggja að gengið verði til formlegra viðræðna um sameiningu skv. 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Sveitarstjórn Árneshrepps samþykkir fyrir sitt leiti að hefja formlegar samningaviðræður við sveitarstjórn Kaldrananeshrepps skv. 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og skipar eftirtalda tvo aðalfulltrúa og til vara í samstarfsnefnd sem skal kanna möguleika á sameiningu sveitarfélaganna. [...] Samstarfsnefnd er falið að gera verk- og tímaáætlun fyrir verkefnið og sækja um framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til að standa straum af kostnaði. Hreppsnefnd samþykkir að vísa málinu til síðari umræðu.

Kærendur vísa til auglýsingar um leiðbeiningar um ritun fundargerða sveitarstjórna nr. 1181/2021 um að skrá skuli heiti dagskrármála og láta fylgigögn fylgja með viðkomandi dagskrárlið. Dagskrárliðurinn beri að mati kærenda ekki með sér að um sé að ræða jafn stórt og viðamikið verkefni og formlegar samningaviðræður, hvað þá að rúmum tveimur vikum síðar sé undirbúningur að bindandi kosningu hafinn. Í fundargerð verkefnisstjórnar um óformlegar samningaviðræður, dags. 28. nóvember 2025, sé fjallað um drög að skilabréfi. Fyrir liggi að verkefnisstjórnin hafi haldið bæði íbúafundi í desember 2025 og tvo formlega fundi eftir þetta tímamark. Þannig geti það að mati kærenda ekki staðist að hreppsnefnd Árneshrepps hafi tekið ákvörðun um að hefja formlegar sameiningarviðræður á grundvelli þessa bréfs frá verkefnisstjórn enda sé verkefnisstjórnin skýr í fundargerð 12. janúar 2026 um að ekki standi til að hefja formlegt sameiningarferli. Að mati kærenda sé um að ræða alvarlegan annmarka á þeirri stjórnsýslu sem fram hafi farið í aðdraganda þess að boðað hafi verið til kosninga um sameiningu og til þess fallinn að hafa veruleg áhrif á möguleika íbúa til að fylgjast með ferlinu og átta sig á því. Þetta sé sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að frestir til að kynna tillöguna hafi ekki verið virtir samkvæmt framangreindu.

Í þriðja lagi gera kærendur athugasemdir við aðgengi að kjörstað í Árneshreppi. Fyrir liggi að viðvera kjörstjórnar eða fulltrúa á kjörstað hafi ekki verið fullnægjandi þar sem þeir hafi ekki haft viðveru stóran hluta þess tíma sem auglýst hafi verið að hægt væri að kjósa. Þá hafi vegur ekki verið opnaður innan kjördæmisins á auglýstum kjördögum auk þess sem vegur inn í sveitina hafi verið ófær allan þann tíma sem kosningarnar stóðu yfir utan 25. mars 2026. Þá hafi þurft að ganga eftir því að fá upplýsingar um utankjörfundaratkvæðagreiðslu auk þess sem illa hafi gengið að fá afhent kjörgögn. Þetta sé annmarki sem leiða skuli til ógildingar kosninganna að mati kæranda.

Samandregið telja kærendur að það hafi verið erfitt eða jafnvel ómögulegt að átta sig á því hver aðdragandi atkvæðagreiðslu hafi verið, auk þess sem misvísandi upplýsingar hafi komið fram um eðli atkvæðagreiðslunnar. Þá hafi lögbundnir frestir ekki verið virtir af hálfu sveitarfélagsins sem hafi haft áhrif á möguleika íbúa til að kynna sér eðli kosninganna og þau gögn sem kosningar um sameiningu byggði á. Þá hafi aðgengi að kjörstað og kjörgögnum verið haldið verulegum annmörkum.

Kærendur telja að hinir meintu annmarkar skuli hver um sig, sem og allir saman, leiða til ógildingar á íbúakosningunum. Benda kærendur á að niðurstaða kosninganna hafi verið á þá leið að 18 íbúar Árneshrepps hafi valið nei, en 25 já. Því hafi einungis 4 atkvæði þurft að færast frá já í nei til að niðurstaða kosninganna væri á þá leið að tillögunni um sameiningu yrði hafnað.

IV. Umsögn Árneshrepps

Líkt og að framan greinir upplýsti Kaldrananeshreppur með tölvupósti til ráðuneytisins dags. 9. apríl 2026 að sveitarfélagið teldi umsögn Árneshrepps fullnægjandi, og að það myndi ekki skila umsögn í málinu. Verður því umsögn Árneshrepps lögð til grundvallar í eftirfarandi umfjöllun enda snýr álitaefni máls þessa að undirbúningi og framkvæmd íbúakosninganna í því sveitarfélagi.

Hvað varðar kynningu á tillögu um sameiningu og álit samstarfsnefndar vísar sveitarfélagið til þess að kynning á tillögu um sameiningu sveitarfélaganna hafi hafist með ítarlegri frétt um álit samstarfsnefndar á vefsíðum Árneshrepps og Kaldrananeshrepps 19. febrúar 2026 undir yfirskriftinni: ,,Kosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps í mars”. Vefsíðurnar séu þeir miðlar sem sveitarfélögin noti helst til að koma skilaboðum til íbúa og beri að mati sveitarfélaganna að leggja að jöfnu við staðbundna fjölmiðla. Áhersla hafi verið lögð á að nýta þá miðla sem helst þjóni þeim tilgangi að koma upplýsingum til íbúa.

Í fréttatilkynningu á vefsíðu Árneshrepps komi fram upplýsingar um þá tillögu sem kosið yrði um, tímabil kosninganna og framtíðarsýn samstarfsnefndar. Auk þess séu erindi samstarfsnefndar til sveitarstjórna og forsendur álits þess sem fram komi í erindinu birt í fylgiskjölum. Fréttinni fylgi mynd af forsíðu fylgiskjals sem innihaldi ýmsar upplýsingar um sveitarfélögin sem samstarfsnefnd lagði til grundvallar við mótun álits síns. Í heiti skjalsins sé notað orðalag sem sé sótt til 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, sem sé lýsandi fyrir þá vinnu samstarfsnefndar sem hafi legið til grundvallar áliti nefndarinnar.

Frétt hafi verið birt á vefsíðu Árneshrepps þann 23. febrúar 2026 undir yfirskriftinni: ,,Íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps”. Í fréttinni hafi m.a. komið skýrt fram að hreppsnefnd Árneshrepps hafi samþykkt að láta fara fram íbúakosningar um tillögu um sameiningu sveitarfélaganna samkvæmt 119. gr. sveitarstjórnarlaga, sem og allar helstu upplýsingar um fyrirkomulag kosninganna. Hreppsnefnd Árneshrepps telur að yfirskrift og texti frétta á vefsíðu sveitarfélagsins hafi verið nægilega skýr og skilmerkilegur til að íbúar gætu áttað sig á þeirri tillögu sem kjósa skyldi um.

