28 maí 2026

Úrskurður nr. 249/2026

Hinn 28. maí 2026 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 249/2026

í stjórnsýslumáli nr. KNU24110119

Kæra [...]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 19. nóvember 2024 kærði einstaklingur sem kveðst heita [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Marokkó (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 5. nóvember 2024, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærandi eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu lagði kærandi upphaflega fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi 28. maí 2016. Kvaðst kærandi vera frá Gaza svæðinu, Palestínu, og vera fæddur [...]en ekki geta framvísað skilríkjum. Hafi kærandi yfirgefið Gaza fyrr í mánuðinum, farið til Egyptalands og flogið þaðan til Tyrklands. Kvaðst kærandi hafa farið þaðan til Þýskalands og ferðast frá Þýskalandi í gegnum Danmörku, Svíþjóð og Noreg. Kærandi hafi komist um borð í gámaflutningaskip í Noregi sem hafi flutt hann til Reykjavíkur. Kvaðst kærandi vera að flýja stríðsástandið á Gaza þar sem enginn væri óhultur að nóttu sem degi.

Samkvæmt gögnum málsins mætti kærandi aftur á lögreglustöðina á Hverfisgötu og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 14. júní 2016. Kærandi hafi verið án skilríkja en kvaðst vera frá Palestínu og vera fæddur [...]. Að sögn kæranda hafi hann yfirgefið heimasvæði sitt, Gaza, um hálfu ári fyrr, farið til Kaíró og þaðan til Tyrklands. Þaðan hafi kærandi farið til Grikklands, síðan til Makedóníu og þaðan til Serbíu, Króatíu, Slóveníu, Austurríkis og Þýskalands. Frá Þýskalandi hafi kærandi farið til Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, hvar hann hafi ferðast með skipi til Íslands. Kvaðst kærandi sækja um vernd vegna vandamála í Palestínu. Í lögregluskýrslu kemur fram að við framlagningu umsóknar kæranda hafi komið í ljós að kærandi hafi gefið upp annað fæðingarár í fyrri umsókn sinni.

Við leit að fingraförum kæranda í Eurodac gagnagrunninum, dags 29. maí 2016, kom í ljós að fingraför hans höfðu verið skráð í grunninn af yfirvöldum í Þýskalandi, Danmörku og Svíþjóð. Hinn 15. júní 2016 var beiðni um viðtöku kæranda og umsóknar hans um alþjóðlega vernd beint til yfirvalda í Þýskalandi, sbr. b-lið 1. mgr. 18. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir nefnd Dyflinnarreglugerðin). Í svari frá þýskum yfirvöldum, dags. 30. júní 2016, samþykktu þau viðtöku kæranda á grundvelli 2. mgr. 25. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Útlendingastofnun ákvað 21. júlí 2016 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Var ákvörðun Útlendingastofnunar kærð til kærunefndar, sem staðfesti ákvörðunina 30. ágúst 2016 með úrskurði nr. 295/2016. Í svari frá þýskum yfirvöldum, dags. 10. ágúst 2016, kemur fram að kærandi hafi verið skráður undir mismunandi nöfnum, ríkisfangi og fæðingardögum hjá þýskum yfirvöldum.

Hinn 19. janúar 2017 var kærandi skráður horfinn og eftirlýstur af lögreglu. Hinn 24. nóvember 2017 bárust Útlendingastofnun upplýsingar frá stoðdeild Ríkislögreglustjóra um að samkvæmt samfélagsmiðlum kæranda hafi hann verið á ferð um Evrópu, einkum í Hollandi. Bárust Útlendingastofnun upplýsingar 6. nóvember 2018 um að kærandi sæti í gæsluvarðhaldi. Samkvæmt dagbókarfærslum stofnunarinnar frá 7. nóvember 2018 greindi stoðdeild Útlendingastofnun frá því að kærandi hafi lagt fram nýja umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi en hafi dregið hana til baka í kjölfarið og ákveðið að ferðast sjálfviljugur til Svíþjóðar eða Belgíu. Í framangreindri umsókn hafi kærandi greint frá því að vera ríkisborgari Alsír. Hinn 7. nóvember 2018 var kæranda birt tilkynning um hugsanlega brottvísun. Hinn 22. nóvember 2018 var ákvörðun um brottvísun og endurkomubann send til stoðdeildar til birtingar. Hinn 8. janúar 2019 bárust Útlendingastofnun upplýsingar frá stoðdeild um að búið væri að sannreyna að kærandi væri frá Marokkó. Samkvæmt bréfi marokkóska sendiráðsins í Osló til ríkislögreglustjóra, dags. 30. september 2018, er kærandi nafngreindur marokkóskur ríkisborgari en fæðingardagur kæranda er ekki tilgreindur. Hinn 8. janúar 2019 var kæranda birt ákvörðun um brottvísun og fjögurra ára endurkomubann vegna ólögmætrar dvalar. Kærandi lagði fram beiðni um endurupptöku til kærunefndar 29. mars 2022 og með úrskurði kærunefndar nr. 221/2022 var fallist á beiðni kæranda. Mætti kærandi til viðtals hjá Útlendingastofnun ásamt talsmanni sínum 3. október 2022 hvar hann lýsti ástæðum umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd á Íslandi. Hinn 10. febrúar 2023 var kærandi skráður horfinn og tókst því ekki að ljúka máli hans með ákvörðun. Hinn 14. maí 2024 bárust Útlendingastofnun upplýsingar um að kærandi væri í haldi lögreglu. Með vísan til þess að kærandi væri með virka umsókn um alþjóðlega vernd var dvöl hans hér á landi ekki ólögmæt og var kærandi því boðaður aftur til viðtals 4. júní 2024. Kærandi mætti ekki til viðtalsins.

Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 12. júní 2024 og framhaldsviðtals 28. júní 2024 ásamt löglærðum talsmanni sínum og greindi frá helstu ástæðum flótta síns. Kærandi kvaðst vera fæddur og uppalinn í Saletiflet í Marokkó og hafa yfirgefið heimaríki í lok júní eða júlí árið 2011. Kærandi eigi þrjú systkini og föður í heimaríki. Af frásögn kæranda má ráða að hann hafi verið virkur í hreyfingu í tengslum við Arabíska vorið árið 2011 og virkur í þágu mannréttinda í heimaríki. Kærandi kvaðst ekki tilheyra sérstöku þjóðarbroti eða minnihlutahópi í heimaríki. Kærandi kvaðst ekki aðhyllast sérstaka trú en trúa á ótilgreindan skapara. Kærandi kvaðst líða vel bæði líkamlega og andlega en greindi frá andlegum erfiðleikum í tengslum við breytingar.

Aðspurður um hvaða atvik í lífi hans gerðu það að verkum að hann hafi yfirgefið Marokkó kvaðst kærandi hafa verið einn af forsprökkum 20. febrúar hreyfingarinnar árið 2011 og virkur í þágu mannréttinda í heimaríki. Að sögn kæranda hafi oft komið til átaka milli meðlima hreyfingarinnar, þ. á m. kæranda sjálfs, og yfirvalda í Marokkó og kærandi hafi ítrekað verið settur í fangelsi í tvær til þrjár vikur í senn ásamt öðrum meðlimum. Kærandi hafi ákveðið að yfirgefa heimaríki og sækja um alþjóðlega vernd erlendis ásamt öðrum ungmennum úr hreyfingunni. Kvaðst kærandi óttast stjórnvöld í Marokkó og hafa óttast um líf sitt þar í landi á árunum 2009 til 2011. Hann viti ekki hvernig núverandi ástand sé í heimaríki en telji líklegt að aðstæður séu hinar sömu og þegar hann hafi yfirgefið landið. Aðspurður kvaðst kærandi telja að lögreglan væri að leita að sér í heimaríki þar sem hann hafi verið vinsæll og þekktur á landvísu sem einn af stofnendum 20. febrúar hreyfingarinnar á þeim tíma sem hann hafi yfirgefið heimaríki. Kærandi kvaðst ekki vita hvort hann óttist að verða fangelsaður ef hann myndi snúa aftur til heimaríkis. Að sögn kæranda hafi móðir hans látist af völdum streitu og álags vegna þátttöku kæranda í framangreindri hreyfingu. Kærandi hafi verið [...]gamall og mætt til mótmæla í hverri viku í borginni Rabat. Móðir kæranda hafi verið hrædd þar sem lögreglan hafi mætt á heimili fjölskyldunnar eftir hver mótmæli í leit að kæranda og tjáð móður hans að kærandi myndi fara í fangelsi fyrir að tala illa um konung Marokkó. Kærandi telji fjölskyldu sína ekki í hættu í heimaríki, hann hafi verið eini aðilinn í fjölskyldunni sem hafi tekið þátt í hreyfingunni. Kærandi hafi þó ekki verið í samskiptum við fjölskyldu sína í heimaríki í langan tíma. Af frásögn kæranda má ráða að hann kæri sig ekki um að vera í sambandi við fjölskyldumeðlimi sína.

Kærandi telji sig hvergi geta fengið vernd í Marokkó og kvað einungis tvo kosti standa til boða þeim sem gagnrýni kerfið þar í landi, þ.e. að yfirgefa landið eða fara í fangelsi. Hann viti ekki hverjar félagslegar aðstæður hans yrðu ef hann myndi snúa aftur til heimaríkis eða hvort hann myndi geta framfært sér þar í landi. Aðspurður nánar um hlutverk sitt í 20. febrúar hreyfingunni kvaðst kærandi hafa aðstoðað við skipulagningu innan hverfa og dreift bæklingum. Kærandi hafi byrjað að vera virkur í mannréttindasamtökum (e. Association of Human Rights) í Marokkó árið 2009. Að sögn kæranda hafi framangreind samtök haft sérstöðu meðal mannréttindasamtaka í heimaríki og m.a. sinnt upplýsingahlutverki til Amnesty International og Sameinuðu þjóðanna hvað varðaði stöðu mannréttindamála í Marokkó. Kærandi hafi verið almennur en virkur meðlimur framangreindra samtaka og kvaðst hafa haft persónuleg kynni af forseta þeirra. Aðspurður kvað kærandi stöðu sína í mannréttindasamtökunum hafa verið lága, hann hafi verið ungur og án reynslu. Hins vegar hafi hann verið meðal leiðtoga 20. febrúar hreyfingarinnar. Að sögn kæranda hafi nafn hans m.a. verið getið í dagblöðum í tengslum við hlutverk hans í framangreindri hreyfingu. Þá hafi kærandi verið viðstaddur þegar lögreglan hafi reynt að drepa ótilgreindan vin hans er þeir hafi verið að mótmæla. Lögreglan hafi sparkað ítrekað í vin kæranda og í kjölfarið hafi kærandi farið með vin sinn á spítala. Aðspurður kvaðst kærandi jafnframt sjálfur hafa orðið fyrir ofbeldi af hálfu lögreglunnar eða ótilgreinds hóps glæpamanna á vegum lögreglunnar á mótmælum. Kvaðst kærandi einnig hafa orðið fyrir ofbeldi í varðhaldi af hálfu lögreglunnar. Að sögn kæranda hafi lögreglan beint sjónum að leiðtogum hreyfingarinnar hvað framangreint varðar á mótmælum en ekki almennum mótmælendum. Áreitni og afskipti lögreglunnar hafi eingöngu átt sér stað á mótmælum. Kærandi kvað leiðtoga hreyfingarinnar hafa verið um 30 til 40 talsins.

Kvaðst kærandi hafa komið til Íslands ásamt vini sínum fimm mánuðum áður en hann hafi sótt um vernd hér á landi í maí 2016. Kærandi hafi búið með þáverandi kærustu sinni og unnið ólöglega í byggingarvinnu og við ræstingar. Af frásögn kæranda má ráða að hann hafi ferðast yfir landamæri Evrópu frá árinu 2011 vegna borgarastyrjaldarinnar í Sýrlandi. Kvaðst kærandi hafa upphaflega sótt um vernd í Þýskalandi annað hvort árið 2012 eða 2013 en ekki klárað umsóknarferlið þar sem hann hafi ákveðið að fara til Kanada. Að sögn kæranda hafi hann heldur ekki klárað umsóknarferli sitt hér á landi árið 2016 vegna þess að hann hafi farið til Grænlands eftir að hafa heyrt af skipi sem myndi fara frá Grænlandi til Kanada. Kæranda hafi þó ekki tekist að komast til Kanada. Beðinn um að greina frá þeim löndum sem hann hafi dvalið í eftir að hafa yfirgefið heimaríki í réttri röð og hversu lengi hann hafi dvalið í hverju landi kvaðst kærandi hafa farið frá Marokkó árið 2011 til Tyrklands hvar hann hafi dvalið í um tvær vikur. Þaðan hafi kærandi farið til Grikklands og dvalið þar á ótilgreindri eyju fyrir flóttamenn í einn til tvo mánuði. Kærandi hafi sótt um vernd á Grikklandi í því skyni að fá pappíra til að geta ferðast frjálst innan Schengen svæðisins. Kærandi hafi farið til Serbíu, síðan til Króatíu og þaðan til Austurríkis og dvalið í framangreindum löndum í nokkrar vikur í senn. Í kjölfarið hafi kærandi farið til Þýskalands og dvalið þar í sjö til átta mánuði í kringum árið 2012. Kvaðst kærandi hafa sótt um vernd í Þýskalandi sökum þess hversu þreyttur hann hafi verið. Næst hafi hann farið til Danmerkur og dvalið þar í um tvær vikur. Í kjölfarið hafi kærandi farið til Svíþjóðar hvar hann hafi dvalið í u.þ.b. mánuð og sótt um vernd þar í landi. Þaðan hafi kærandi farið til Noregs og dvalið í fáeina daga áður en hann hafi farið til Íslands í kringum janúar 2016. Kærandi hafi þá farið til Grænlands í lok júlí 2016 hvar hann hafi dvalið í um tvo mánuði. Kærandi hafi verið handtekinn í Grænlandi og fluttur til Danmerkur þar sem hann hafi dvalið í rúmlega mánuð. Kærandi hafi verið endursendur til Þýskalands frá Danmörku á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og dvalið í Þýskalandi í um tvo mánuði. Því næst hafi kærandi farið til Hollands í júlí 2017 og verið þar í tvær til þrjár nætur samkvæmt skráningargögnum samfélagsmiðlareiknings kæranda. Kærandi hafi komið til Íslands á ný í júlí 2017 og kvaðst hafa dvalið hér á landi frá þeim tíma og telji sig ekki hafa yfirgefið landið síðan þá. Beðinn um að útskýra misræmi á milli framangreinds og skráningargagna af samfélagsmiðlum hvar staðsetning kæranda hafi verið skráð í Færeyjum 14. nóvember 2018 kvað kærandi skráninguna ekki vera rétta og hann minni að hann hafi verið í Færeyjum eftir að hafa verið í Danmörku. Kærandi kvaðst hafa framfært sér hér á landi með ólöglegri vinnu og með því að safna dósum. Aðspurður hvort hann hafi komist í kast við lögin hér á landi kvaðst kærandi stundum hafa lent í vandræðum vegna ofdrykkju en ekkert alvarlegra en það. Beðinn um að greina frá þeim ferðapappírum og skilríkjum sem hann hafi notað til að ferðast til og frá framangreindum löndum kvaðst kærandi ekki hafa nein skilríki eða vegabréf og aldrei hafa verið með vegabréf eða skilríki frá neinu landi. Aðspurður hvers vegna kvaðst kærandi hafa verið með skilríki einstaklings sem svipaði til kæranda en lögreglan á Íslandi hafi tekið skilríkin af honum árið 2018. Beðinn um að útskýra misræmi hvað framangreint varðar í ljósi þess sem fram komi í skýrslu frá 2016, að lögreglan hafi lagt hald á fleiri en eitt skilríki og vegabréf í fórum