Þá hafi dreifibréfi um íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps verið dreift á heimili í Árneshreppi föstudaginn 20. febrúar 2026. Rafræn útgáfa hafi verið birt á vefsíðum beggja sveitarfélaga á þremur tungumálum 24. febrúar 2026, en prentuð útgáfa hafði þá þegar borist íbúum á lögheimili þeirra og það gert aðgengilegt í verslun.

Það sé rangt, sem kærendur haldi fram, að auglýsing í Lögbirtingablaði hafi birst 23. febrúar 2026. Auglýsingin hafi verið útgefin og birt 20. febrúar 2026 í Lögbirtingablaði en afrit séu birt að jafnaði næsta virka dag í pdf tölublöðum á vefsíðu.

Samstarfsnefndin hafi jafnframt auglýst íbúakosningar um tillögu um sameiningu sveitarfélaganna í Bændablaðinu þar sem það sé sá miðill sem hafi mesta dreifingu prentmiðils á svæðinu. Bændablaðið komi út á tveggja vikna fresti og auglýsingin hafi birst 26. febrúar 2026, sem sé fyrsta útgáfa blaðsins eftir að skipun samstarfsnefndar var staðfest á fundi hreppsnefndar 12. febrúar 2026. Fréttatilkynning um íbúakosningar um tillögu til sameiningar hafi verið send á helstu fjölmiðla 20. febrúar 2026 og fréttir hafi m.a. verið birtar á vefsíðu mbl.is þann 20. febrúar 2026 og visir.is þann 21. febrúar 2026.

Íbúafundir á vegum samstarfsnefndar um sameiningu hafi verið auglýstir í dreifibréfi, viðburður settur upp á Facebook og auglýsing um íbúafund hafi verið birt á vefsíðu Árneshrepps 3. mars 2026 undir yfirskriftinni: ,,Íbúafundur vegna kosningar um sameiningu”. Kynningarefni og auglýsing um íbúafundi sem birt hafi verið á vefsíðu Árneshrepps hafi einnig verið deilt á íbúasíðu Árneshrepps á Facebook. Sú íbúasíða sé ekki á vegum sveitarfélagsins en þar séu reglulega birtar tilkynningar og fréttir til íbúa.

Kynningarfundir fyrir íbúa hafi verið haldnir 9. mars 2026 í félagsheimilinu Baldri í Kaldrananeshreppi og félagsheimilinu í Árnesi í Árneshreppi. Dagsetningin hafi verið valin með það fyrir augum að sem flestir íbúar gætu sótt fundina og að ekki liði of langur tími frá íbúafundum til upphafs atkvæðagreiðslutímabilsins. Íbúafundirnir hafi verið sendir út í streymi auk þess sem fundirnir hafi verið teknir upp og upptaka birt á vefsíðum sveitarfélaganna til að veita aðgengi að efni þeirra. Íbúafundir séu tilteknir í sveitarstjórnarlögum sem dæmi um leiðir til að kynna tillögu um sameiningu á kynningartímabili, en ekki sé tiltekið hvenær á kynningartímabili slíkir fundir skuli fara fram.

Hreppsnefnd Árneshrepps telji að kynning tillögunnar hafi verið ítarleg og að tímafrestir hafi verið virtir með birtingu í þeim miðlum sem líklegastir hafi verið til að koma upplýsingum á framfæri við íbúa. Kynning málsins fyrir íbúum hafi verið ítarleg og fráleitt sé að halda því fram að kynning tillögunnar, álit nefndarinnar og íbúakosninganna sé haldin þeim annmörkum að valda skuli ógildingu þeirra.

Hvað varðar óskýrleika í aðdraganda íbúakosninganna segir í umsögn Árneshrepps að ákvörðun um sameiningarviðræður samkvæmt 119. gr. sveitarstjórnarlaga hafi lögum samkvæmt verið tekin á tveimur fundum hreppsnefndarinnar. Fyrri umræða hafi farið fram á fundi hreppsnefndar 4. febrúar 2026 og seinni umræða 12. febrúar 2026. Skýrt komi fram í bókun hreppsnefndar 4. febrúar 2026 að ákvörðunin varði formlegar sameiningarviðræður samkvæmt 119. gr. sveitarstjórnarlaga og skipun samstarfsnefndar. Í bókuninni sé vísað til erindis verkefnisstjórnar um óformlegar viðræður frá 28. nóvember 2025.

Á fundi hreppsnefndar 12. febrúar 2026 hafi fimm liðir verið á dagskrá og afgreiðslur þeirra bókaðar, þ.e.: 1) skipun samstarfsnefndar, 2) atkvæðagreiðslutímabil og kynning íbúakosninga, 3) skipun sameiginlegrar kjörstjórnar, 4) skipun undirkjörstjórnar og, 5) atkvæðaseðill. Bókanirnar séu skýrt orðaðar með vísun í lög og reglugerðir og allar ákvarðanir teknar af þar til bæru stjórnvaldi.

Þótt til sanns vegar megi færa að heiti viðkomandi liðar í fundargerð frá 4. febrúar 2026 hefði getað verið meira lýsandi telji hreppsnefnd að bókanir í fundargerð séu á þann veg að engum vafa sé undirorpið hvaða ákvarðanir hafi verið teknar og með hvaða hætti þær hafi verið teknar.

Þá segir í umsögn að í kæru sé vísað til þess að veður og færð hafi sett strik í reikninginn varðandi aðgengi að kjörstöðum og opnunartíma þeirra, sem sé vissulega rétt. Í Árneshreppi hafi kjörstaður verið opinn á upphafsdegi og lokadegi kosningatímabilsins, auk þess sem tekið hafi verið á móti atkvæðum á skrifstofu sveitarfélagsins þá daga sem hún hafi verið opin. Vegna veðurs og færðar hafi opnunardagar verið færri en til stóð og auglýst hafi verið. Í reglugerð um íbúakosningar sé ekki að finna heimildir til að framlengja kosningatímabil vegna veðuraðstæðna. Kjörstjórn hafi því ekki talið sig hafa heimild til að framlengja kosningatímabilið vegna þeirra óviðráðanlegu aðstæðna sem hafi komið í veg fyrir opnun kjörstaða. Lokun skrifstofu vegna veðurs og færðar hafi verið auglýst og hreppsnefnd hafi gert það sem í hennar valdi stóð til að tryggja að atkvæði sem bárust með flugi kæmust á kjörstað fyrir lokun kosningatímabilsins laugardaginn 28. mars sl.