kæranda, sum hver hafi verið áætluð fölsuð og önnur hafi mögulega verið ósvikin, kvað kærandi lögregluna ekki hafa lagt hald á neitt árið 2016. Lögreglan hafi gert einhverja hluti upptæka árið 2018 eða 2019. Kærandi hafi átt vegabréf í Marokkó en hafi afsalað sér ríkisborgararétti sínum og vegabréfi. Kærandi hafi getað farið til framangreindra landa án vegabréfs og skilríkja sem flóttamaður. Hann hafi þó fengið afhent vegabréf í Grikklandi sem flóttamaður og notað vegabréfið til þess að ferðast um alla Evrópu. Aðspurður kvaðst kærandi ekki geta sótt um marokkóskt vegabréf vegna vandamála sinna þar í landi. Kærandi kvaðst hafa glatað marokkósku vegabréfi sínu á leið sinni frá Marokkó til Tyrklands. Hann hafi hent vegabréfinu vegna vandamála hans í Marokkó og þar sem hann kæri sig ekki um að vera með slíkan ríkisborgararétt. Aðspurður hvers vegna hann hafi sagst vera frá Gaza svæðinu í Palestínu þegar hann hafi fyrst sótt um vernd hér á landi árið 2016 kvaðst kærandi hafa gert það því hann hafi ekki ætlað sér að dvelja hér á landi, Ísland hafi aðeins verið áfangastaður á leið hans til Kanada. Kærandi hafi sótt um vernd á Íslandi til þess að geta hvílt sig hér og haft samastað í fáeina mánuði áður en hann færi til Kanada. Aðspurður hvort hann muni eftir að hafa sagst vera frá Alsír í verndarumsókn sinni árið 2018 kvaðst kærandi ekki muna eftir því en hafa kannski farið til lögreglunnar og gefið upp annað þjóðerni og sótt um vernd vegna þess að hann hafi verið heimilislaus á þeim tíma. Kærandi kvaðst ekki geta óskað eftir skjölum frá heimaríki til staðfestingar á auðkenni sínu, fæðingardegi og ríkisfangi þar sem yfirvöld vilji ekki færa honum slík skjöl vegna vandamála hans í Marokkó. Beðinn um að útskýra misræmi hvað fæðingardag hans varðar þar sem fæðingardagur kæranda sé skráður í kerfum Útlendingastofnunar sem [...]en á samfélagsmiðlareikningi kæranda sé fæðingardagur hans [...]kvaðst kærandi eiga þrjá mismunandi reikninga á tilgreindum samfélagsmiðli. Aðspurður um hvort kærandi óski raunverulega eftir alþjóðlegri vernd, í ljósi þess sem kærandi hafi áður greint frá í viðtalinu um að hann hafi sótt um vernd hér á landi í því skyni að fá að dvelja hér um skamma hríð og ekki viljað vernd, greindi kærandi frá því að sér væri alvara með núverandi umsókn sinni, en honum hafi ekki verið alvara með fyrri umsóknum.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt brottvísað frá landinu og ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kærandi kærði ákvörðunina til kærunefndar 19. nóvember 2024. Greinargerð barst kærunefnd 5. desember 2024. Viðbótargögn bárust kærunefnd 15. og 16. apríl 2026.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kæranda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kæranda lýst með sambærilegum hætti og í viðtölum kæranda hjá Útlendingastofnun. Þar kemur m.a. fram að kærandi hafi verið beittur ofbeldi af hálfu lögreglu og hópa undir stjórn lögreglunnar í Marokkó vegna stöðu kæranda sem aðgerðarsinna og þátttöku hans í mótmælahreyfingu. Hafi kærandi verið handtekinn margoft í heimaríki sökum framangreinds. Kærandi hafi verið einn af skipuleggjendum hreyfingarinnar sem sé kennd við 20. febrúar. Hreyfingin hafi orðið til í kjölfar uppreisnar í Miðausturlöndum vorið 2011 og hafi miðað að því að berjast gegn spillingu í Marokkó. Þá hafi kærandi verið virkur meðlimur í marokkósku samtökunum fyrir mannréttindi (AMDH) og verið náinn forseta samtakanna sem hafi unnið til verðlauna Sameinuðu þjóðanna árið 2013 á sviði mannréttinda. Telur kærandi að framangreint sýni fram á hve mikla aðkomu hann hafi haft að mannréttindastarfi í Marokkó.

Í greinargerð kæranda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Marokkó mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagnar kæranda og því mati mótmælt og talið fela í sér annmarka sem varði við ógildingu ákvörðunar samkvæmt 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

Kærandi krefst þess aðallega að verða veitt alþjóðleg vernd sem flóttamaður hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærandi byggi framangreinda kröfu á því að hann hafi ástæðuríkan ótta við að verða fyrir ofsóknum í heimaríki á grundvelli stjórnmálaskoðana og aðildar að þjóðfélagshópi, sbr. d- og e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Vísar kærandi til þátttöku sinnar í mannréttindamálum, leiðtogahlutverk síns í hreyfingunni 20. febrúar sem hann hafi átt þátt í að stofna og þeirrar staðreyndar að kærandi hafi verið þekktur í heimaborg sinni og um allt land fyrir þátttöku sína. Kærandi sé stjórnarandstæðingur í augum yfirvalda í heimaríki og hann hafi verið handtekinn í sjö skipti vegna virkni sinnar. Hafi kærandi stundum verið í varðhaldi í tvær til þrjár vikur í senn og sætt ofbeldi af hálfu lögreglunnar í varðhaldinu. Með tilliti til þeirrar meðferðar sem gagnrýnendur stjórnvalda og aðgerðasinnar verði fyrir í Marokkó, sem fari hnignandi samkvæmt skýrslu frá 2024, sé ekki hægt að búast við öðru en að kærandi búi nú við sambærilegan huglægan ótta og hafi drifið hann til að yfirgefa heimaríki árið 2011. Vísar kærandi jafnframt til þess að staða hans sem aðgerðasinni, þátttaka hans í Arabíska vorinu árið 2011, virkt starf í þágu AMDH, leiðtogahlutverk og virkni í hreyfingunni 20. febrúar, geri kæranda sérstaklega útsettan fyrir ofsóknum og marki honum aðild að þjóðfélagshópi. Hið sama gildi um stöðu kæranda sem þolanda lögregluofbeldis og ofbeldishópa undir stjórn lögreglu. Þá geti kærandi ekki hlotið vernd hjá yfirvöldum í heimaríki þar sem það séu yfirvöld sjálf og hópar undir stjórn þeirra sem séu valdur þeirra ofsókna sem kærandi óttist, sbr. a- og b- lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Verði ekki fallist á aðalkröfu málsins krefst kærandi þess til vara að verða veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir framangreinda kröfu á því að hann eigi á hættu að verða fyrir pyndingum og ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð og refsingu í heimaríki með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Vísar kærandi til landaheimilda þar sem ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð einstaklinga í haldi lögreglu sé lýst. Þá séu litlar sem engar líkur á því að stjórnarandstæðingar í Marokkó hljóti réttláta málsmeðferð innan réttarkerfisins. Hið umfangsmikla og endurtekna ofbeldi sem kærandi hafi sætt af hálfu opinberra fulltrúa, bæði í varðhaldi og á götum úti sem mótmælandi, falli undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að þau mannréttindasamtök sem hann hafi verið viðriðinn hafi sætt refsiaðgerðum af hálfu stjórnvalda í heimaríki hans. Þá hafi kærandi sinnt hlutverki sem leiðtogi í 20. febrúar hreyfingunni en almennir borgarar sæti áreiti fyrir það eitt að sýna hreyfingunni stuðning með því að deila efni á samfélagsmiðlum. Líkur séu á því að kærandi muni halda áfram uppteknum hætti í Marokkó og auki ríkjandi aðstæður í landinu því ótta og hættu kæranda á að verða fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða pyndingum í heimaríki. Kærandi telji hvorki raunhæft né sanngjarnt að hann setjist að annars staðar í Marokkó, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, þar sem stjórnvöld landsins séu valdur af þeim ofsóknum sem kærandi óttist.

Til þrautavara krefst kærandi þess að verða veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Af greinargerð má ráða að kærandi byggi framangreinda kröfu á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd vegna almennra aðstæðna og erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki. Vísar kærandi til þess að ástand mannréttindamála sé bágborið í Marokkó og einkennist af viðvarandi mannréttindabrotum, sérstaklega gagnvart stjórnarandstæðingum og mótmælendum líkt og kæranda. Hvað erfiðar félagslegar aðstæður varðar vísar kærandi til þess að í ljósi aðildar hans að þjóðfélagshópi sem þátttakandi í byltingu í Marokkó frá árinu 2011 og ofbeldis vegna virkni hans í þágu þess málsstaðar sé hann sérstaklega útsettur fyrir mismunun af hálfu stjórnvalda og eigi ekki afturkvæmt til Marokkó. Kærandi eigi takmarkað bakland í heimaríki og sé ekki í samskiptum við fjölskyldu sína þar í landi. Þá hafi móðir kæranda látist af völdum streitu vegna áreitis opinberra fulltrúa í garð hennar sökum þátttöku kæranda í mótmælum. Kærandi sé auðþekktur á heimasvæði sínu vegna virkni sinnar áður en hann hafi yfirgefið heimaríki. Staða kæranda sem stjórnarandstæðings, aðgerðasinna og mótmælanda geti komið til með að takmarka aðgang hans að ýmsum réttindum í heimaríki.

Með endursendingu kæranda til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kæranda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við málsmeðferð og ákvarðanatöku Útlendingastofnunar. Telur kærandi að málsmeðferð stofnunarinnar og hin kærða ákvörðun brjóti gegn grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. rannsóknarreglunni.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hina kærðu ákvörðun sem er í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni og ríkisfang