Hvað varðar umfjöllun í kæru um að ganga hafi þurft eftir því að fá upplýsingar um ,,utankjörfundaratkvæðagreiðslu” og að illa hafi gengið að fá afhent kjörgögn segir eftirfarandi í umsögn. Nokkrir kjósendur hafi óskað eftir því að fá kjörgögn áður en atkvæðagreiðslan hafi hafist, sem kjörstjórn hafi ekki talið sér heimilt að verða við. Í öðrum tilfellum hafi tölvupóstur með kjörgögnum verið sendur samdægurs eða í síðasta lagi fyrsta virka dag eftir að beiðni barst í tölvupósti. Einhverjir þeirra sem sendu inn beiðni áður en atkvæðagreiðslutímabilið hófst hafi ítrekað beiðni sína áður en kjörgögn hafi verið send að morgni mánudags 16. mars sl. Ekkert bendi að mati sveitarfélagsins til þess að verklagi kjörstjórnar varðandi afhendingu kjörgagna hafi valdið því að kjósandi hafi ekki haft kost á að skila atkvæði sínu. Tekur sveitarfélagið fram í þessu samhengi að engin póstatkvæði hafi borist kjörstjórn eftir lokun kjörstaðar 28. mars sl.

Í umsögn fjallar sveitarfélagið um að kjörsókn í sveitarfélaginu hafi verið með betra móti sé horft til íbúakosninga um sameiningu sveitarfélaga almennt, eða 81,48%. Þar af leiðandi telur hreppsnefnd fjarri lagi að um annmarka á framkvæmd atkvæðagreiðslunnar hafi verið að ræða, hvað þá að um sé að ræða viðamikla annmarka sem hefðu áhrif á niðurstöður íbúakosninganna.

Samandregið telur sveitarfélagið Árneshreppur að ákvörðun um að fram færu íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps hafi verið tekin með réttmætum hætti og að kynning á tillögunni hafi verið fullnægjandi. Þá telur hreppsnefnd af og frá að þau atriði sem tiltekin eru í kærunni séu þess eðlis að þau hefðu getað haft veruleg áhrif á niðurstöðu íbúakosninganna.

V. Andmæli kærenda

Í andmælum kærenda eru áréttaðir meintir annmarkar á atkvæðagreiðslu. Benda kærendur á að lögin og reglugerðin geri skýran áskilnað um að kynna skuli þá tillögu sem greiða skal atkvæði um og helstu forsendur hennar fullum 20 dögum áður en kosning hefst. Samkvæmt orðanna hljóðan sé frekar gert ráð fyrir að lengri tími líði en 20 dagar. Sú tímalína sem rakin sé í kæru og svör Árneshrepps sýni svo ekki verður um villst að ekki hafi verið raunhæft að halda kosningar á því tímabili sem raunin varð. Til að mynda verði þar að vísa til þess svars hreppsins að ákveðið hafi verið að auglýsa í Bændablaðinu, þrátt fyrir að fyrir hafi legið að næsti útgáfudagur þess væri ekki fyrr en 26. febrúar eða 16 dögum áður en atkvæðagreiðslan hófst. Þetta atriði eitt og sér hefði að mati kærenda átt að vera næg ástæða fyrir sveitarfélögin til að hætta við atkvæðagreiðsluna á fyrirhuguðu tímabili.

Kærendur telja að miklu máli skipti hvenær kynningarfundir fyrir íbúa fóru fram. Fyrir liggi að fundirnir hafi verið haldnir örfáum dögum áður en atkvæðagreiðslan hófst. Upplýsingar skuli liggja fyrir með a.m.k. 20 daga fyrirvara og að það geti ekki gengið að nýjar upplýsingar séu að berast með mun styttri fyrirvara, enda sé tilgangurinn með 20 daga fyrirvaranum augljóslega að gefa íbúum kost á að ráðfæra sig um málið, bæði innan og utan samfélagsins, áður en atkvæðagreiðsla hefst.

Að því er varði dreifibréf sem sveitarfélagið vísi til þá sé að mati kærenda óljóst með hvaða hætti póstdreifing þess fór fram, þ.m.t. hvort það hafi verið sent öllum íbúum. Í ljósi þeirrar þekktu staðreyndar að hluti íbúa Árneshrepps haldi til í öðrum landshlutum hluta úr vetri þá verði að telja það of seint að senda út dreifibréf á þeim tíma sem það var gert.

Varðandi athugasemdir kærenda sem lúta að aðgengi að kjörstað benda kærendur á að samkvæmt dreifibréfi var opnunartími kjörstaða í Árneshreppi á skrifstofu Árneshrepps á virkum dögum frá klukkan 13:00 – 17:00, laugardaginn 14. mars frá klukkan 12:00 – 14:00 og laugardaginn 28. mars frá klukkan 12:00 – 16:00. Fyrir liggi að aðeins hafi verið opið á skrifstofu Árneshrepps í tvo daga af þeim tíu sem átti að vera opið.

Þá hafi vegur ekki verið opinn nema í afar stuttan tíma á þessum tveimur vikum sem íbúakosning stóð yfir. Vegur 643 hafi hvorki verið opnaður að sveitarfélagsmörkunum 14. mars né 28. mars 2026, þ.e. aðal kjördagana tvo. Seinasta dag atkvæðagreiðslu, þ.e. 28. mars sl., hafi vegur 643 aðeins verið opnaður frá Gjögri í Norðurfjörð. Því hafi ekki verið opinn vegur inn í sveitina þann dag eða daginn á undan. Áætlunarflug sé á föstudögum en ekki hafi verið flogið á föstudeginum 27. mars 2026 vegna veðurs. Flug hafi hins vegar verið fært til laugardagsins 28. mars, en þrátt fyrir það sé ekki öllum fært að nýta sér þann möguleika enda erfitt fyrir þá aðila sem hefðu mögulega viljað nýta sér þá leið að vera bíllausir í Árneshreppi og komast ekki aftur til baka fyrr en með næsta flugi sem ekki var hægt að treysta á hvenær yrði, enda hafi veður verið válynd. Telja kærendur að forsvarsmenn Árneshrepps þekki áhrif vályndra veðra á samgöngur og hvenær þeirra sé helst að vænta. Því verði að mati kærenda að telja að sú aðstaða að samgöngur hafi verið í ólagi mest allan tímann sem atkvæðagreiðslan stóð yfir, hafi verið vel fyrirsjáanleg.

Í athugasemdum fjalla kærendur um tvö dæmi um seinagang við að fá afhent kjörgögn til að kjósa utan kjörfundar. Aðili hafi sent tölvupóst á fyrsta degi atkvæðagreiðslunnar þann 14. mars þar sem óskað var eftir kjörgögnum en hafi ekki fengið þau send fyrr en eftir að hann hafi hringt til að reka á eftir þeim þann 16. mars. Þá hafi annar aðili hringt á hreppsskrifstofuna á Kaldrananeshreppi þann 12. mars og óskað eftir kjörgögnum til að kjósa utan kjörfundar. Sá aðili hafi hringt aftur 19. mars en ekki fengið gögnin send fyrr en 20. mars. Á þeim tíma hafi helmingur þess tíma verið liðinn sem atkvæðagreiðsla stóð yfir en póstsamgöngur við Árneshrepp séu einungis einu sinni í viku og þá einungis ef flug tekst vegna veðurs. Telja kærendur að þessi seinagangur hafi dregið verulega úr möguleikum íbúa til að taka þátt í atkvæðagreiðslunni.