Umsækjanda um alþjóðlega vernd er skylt að veita atbeina sinn til að upplýsa hver hann er, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga um útlendinga. Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi ekki lagt fram neitt sem væri til þess fallið að sanna á honum deili. Hann hafi fyrst lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd 28. maí 2016 og þá kveðist vera frá Palestínu. Hinn 8. janúar 2019 hafi lögregla tilkynnt Útlendingastofnun að kærandi væri ríkisborgari Marokkó en staðfestingu á ríkisfangi kæranda hafi verið aflað 30. september 2018 frá sendiráði Marokkó í Osló. Í þeirri staðfestingu kom fram að kærandi bæri annað nafn en hann hafði gefið upp hjá íslenskum stjórnvöldum og þá var fæðingardagur ekki tilgreindur. Í efnisviðtali 3. október 2022 hafi kærandi greint frá því að vera frá Marokkó en ekki Palestínu. Þá hafi kærandi greint frá því að hafa hent marokkósku vegabréfi sínu í efnisviðtali 12. júní 2024. Samkvæmt gögnum málsins hefur kærandi gefið upp fjölda misvísandi upplýsinga um nafn sitt, fæðingardag og þjóðerni hjá íslenskum og erlendum stjórnvöldum. Var það mat Útlendingastofnunar að kærandi hefði ekki sannað hver hann væri með fullnægjandi hætti. Með vísan til þess var leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærandi væri ríkisborgari Marokkó þó auðkenni hans væri að öðru leyti óupplýst. Ekki er ástæða til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé marokkóskur ríkisborgari en auðkenni hans sé að öðru leyti óupplýst.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Marokkó, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2022 Country Reports on Human Rights Practices: Morocco (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices: Morocco (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
2024 Country Reports on Human Rights Practices: Morocco (U.S. Department of state, 12. ágúst 2025);
Amnesty International Report 2022/23 – Morocco and Western Sahara 2022 (Amnesty International, 27. mars 2023);
Annual report 2024 – Morocco (UNICEF, júní 2025);
BTI 2024 Country Report Morocco (Bertelsmann Stiftung, 19. mars 2024);
Child Labor and Forced Labor Reports – Morocco, including Western Sahara (U.S. Department of Labor, 2024);
COI Query Response – Morocco – Information on access to healthcare (Refugee Documentation Centre (RDC), 19. september 2024);
Editorial: Medicines pricing, access and safety in Morocco (Tropical Medicine and International Health, mars 2019);
Freedom in the World 2025 – Morocco (Freedom House, 2025);
Freedom in the World 2023 – Morocco (Freedom House, 9. mars 2023);
Health Systems Review: The Post COVID-19 Situation in Morocco (ITPC, EIPR, 1. mars 2024);
ISSA Country profiles: Morocco (International Social Security Association (ISSA), 7. ágúst 2024);
Morocco – Country Commercial guide – Healthcare (International Trade Administration, 1. janúar 2024, sótt 29. febrúar 2024);
Morocco – Country Fact Sheet 2024 (IOM, ágúst 2024);
Morocco Country Security Report (OSAC, 11. ágúst 2024);
Morocco will increase child benefits in 2026 (https://www.atalayar.com/en/articulo/economy-and-business/morocco-will-increase-child-benefits-in-2026/20251024100000219683.html, 24. október 2025);
Morocco: COI Compilation (ACCORD, desember 2025);
Morocco: Protests Met with Repression, Violence (Human Rights Watch, 15. október 2025);
National report submitted in accordance with paragraph 5 of the annex to Human Rights Council resolution 16/2; Morocco (United Nations, General Assembly, 20. febrúar 2017);
National report submitted in accordance with paragraph 5 of the annex to Human Rights Council resolution 16/2; Morocco (Government of Morocco, 25. ágúst 2022);
New Country Partnership Framework between the Kingdom of Morocco and the World Bank Group- 2019-2024 (Alþjóðabankinn (e. The World Bank), sótt 29. febrúar 2024);
Safety and security – Morocco travel advice (UK FCDO, skoðað 28. janúar 2025);
Social Security Programs Throughout the World: Africa – Morocco (Social Security: Office of Retirement and Disability Policy september 2019);
The State of the World‘s Human Rights: Morocco and Western Sahara 2024 (Amnesty International, 29. apríl 2025);
The World Factbook – Morocco (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 21. janúar 2026);
The Mixed Record of Morocco’s February 20 Protest Movement (The Washington Post, 20. febrúar 2016);
World Bank supports Morocco's Commitment to Advancing Social Safety Nets for Human Development (World Bank Group, 19. júní 2025);
World Report 2025 – Morocco and Western Sahara (Human Rights Watch, 11. janúar 2024) og
World Report 2026 – Morocco and Western Sahara (Human Rights Watch, 29. september 2025).