Þá benda kærendur á að fyrir liggi að aðeins tveir kjörstjórnarmenn, en ekki þrír eins og lög gera ráð fyrir, hafi verið viðstaddir atkvæðagreiðsluna þann 14. mars sl. Telja verði að um sé að ræða slíkan ágalla á framkvæmd kosninganna að leiða eigi til ógildingar íbúakosninganna. Þá sé að mati kærenda óljóst hvernig meðferð utankjörfundaratkvæðaseðla hafi verið háttað á hreppsskrifstofu.

Að síðustu taka kærendur fram að allt virðist benda til þess að atkvæðagreiðslan hafi verið ákveðin í flýti og að kapp hafi verið meira en forsjá, enda álit þeirra sem stóðu að málinu í janúar að undirbúningur væri á eftir áætlun. Fullyrða megi að slíkur hraði sem var á málinu, á síðustu vikum þess áður en atkvæðagreiðsla hófst, hafi orðið til þess að íbúar hafi ekki haft það svigrúm sem eðlilegt er til að meta framkomnar upplýsingar og ræða sín á milli. Til marks um þetta hafi komið í ljós 10. apríl að sú tímalína að kjósa um sameiningu sveitarfélaganna seinni partinn í mars þegar almennar sveitarstjórnarkosningar eru þann 16. maí gangi engan veginn upp. Um morguninn þann 10. apríl var gefið út að kosið yrði til sveitarstjórna í báðum sveitarfélögum sem telja verði að hafi verið óumflýjanlegt enda frestir vegna sveitarstjórnarkosninga þá að hluta liðnir eða á eindaga, m.a. tímafrestur til að bjóða fram lista í sveitarstjórnarkosningum, en hann rann út kl. 12:00 á hádegi þann 10. apríl. Á þeim tímapunkti hafði ekkert verið gefið út um sameiginlega yfirkjörstjórn eða hvernig haga ætti framboðum í sameinuðu sveitarfélagi. Þetta sé enn eitt dæmið um að undirbúningi hafi verið flýtt um of sem hafi gert það að verkum að frestir hafi ekki verið virtir og málið fallið í eindaga, sem leiða eigi til ógildingar íbúakosninganna. Þrátt fyrir að kjörsókn hafi verið með ágætum í sameiningarkosningunum í Árneshreppi séu dæmi um mun betri kjörsókn í Árneshreppi. Því séu miklar líkur á því að margir kjósendur hafi ekki komið atkvæði sínu að í þessari mikilvægu atkvæðagreiðslu vegna  þeirra annmarka sem raktir hafa verið og þess hversu seint upplýsingar komu fram, að ónefndum öðrum atriðum sem rakin hafa verið.

VI. Niðurstaða

Mál þetta varðar íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps, sem fram fóru dagana 14.- 28. mars 2026. Kærendur þessa máls hafa lögheimili í Árneshreppi og gera athugasemdir við undirbúning og framkvæmd íbúakosninganna og krefjast þess að íbúakosningarnar verði felldar úr gildi vegna meintra annmarka. Kemur því til skoðunar hvort slíkir ágallar hafi verið á undirbúningi og framkvæmd íbúakosninganna að þeir hafi haft áhrif á niðurstöðu og skuli leiða til ógildingar.

1. Lagagrundvöllur málsins

Í 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 er fjallað um sameiningu sveitarfélaga. Segir þar í 1. mgr. að þegar sveitarstjórnir hafi ákveðið að kanna möguleika á sameiningu viðkomandi sveitarfélaga skuli þær kjósa samstarfsnefnd til að annast athugun málsins. Skal hvor sveitarstjórn kjósa tvo fulltrúa eða fleiri í nefndina eftir samkomulagi. Samkvæmt 2. mgr. ber sveitarstjórnum að taka málið á dagskrá  þegar samstarfsnefnd hefur skilað áliti sínu um sameiningu hlutaðeigandi sveitarfélaga. Að lokinni umræðu sveitarstjórna skal fara fram atkvæðagreiðsla meðal íbúa sveitarfélaganna um sameininguna. Viðkomandi sveitarstjórnir ákveða sameiginlega hvenær atkvæðagreiðsla fer fram og skal kosið sama dag í öllum viðkomandi sveitarfélögum, sbr. 3. mgr. Í 4. mgr. segir að samstarfsnefndin eða viðkomandi sveitarstjórnir skuli kynna íbúum sveitarfélaganna þá tillögu sem greiða eigi atkvæði um og helstu forsendur hennar með a.m.k. 20 daga fyrirvara, svo sem með kynningarfundum og/eða dreifibréfum. Tillagan skal innan sama frests auglýst opinberlega í Lögbirtingablaði og fjölmiðlum. Þá ber sveitarstjórn að láta gera atkvæðaseðil til afnota við atkvæðagreiðsluna samkvæmt 5. mgr. ákvæðisins og skal form atkvæðaseðils staðfest af ráðuneytinu. Við framkvæmd atkvæðagreiðslu samkvæmt þessari grein skal að öðru leyti farið eftir 133. gr. sveitarstjórnarlaga sem fjallar um íbúakosningar sveitarfélaga.

Samkvæmt 133. gr. sveitarstjórnarlaga skal atkvæðagreiðsla í íbúakosningu vera leynileg og atkvæðaréttur jafn. Þá er heimilt að halda íbúakosningu þar sem atkvæði er greitt með pósti og/eða að íbúakosningar fari fram á tilteknu tímabili í stað þess að hún fari fram á tilteknum kjördegi. Í  7. mgr. 133. gr. segir að ráðherra skuli setja reglugerð þar sem mælt er fyrir um undirbúning, framkvæmd og fyrirkomulag íbúakosninga sveitarfélaga, þ.m.t. um skipan og starfshætti kjörstjórnar, kjörskrá, framkvæmd talningar, kjörgögn, aðstoðarmenn kjósenda, umboðsmenn, kostnað við kosningar, fyrirkomulag atkvæðagreiðslu með pósti o.fl.

Þá segir í 8. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga að kærur um ólögmæti íbúakosninga skuli sendar ráðuneytinu til úrlausnar innan sjö daga frá því lýst var úrslitum kosninga.

Í þessu samhengi telur ráðuneytið rétt að líta til þeirra breytinga sem gerðar voru á sveitarstjórnarlögum í þeim tilgangi að einfalda íbúakosningar, sbr.  lög nr. 83/2022 um breytingu á  sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 (íbúakosningar á vegum sveitarfélaga). Af skýringum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 83/2022 má ráða að markmið breytinganna hafi verið að einfalda þær reglur sem gilda um íbúakosningar á vegum sveitarfélaga og auðvelda sveitarfélögum að halda slíkar kosningar með skilvirkum hætti. Í þessu samhengi er í frumvarpinu vísað til þess að í framkvæmd hafi komið í ljós að ekki væri nægjanlega skýrt hvaða tilteknu meginreglur kosningalaga ættu við um íbúakosningar. Hins vegar hafi komið í ljós að kröfur kosningalaga til framkvæmdar íbúakosninga hafi reynst óþarflega íþyngjandi og kostnaðarsamar, sérstaklega þegar horft væri til þess að slíkar atkvæðagreiðslur væru almennt ekki bindandi. Með frumvarpinu var jafnframt lögð til sú leið að láta sveitarfélögin sjálf ákveða reglur sem skulu gilda um íbúakosningar á vegum þeirra.