Marokkó er konungsríki með rúmlega 37 milljónir íbúa, þar sem konungurinn, Mohammed VI, fer með yfirstjórn ríkisins. Árið 1956 gerðist Marokkó aðili að Sameinuðu þjóðunum. Árið 1976 gerðist ríkið aðili að bæði alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Marokkó gerðist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1987 og samþykkti barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 1990. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2022 kemur fram að Marokkó sé stjórnarskrárbundið konungsríki með þingræði þar sem endanlegt vald hvíli hjá konungnum, Mohammed VI. Konungur sé yfir ráðherraráðinu en deili framkvæmdavaldi með Aziz Akhannouch, sem sé forsætisráðherra í ríkisstjórn landsins. Samkvæmt stjórnarskrá Marokkó skipi konungur forsætisráðherra úr þeim stjórnmálaflokki sem hafi flest sæti á þingi og samþykki aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar sem skipaðir séu af forsætisráðherra. Sveitastjórnar-, svæðisstjórnar- og þingkosningar hafi verið haldnar í september 2021 og bæði innlendir og alþjóðlegir eftirlitsmenn hafi talið að kosningar hafi almennt verið frjálsar, sanngjarnar og gagnsæjar.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2022 kemur fram að stjórnvöld hafi skilvirka stjórn á löggæslustofnunum ríkisins. Löggæslu landsins sé dreift á nokkrar mismunandi stofnanir, þ. á m. ríkislögregluna og sérsveit lögreglunnar, sem séu undir yfirstjórn innanríkisráðuneytisins og sjái um löggæslu í marokkóskum borgum. Konunglegi herinn, sem sé undir yfirstjórn varnarmálaráðherra landsins, sjái um löggæslu á dreifbýlissvæðum auk þess að hafa umsjón með löggæslu á hraðbrautum landsins. Í landinu starfi mannréttindasamtök, til að mynda Mannréttindaráðið (e. The National Council on Human Rights) sem sé sjálfstæð mannréttindastofnun sem starfi óháð stjórnvöldum og í samræmi við Parísar reglur Sameinuðu þjóðanna. Stofnunin gegni hlutverki eftirlitsaðila til að koma í veg fyrir pyndingar og hafi eftirlit með mannréttindaþjálfunarstofnuninni í Marokkó (e. Human Rights Training Institute). Mannréttindaþjálfunarstofnunin vinni að því ásamt alþjóðlegum stofnunum að veita þjálfun í mannréttindum fyrir samfélagið, fjölmiðla, lögreglumenn, heilbrigðisstarfsfólk, kennara og lögmenn. Stjórnvöld geri þær kröfur að nýir lögregluþjónar fái þjálfun í öryggi og mannréttindum einstaklinga sem séu handteknir og séu í haldi lögreglu. Þá sé til staðar embætti sáttasemjara sem starfi líkt og umboðsmaður. Embættið taki fyrir mál er varði brot af hálfu stjórnvalda og hafi umboð til þess að framkvæma athuganir og rannsóknir, leggja til agaviðurlög og vísa málum til saksóknara. Þá sé starfandi ráðherranefnd um mannréttindi sem heyri undir dómsmálaráðherra, sem hafi það hlutverk að efla vernd mannréttinda í öllum ráðuneytum, sé samráðsaðili fyrir hönd ráðuneyta við innlend og alþjóðleg félagasamtök, sé í samskiptum við stofnanir Sameinuðu þjóðanna hvað varði skyldur Marokkó samkvæmt mannréttindasamningum sem landið sé aðili að og álitsgjafi um mannréttindi fyrir konunginn og stjórnvöld.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2024 kemur einnig fram að stjórnarskrá og almenn löggjöf í Marokkó leggi bann við pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð og refsingu en þó séu dæmi þess að slíkt hafi verið viðhaft af opinberum starfsmönnum. Stjórnvöld hafi rannsakað meint mannréttindabrot opinberra starfsmanna en rannsókn yfirvalda á misbeitingu lögreglu, öryggissveita og í fangageymslum hafi skort gagnsæi og oft dregist úr hófi. Samkvæmt stjórnarskrá Marokkó sé dómsvaldið sjálfstætt í störfum sínum en í framangreindri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins kemur fram að yfirvöld hafi ekki alltaf virt sjálfstæði og hlutleysi dómstóla, sérstaklega í málum sem tengist stjórnmálum. Konungurinn skipi forseta hæstaréttar sem fari fyrir dómstólaráði (e. The Supreme Judicial Council), sem stofnað hafi verið árið 2017. Dómstólaráðið fari með yfirstjórn dómstólanna og dagleg málefni þeirra í stað dómsmálaráðuneytisins. Ráðinu hafi orðið lítið ágengt í því markmiði sínu að auka sjálfstæði dómstólanna. Almenn lög í Marokkó tryggi réttinn til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar og almennt tryggi dómsvaldið það að lögum sé fylgt hvað þetta varði. Þrátt fyrir að einstaklingar geti og hafi höfðað einkamál vegna mannréttindabrota fyrir dómstólum hafi þau mál ekki alltaf verið árangursrík vegna þess skorts á sjálfstæði dómstóla í málum sem væru pólitískt viðkvæm eða vegna utanaðkomandi áhrifa og spillingar. Það sé hlutverk dómstólaráðsins að tryggja sómasamlega háttsemi starfsfólks dómstólanna og það séu bæði stjórnsýslu- og réttarfarsúrræði vegna meintra brota. Þá hafi embætti sáttasemjara aðstoðað við úrlausn mála sem ekki uppfylli skilyrði til að vera tekin fyrir af dómstólum. Embætti sáttasemjara geti beint málum hvað varði ásakanir um mannréttindabrot af hálfu yfirvalda til Mannréttindaráðsins. Þá hafi borgarar einnig beint kvörtunum um mannréttindabrot beint til ráðsins. Þá sé starfandi sérstakt embætti (e. The Central Authority for the Prevention of Corruption (ICPC)) sem sé ætlað að berjast gegn spillingu innan stjórnkerfisins.Löggjöf í Marokkó veiti einstaklingum sem tilheyri minnihlutahópi vegna þjóðernis eða uppruna vernd gegn ofbeldi og mismunun og sé framfylgni yfirvalda með lögum mjög virk.