Frá því var hins vegar horfið með lögum nr. 62/2023, um breytingu á kosningalögum, lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, og sveitarstjórnarlögum. Var þá ráðherra sveitarstjórnarmála falið að setja reglugerð sem gilda skuli um íbúakosningar sveitarfélaga. Í frumvarpinu kemur m.a. fram í umfjöllun um ákvæðið sem síðar varð af 133. gr. að lagt sé til að kveðið verði skýrar á um að heimilt sé að greiða atkvæði með póstkosningu en með því fyrirkomulagi sé vikið frá þeirri formfestu sem viðhöfð hafi verið við kosningaframkvæmd hér á landi. Gert sé ráð fyrir að reglugerð sem gilda eigi um íbúakosningar skýri þær reglur sem gilda um íbúakosningar og minnki umfang slíkra kosninga en jafnframt gæti að þeim grundvallaratriðum sem þurfa að eiga við um öryggi og vandaða framkvæmd kosninga.

Innviðaráðherra hefur á grundvelli 7. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga sett reglugerð nr. 922/2023 sem kveður á um íbúakosningar sveitarfélaga. Markmið reglugerðarinnar er að stuðla að öruggri framkvæmd íbúakosninga með því að mæla fyrir um þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til framkvæmdar íbúakosninga sem fram fara á vegum sveitarfélaga á grundvelli sveitarstjórnarlaga.

Ákvæði 20. gr. reglugerðarinnar kveður á um að gallar á kosningu leiði ekki til ógildingar kosninga nema líklegt sé að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna. Kærur um ólögmæti íbúakosninga skulu sendar ráðuneyti sveitarstjórnarmála til úrlausnar innan sjö daga frá því að lýst var úrslitum kosninga, sbr. 21. gr. reglugerðarinnar.

2. Athugasemdir við kynningu og aðdraganda

Svo sem fyrr var rakið telja kærendur ýmsa annmarka á aðdraganda og framkvæmd íbúakosninganna sem leiði til ógildingar. Að mati ráðuneytisins takmarkast kæruheimild 21. gr. reglugerðar um íbúakosningar, sbr. 8. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaganna við þau atriði sem fjallað er um í 119. gr. sveitarstjórnarlaga og reglugerð um íbúakosningar og séu til þess fallin að hafa áhrif á úrslit kosninganna, sbr. 20. gr. reglugerðarinnar. 

Er því óhjákvæmilegt að taka afstöðu til þess hvert hinna kærðu atriða heyri undir fyrrnefnda kæruheimild og ráðuneytið getur tekið til skoðunar á grundvelli hennar.

2.1. Kynning fyrir íbúa á tillögu sem greiða skyldi atkvæði um

Af athugasemdum kærenda má að mati ráðuneytisins ráða að þeir telji að kynningu fyrir íbúakosningarnar hafi verið ábótavant. Tillagan hafi ekki verið kynnt með a.m.k. 20 daga fyrirvara líkt og gert sé ráð fyrir, sbr. 4. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, sbr. 17. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar sveitarfélaga. Sveitarfélögin telja hins vegar að kynning tillögunnar hafi verið ítarleg og tímafrestir virtir með birtingu, m.a. í þeim miðlum sem líklegastir séu til að koma upplýsingum á framfæri til íbúa sveitarfélaganna.

Samkvæmt a. lið 17. gr. reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga skulu samstarfsnefnd um sameiningu sveitarfélaga eða viðkomandi sveitarstjórnir kynna íbúum sveitarfélaganna þá tillögu sem greiða skal atkvæði um og helstu forsendur hennar með a.m.k. 20 daga fyrirvara, svo sem með kynningarfundum og/eða dreifibréfum. Tillagan skal innan sama frests auglýst opinberlega í Lögbirtingablaði og í fjölmiðlum.

Sveitarstjórn hefur vísað til þess að dreifibréfi um íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps hafi verið dreift á heimili í Árneshreppi föstudaginn 20. febrúar 2026, eða 22 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst. Þá liggur fyrir að rafræn útgáfa dreifibréfsins var birt á vefsíðum beggja sveitarfélaga á þremur tungumálum 24. febrúar 2026. Íbúafundir á vegum samstarfsnefndar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps voru auglýstir með skýrum hætti í áðurnefndu dreifibréfi. Þá vísar Árneshreppur til þess að viðburðurinn um íbúafundina hafi verið settur upp á Facebook. Þá var auglýsing um íbúafund birt á vefsíðu Árneshrepps 3. mars 2026 undir yfirskriftinni: ,,Íbúafundur vegna kosningar um sameiningu”. Kynningarefni og auglýsingu um íbúafundi sem birt var á vefsíðu Árneshrepps var að sögn sveitarfélagsins einnig deilt á íbúasíðu á Facebook. Samkvæmt dreifibréfinu voru íbúafundir á vegum samstarfsnefndar haldnir mánudaginn 9. mars 2026 kl. 19:30 í félagsheimilinu Baldri, Kaldrananeshreppi, og kl. 14:00 í félagsheimilinu í Árnesi, Árneshreppi. Íbúafundir voru sendir út í streymi á netinu. Upptökur frá íbúafundum voru birtar á vefsíðu sveitarfélagsins til að veita aðgengi að efni þeirra.

Þá gera kærendur athugasemd við að birting auglýsingar í Lögbirtingablaði hafi ekki verið innan þess frests sem kveðið er á um í 17. gr. reglugerðar nr. 922/2023. Í 7. gr. laga  nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað er kveðið á um heimild til rafrænnar útgáfu Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs. Í reglugerð um útgáfu Lögbirtingablaðs, nr. 623/2005, segir í 1. málsl. 2. mgr. 1. gr. að réttaráhrif auglýsinga í Lögbirtingablaði skuli bundin við rafræna útgáfu á vef Lögbirtingablaðsins. Samkvæmt upplýsingum sem ráðuneytið kallaði eftir frá Lögbirtingablaðinu var auglýsing um tillögu að sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps birt í Lögbirtingablaði með rafrænum hætti á áskriftarvef í samræmi við reglugerð um útgáfu Lögbirtingablaðs nr. 623/2005, þann 20. febrúar 2026, eða 22 dögum áður en atkvæðagreiðslan hófst.

Hvað varðar birtingu tillögu um sameiningu sveitarfélaganna í fjölmiðlum liggur fyrir í málinu að frétt um álit samstarfsnefndar um sameiningu var birt á vefsíðum beggja sveitarfélaga tæpum mánuði áður en atkvæðagreiðsla hófst, eða 19. febrúar 2025. Umrædd frétt ber yfirskriftina: ,,Kosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps í mars”. Í fréttinni greinir m.a. frá því að sveitarstjórnirnar hafi ákveðið að efna til íbúakosningar um sameiningu sveitarfélaganna samkvæmt 119. gr. sveitarstjórnarlaga og að kosningarnar fari fram dagana 14.-18. mars 2026. Þar koma fram upplýsingar um þá tillögu sem kosið verði um og framtíðarsýn samstarfsnefndar. Þá eru erindi samstarfsnefndar til sveitarstjórna Árneshrepps og Kaldrananeshrepps og forsendur álits samstarfsnefndar sem fram kemur í erindinu birt í fylgiskjölum með fréttinni.

Þann 23. febrúar 2026 var birt frétt á vefsíðu Árneshrepps undir yfirskriftinni: ,,Íbúakosningar um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps“. Í fréttinni segir m.a. að sveitarstjórnir Árneshrepps og Kaldrananeshrepps hafi samþykkt að láta fara fram íbúakosningar um tillögu um sameiningu daganna 14.-28. mars 2026 og allar helstu upplýsingar um fyrirkomulag kosninganna jafnframt raktar. Með fréttinni voru samkvæmt framlögðum gögnum birt eftirfarandi fylgiskjöl: afrit sveitarstjórnarlaga, reglugerð um íbúakosningar, erindi samstarfsnefndar til sveitarstjórnar Kaldrananeshrepps og Árneshrepps og könnun á sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps – forsendur samstarfsnefndar.

Þá liggur fyrir að samstarfsnefnd ákvað að auglýsa íbúakosningar um tillögu um sameiningu sveitarfélaganna í Bændablaðinu. Blaðið kemur út á tveggja vikna fresti. Hafa kærendur gert athugasemd við þá ákvörðun þar sem auglýsingin hafi þá birst í blaðinu 26. febrúar 2026, eða 16 dögum áður en atkvæðagreiðsla hófst. Sveitarfélagið hefur vísað til þess að Bændablaðið sé sá fjölmiðill sem hafi mesta dreifingu prentmiðils á svæðinu. Fyrir liggur að auglýsingin var birt í fyrstu útgáfu Bændablaðsins eftir að skipun samstarfsnefndar var staðfest á fundi hreppsnefndar 12. febrúar 2026. Þá telur ráðuneytið málefnalegt og rétt í þessu samhengi að líta til þess sem segir í umsögn að fréttatilkynning um íbúakosningar um sameiningartillögu sveitarfélaganna var send á helstu fjölmiðla 20. febrúar 2026. Liggur þannig óumdeilanlega fyrir að vefsíða mbl.is birti frétt um efnið 20. febrúar 2026 og visir.is 21. febrúar 2026. Báðir fréttamiðlar eru óumdeilanlega þekktir af landsmönnum öllum.

Samandregið telur ráðuneytið að fullnægt hafi verið skilyrðum 17. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um að tillagan sem greiða skyldi atkvæði um og helstu forsendur hennar hafi verið kynnt íbúum sveitarfélaganna með kynningarfundum og/eða dreifibréfi með fullnægjandi hætti. Í þessu samhengi lítur ráðuneytið til þess að samkvæmt umræddu ákvæði er það ekki skilyrði að tillaga verði kynnt bæði á fundi og í dreifibréfi innan þess frests sem ákvæðið mælir fyrir um. Þá er það mat ráðuneytisins að birting auglýsingar í Lögbirtingablaði og fjölmiðlum hafi verið fullnægjandi og innan þess frest sem kveðið er á um í 17. gr. reglugerðar nr. 922/2023.

2.2.  Óskýrleiki í aðdraganda íbúakosninganna

Þá gera kærendur athugasemdir við óskýrleika í aðdraganda íbúakosninganna. Vísast í því sambandi til fyrri umfjöllunar kærenda um að upplýsingaóreiða hafi einkennt aðdraganda kosninganna auk þess sem bókanir fundargerða hafi verið villandi.

Í ljósi þess að kæruheimild 8. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga takmarkist við þau atriði sem fjallað er um í 119. gr. laganna og reglugerð um íbúakosningar er það mat ráðuneytisins að umrætt umkvörtunarefni falli ekki undir kæruheimild 21. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar. Kemur framangreint því ekki til skoðunar í tengslum við lögmæti íbúakosninganna.

Fyrrnefnt umkvörtunarefni verður hins vegar tekið til skoðunar af hálfu ráðuneytisins á grundvelli þess að um ábendingu eða kvörtun sé að ræða vegna stjórnsýslu sveitarfélags og mun ráðuneytið leggja mat á hvort þau gefi tilefni til að fjalla formlega um stjórnsýslu sveitarfélaganna á grundvelli 112. gr. sveitarstjórnarlaga. Við mat á því hvort tilefni sé til að taka stjórnsýslu sveitarfélags til formlegrar umfjöllunar lítur ráðuneytið til tiltekinna sjónarmiða sem koma fram í verklagsreglum sem birtar eru á vefsíðu ráðuneytisins, www.irn.is. Meðal þessara sjónarmiða eru hvort vísbendingar séu um að stjórnsýsla sveitarfélagsins samrýmist ekki lögum, hversu miklir þeir hagsmunir eru sem málið varðar, hversu langt er liðið frá því atvik máls áttu sér stað, hvort sá sem ber fram kvörtun er kjörinn fulltrúi í sveitarstjórn og hversu mikil réttaróvissa ríkir á því sviði sem málið varðar, það er hvort þörf er á leiðbeiningum ráðuneytisins.

Rétt er að taka fram að mál sem ráðuneytið tekur til skoðunar á grundvelli 112. gr. sveitarstjórnarlaga eru almennt þess eðlis að sá sem sendir inn kvörtun eða ábendingu hefur ekki stöðu aðila máls en honum eru þó sendar upplýsingar um afstöðu ráðuneytisins í málinu þegar hún liggur fyrir.

3. Framkvæmd íbúakosninga

3.1. Viðvera fulltrúa á kjörstað

Af kæru má ráða að kærendur telji að viðvera kjörstjórnar eða fulltrúa hennar á kjörstað hafi verið ófullnægjandi stóran hluta þess tíma sem auglýst hafi verið að hægt væri að kjósa.

Sem fyrr segir samþykktu sveitarstjórnir Árneshrepps og Kaldrananeshrepps að láta fara fram íbúakosningar um sameiningu sveitarfélaganna dagana 14.-28. mars 2026. Samkvæmt framlögðum gögnum var opnunartími kjörstaða auglýstur sem hér segir:

Árneshreppur: Unnt væri að greiða atkvæði á skrifstofu Árneshrepps sem væri opin á virkum dögum frá kl. 13:00-17:00. Þar að auki yrði kjörstaður opinn í félagsheimilinu í Árnesi á eftirfarandi dögum: laugardaginn 14. mars 2026 frá kl. 12:00-14:00 og laugardaginn 28. mars frá kl. 12:00-16:00. Kaldrananeshreppur: Unnt væri að greiða atkvæði á skrifstofu Kaldrananeshrepps sem væri opin mánudaga til fimmtudaga frá kl. 09:00-16:00 og föstudaga frá kl. 09:00 til 13:00. Þar að auki yrði kjörstaður opinn í grunnskóla Drangsness á eftirfarandi dögum: Laugardaginn 14. mars 2026 frá kl. 12:00-14:00, laugardaginn 21. mars 2026 kl. 12:00 til 14:00 og laugardaginn 28. mars frá kl. 10:00-16:00.

Kjósendum í báðum sveitarfélögum sem ættu ekki kost á að mæta á kjörstað var bent á að unnt væri að greiða atkvæði í póstsendingu. Unnt væri að óska eftir kjörgögnum vegna póstkosninga í uppgefið netfang.

Í þessu samhengi skal áréttað að kærendur þessa máls eiga allir lögheimili í Árneshreppi. Lúta athugasemdir þeirra að meintum annmörkum við framkvæmd íbúakosninganna í Árneshreppi. Því til samræmis afmarkast eftirfarandi umfjöllun við framkvæmd íbúakosninganna í Árneshreppi.

Hvað varðar viðveru á skrifstofu Árneshrepps liggur fyrir samkvæmt framlögðum gögnum að opið var á skrifstofunni tvo daga á kosningatímabilinu, 23. og 25. mars 2026. Sveitarfélagið vísar til þess að mánudaginn 23. mars sl. hafi  sveitarstjórnarfulltrúi, sem einnig er varafulltrúi í kjörstjórn, hlaupið í skarðið fyrir oddvita sem er eini starfsmaður hreppsins. Miðvikudaginn 25. mars sl. hefur sveitarfélagið staðfest að oddviti hafi haft viðveru á skrifstofu hreppsins.

Enn fremur liggur fyrir að kjörstaður í félagsheimilinu Árnesi var opinn á auglýstum dögum, laugardagana 14. og 28. mars sl. Samkvæmt skýrslu kjörstjórnar lá fyrir að tveir af þremur kjörnum fulltrúum í kjörstjórn Árneshrepps yrðu forfallaðir 14. mars sl. sem og allir varafulltrúar. Því hafi verið kallaður til einn íbúi til að sitja þann kjörfund, ásamt þeim eina fulltrúa kjörstjórnar sem ekki var forfallaður. Sveitarfélagið hefur vísað til þess að seinni kjördaginn hafi tveir aðalfulltrúar verið á kjörstað, auk eins varafulltrúa, auk þess sem annar varafulltrúi hafi verið kallaður til vegna aðstoðar við talningu atkvæða.

Í þessu samhengi er rétt að taka fram að þær reglur sem gilda um íbúakosningar sveitarfélaga er að finna í reglugerð nr. 922/2023. Markmið reglugerðarinnar er að stuðla að öruggri framkvæmd íbúakosninga á vegum sveitarfélaga og mælir hún sem fyrr segir um þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til framkvæmdar íbúakosninga. Í reglugerðinni er ekki kveðið á um fjölda kjörstjórnarfulltrúa á kjörstað eða skilyrði um lágmarksfjölda. Með hliðsjón af framangreindu telur ráðuneytið ekki tilefni til að gera athugasemdir við viðveru á kjörstað dagana 14., 23., 25. og 28. mars sl.

3.2. Póstkosningar

Kærendur gera athugasemd við að illa hafi gengið að fá afhent kjörgögn og að ganga hafi þurft eftir því að fá upplýsingar um utankjörfundaratkvæðagreiðslu (póstkosningu). Með þessu hafi verulega dregið úr möguleikum íbúa á að taka þátt í atkvæðagreiðslunni. Í þessu sambandi vísa kærendur til tveggja tilvika. Annars vegar hafi einstaklingur á fyrsta degi atkvæðagreiðslu þann 14. mars sl. óskað eftir kjörgögnum með tölvupósti en ekki fengið þau send fyrr en viðkomandi hafi hringt eftir þeim þann 16. mars sl. Hins vegar hafi einstaklingur hringt á hreppsskrifstofuna þann 12. mars sl. til að óska eftir kjörgögnum en kjörgögn hafi ekki borist fyrr en 20. mars sl. og þá eftir að aðilinn hafi hringt aftur eftir þeim þann 19. mars sl.

Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. reglugerðar  nr. 922/2023 skal m.a. í atkvæðagreiðslu um sameiningu sveitarfélaga, sbr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga, veita kjósendum möguleika á að greiða atkvæði sitt með pósti. Í auglýsingu sveitarfélags skal koma fram hvernig póstatkvæðagreiðsla fer fram og hvenær umsókn skal í síðasta lagi berast kjörstjórn. Atkvæðagreiðsla með pósti fer fram með þeim hætti að kjósandi óskar eftir því að fá kjörgögn send til sín á það heimilisfang eða það netfang sem hann gefur upp. Kjósandi getur ýmist fengið kjörgögn send á umbeðið heimilisfang eða fengið kjörgögn send rafrænt á umbeðið netfang.

Í dreifibréfi sveitarstjórnar Árneshrepps og Kaldrananeshrepps um íbúakosningarnar var þeim sem ekki áttu kost að mæta á kjörstað leiðbeint um að þeir gætu  greitt atkvæði í póstkosningu. Kjósendur í báðum sveitarfélögum gætu óskað eftir kjörgögnum vegna póstkosningar í tölvupósti á uppgefið netfang.

Meðal gagna málsins er tölvupóstur um fyrra tilvikið sem kærendur vísa til. Tölvupósturinn var sendur á ofangreint netfang laugardaginn 14. mars sl. kl. 20:16 þar sem einstaklingur óskar eftir að fá sendan kjörseðil vegna íbúakosninganna. Móttaka erindisins var staðfest mánudaginn 16. mars kl. 09:11 og gögnin send viðkomandi sama dag klukkan 11:41. Sú afgreiðsla sveitarfélagsins, að svara tölvupósti sem sendur var á laugardagskvöldi strax á mánudagsmorgni og afhenda kjörgögn stuttu síðar, getur að mati ráðuneytisins ekki talist töf á afhendingu kjörgagna. Um síðara tilvikið sem kærendur vísa til liggja ekki fyrir gögn sem varpað geta frekari ljósi á umrædd samskipti en kærendur benda á að kjörgögn hafi verið send 20. mars sl. eða 8 dögum áður en kjörfundi var lokað.

Í þessu samhengi telur ráðuneytið rétt að líta til skýrslu kjörstjórnar um að á kjörskrá í Árneshreppi voru 54 kjósendur. Á kjörstað og skrifstofu sveitarfélagsins greiddu 18 kjósendur atkvæði en 26 utankjörfundaratkvæði (póstkosning) hafi borist. Samkvæmt framangreindu hafi því um 59% atkvæða í Árneshreppi verið greidd utan kjörfundar, það er í póstkosningu. 

Með hliðsjón af framangreindu, og í ljósi fjölda þeirra sem greiddu atkvæði í póstkosningu í íbúakosningunum, eða rúmur helmingur kjósenda í Árneshreppi, telur ráðuneytið að ekki verði leiddar líkur að því að meintar tafir á afhendingu kjörgagna hafi haft áhrif á möguleika kjósenda til að kjósa utan kjörfundar þ.e. í póstkosningu. Þá er og til þess að líta í þessu samhengi að umræddar íbúakosningar náðu yfir langt tímabil, eða um tvær vikur, sbr. ákvæði reglugerðar nr. 922/2023, og að engin póstatkvæði bárust eftir lok þeirra.

3.3. Aðgengi að kjörstað

Kærendur telja að aðgengi að kjörstað hafi verið haldið verulegum annmörkum og gera m.a. athugasemd við að aðeins hafi verið opið á skrifstofu Árneshrepps í tvo daga af þeim tíu af áður auglýstum opnunartíma.

Samkvæmt a-lið 8. gr. reglugerðar nr. 922/2023 ákveður sveitarstjórn staðsetningu og fjölda kjörstaða eða felur byggðarráði eða kjörstjórn að taka slíkar ákvarðanir. Reglulegur opnunartími kjörstaða skal vera a.m.k. á einum kjörstað innan sveitarfélagsins á því tímabili sem atkvæðagreiðsla á sér stað á virkum dögum, t.d. á opnunartíma skrifstofu sveitarfélagsins. Þá skal leitast við að fjöldi kjörstaða og opnunartími þeirra sé í samræmi við fjölda íbúa og vegalengdir innan sveitarfélagsins.

Eins og fram hefur komið voru opnunarstaðir kjörstaða í Árneshreppi auglýstir þannig að unnt væri að greiða atkvæði á skrifstofu Árneshrepps sem væri opin á virkum dögum frá kl. 13:00 til 17:00. Þar að auki yrði kjörstaður opinn í félagsheimilinu í Árnesi laugardaginn 14. mars frá kl. 12:00-14:00 og laugardaginn 28. mars kl. 12:00-16:00.

Fyrir liggur að kjörstaður var opinn í Félagsheimilinu í Árnesi á auglýstum tímum 14. og 28. mars sl. Samkvæmt upplýsingum frá sveitarfélaginu liggur hins vegar fyrir að skrifstofa sveitarfélagsins var einungis opin tvo af þeim tíu dögum sem áður auglýstur opnunartími kvað á um. Þá verður af upplýsingum kjörstjórnar, um lokanir á vegum í sveitarfélaginu á því tímabili sem auglýst atkvæðagreiðsla fór fram, ekki annað ráðið en að óveður og ófærð geti aðeins skýrt lokun í fjóra daga af þessum átta dögum sem skrifstofa Árneshrepps var lokuð á áður auglýstum opnunartíma.

Með vísan til framangreinds áttu kjósendur Árneshrepps ekki greiðan aðgang að kjörstað meirihluta þeirra daga sem auglýstur hafði verið reglulegur opnunartími kjörstaðs á skrifstofu sveitarfélagsins. Framkvæmd íbúakosninganna var því að þessu leyti ekki í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 922/2023, sbr. a- lið 8. gr. um að reglulegur opnunartími skuli vera a.m.k. á einum kjörstað innan sveitarfélagsins á því tímabili sem atkvæðagreiðslan á sér stað á virkum dögum.

Að mati ráðuneytisins er það meðal grundvallaratriða við örugga framkvæmd opinberra kosninga að tryggt sé að þeir sem eru á kjörskrá eigi kost á að nýta atkvæðisrétt sinn á áður auglýstum opnunartíma kjörstaða. Þannig verða kjósendur að geta treyst því að kjörstaður sé opinn á áður auglýstum opnunartíma, standi óviðráðanlegar aðstæður, s.s. óveður eða ófærð, því ekki beinlínis í vegi. Fyrir liggur að óveður og ófærð getur aðeins skýrt lokun fjögurra lokunardaga af þessum átta dögum sem skrifstofa hreppsins var lokuð á áður auglýstum opnunartíma. Að mati ráðuneytisins er slík framkvæmd ekki í samræmi við þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til framkvæmdar íbúakosninga samkvæmt reglugerð nr. 922/2023. Í þessu samhengi verður að mati ráðuneytisins að líta til þess að þrátt fyrir að áðurnefndar breytingar sem gerðar voru á tilhögun íbúakosninga í lögum, og höfðu það að markmiði að einfalda þær reglur sem giltu um slíkar kosningar, þarf að gæta þeirra grundvallaratriða sem eiga við um örugga og vandaða framkvæmd kosninga. Þá er ljóst að reglur um íbúakosningar í samnefndri reglugerð hafa að geyma lágmarkskröfur sem gerðar eru til slíkra kosninga. Með hliðsjón af framangreindu er það mat ráðuneytisins að verulegur ágalli hafi verið á framkvæmd íbúakosninganna í Árneshreppi þar sem ekki var tryggt að kjósendur gætu greitt atkvæði á áður auglýstum opnunartíma.

Kemur þá til skoðunar hvort þessi verulegi ágalli á framkvæmd íbúakosninganna varði ógildingu þeirra. Í 20. gr. reglugerðar um íbúakosningar segir að gallar á kosningu leiði ekki til ógildingar kosninga nema líklegt sé að þeir hafi haft áhrif á úrslit þeirra. Þegar annmarki á framkvæmd íbúakosninga er jafn verulegur og hér um ræðir verður að gera strangar kröfur til þess mats sem að framan greinir. Að mati ráðuneytisins verður í raun að liggja fyrir með óyggjandi hætti að annmarkinn hafi ekki haft áhrif á úrslit íbúakosninganna.

Í þessu tilviki liggur fyrir að ekki er hægt að útiloka að hið takmarkaða aðgengi að kjörstað hafi dregið úr kosningaþátttöku í Árneshreppi. Þar sem ekki liggur fyrir með óvéfengjanlegum hætti  hvernig atkvæði þeirra sem ekki nýttu atkvæðarétt sinn hefðu fallið, er ekki hægt að fullyrða með vissu að annmarkinn hafi ekki haft áhrif á úrslit íbúakosninganna.

Er það því samkvæmt framangreindu óhjákvæmileg niðurstaða ráðuneytisins að ógilda atkvæðagreiðslu íbúakosninganna svo sem nánar greinir í úrskurðarorði.

VII.  Úrskurðarorð

Íbúakosningar, um sameiningu Árneshrepps og Kaldrananeshrepps sem fram fór 14.- 28. mars 2026, eru ógildar.