Í grein Washington Post kemur fram að 20. febrúar hreyfingin í Marokkó (fr. Mouvement du 20 Février) hafi orðið til árið 2011 í kjölfar arabíska vorsins og einkum staðið saman af ungu fólki, mannréttindasinnum, ýmsum vinstrihreyfingum og síðar íslömskum umbótasinnum. Hreyfingin hafi vísvitandi verið án leiðtoga, stjórnenda og formlegs skipulags. Víðtæk mótmæli hafi verið skipulögð gegn spillingu, félagslegu misrétti og samþjöppun konungsvaldsins í Marokkó þar sem krafist hafi verið lýðræðisumbóta, aukins sjálfstæðis þings og verndar mannréttinda. Hafi mótmælin leitt til stjórnarskrárbreytinga árið 2011 í Marokkó, en fjöldi fræðimanna og mannréttindasamtaka hafi síðar talið umbæturnar hafa verið takmarkaðar þar sem konungurinn hafi áfram haldið víðtækum stjórnskipulegum völdum. Þrátt fyrir að hreyfingin hafi að mestu fjarað út eftir árið 2012 hafi arfleið hennar enn áhrif á marokkóskt stjórnmálalíf og líti nýjar kynslóðir aðgerðasinna á 20. febrúar hreyfinguna sem tákn fyrstu víðtæku lýðræðiskröfu nútímans í Marokkó. Samkvæmt Human Rights Watch fóru fyrstu mótmælin 20. febrúar 2011 fram að mestu án afskipta lögreglu og leyfðu stjórnvöld fjöldasamkomur víða um landið. Heimildir bera með sér að eftir því sem leið á árið 2011, einkum um sumarið 2011, hafi afstaða stjórnvalda gagnvart mótmælum og hreyfingunni harðnað. Í sumum tilvikum hafi mótmæli verið bönnuð, lögregla hafi leyst upp samkomur með valdi og fjöldi aðgerðasinna verið handteknir eða ákærðir. Hafi afstaða stjórnvalda harðnað enn frekar gagnvart þeim einstaklingum sem héldu áfram að mótmæla eftir að þjóðaratkvæðagreiðsla um nýja stjórnarskrá fór fram í júlí 2011. Litu stjórnvöld þá í auknum mæli á áframhaldandi mótmæli sem ógn við stöðugleika eftir að umbætur hafi verið samþykktar. Í skýrslum frá Human Rights Watch kemur fram að handtökur, ákærur vegna tjáningar, eftirlit með aðgerðasinnum og takmarkanir á fjölmiðlafrelsi hafi aukist eftir að lokið hafi verið við umbótaaðgerðir í kjölfar arabíska vorsins. Hafi stjórnvöld í Marokkó þróað markvissari aðgerðir á undanförnum árum til að bæla niður stjórnarandóf og samfélagslega gagnrýni. Hvað varðar stöðu leiðtoga og áberandi þátttakenda 20. febrúar hreyfingarinnar benda framangreindar heimildir til þess að þeir hafi í mörgum tilvikum sætt handtökum, ákærum eða eftirliti og að stjórnvöld hafi beitt refsiaðgerðum og öryggisstofnunum til að draga úr áhrifum hreyfingarinnar árin 2011 til 2012. Hins vegar virðist áhættan vera meiri fyrir þá einstaklinga sem hafi haldið áfram stjórnarandófi eða mannréttindastarfi eftir árið 2011. Einstaklingar sem hafi áður verið handteknir eða dæmdir vegna þátttöku í mótmælum og haldið stjórnarandófi áfram eftir 2011 geti mögulega átt á hættu að sæta yfirheyrslu, endurnýjuðu eftirliti eða handtöku vegna eldri og óuppgerðra sakargifta eða nýrra við endurkomu til landsins.

Í skýrslu Freedom House frá 2023 kemur fram að fátækt hafi lengi verið vandamál í Marokkó og sé það enn ásamt því að fjárhagsleg tækifæri séu af skornum skammti fyrir stóran hluta þjóðarinnar. Fátækt sé helst að finna á dreifbýlli svæðum í Marokkó þar sem aðstæður til landbúnaðar séu krefjandi og frumstæðum aðferðum sé beitt til verka.

Stjórnarskrá Marokkó kveður á um jafnan rétt ríkisborgara landsins m.a. til heilbrigðisaðstoðar og menntunar. Samkvæmt vefsíðu bandarísku almannatryggingastofnunarinnar (e. Social Security Administration) er jafnframt almannatryggingakerfi í Marokkó. Þá eigi íbúar landsins m.a. rétt á atvinnuleysisbótum, fæðingarorlofi og barnabótum. Samkvæmt skýrslu IOM frá 2024 bjóði marokkósk stjórnvöld upp á ýmis félagsleg stuðningsúrræði fyrir viðkvæmar fjölskyldur, þ. á m. fjárhagsaðstoð til fátækra fjölskyldna. Í framangreindri skýrslu kemur fram að atvinnulausir einstaklingar verði að skrá sig hjá þar til bærum yfirvöldum og sækja sérstaklega um greiðslur úr almannatryggingasjóði.

Í umfjöllun bandarísku alþjóðlegu viðskiptastofnunarinnar (e. International Trade Administration) kemur fram að marokkósk yfirvöld séu helstu veitendur heilbrigðisþjónustu í landinu. Þar séu starfrækt sex háskólasjúkrahús í borgunum Rabat, Casablanca, Fes, Oujda, Marrakess og Tangier. Þá séu 164 ríkisrekin sjúkrahús og rúmlega 15.200 læknar sem starfi í opinbera heilbrigðiskerfinu. Þá hafi yfirvöld nokkrar áætlanir um að styrkja heilbrigðiskerfið með m.a. stofnun nýrra spítala og fjölgun lækna og hjúkrunarfræðinga á komandi árum. Að auki séu yfir 400 einkaheilsugæslustöðvar og rúmlega 15.800 læknar starfandi í einkaheilbrigðiskerfinu. Samkvæmt skýrslu IOM frá 2024 sé heilbrigðiskerfi landsins bæði ríkis- og einkarekið. Víðtækar umbætur hafi verið gerðar á almannatryggingakerfi landsins árið 2022. Opinbera heilbrigðistryggingin, sem kallist AMO, sé skyldubundin trygging fyrir Marokkóbúa og hafi í för með sér að allir Marokkóbúar hafi nú sama aðgengi að heilbrigðisþjónustu og fái sömu niðurgreiðslu óháð atvinnu eða innkomu. Meðal þess sem sé niðurgreitt samkvæmt AMO sé tannlæknakostnaður og sjúkraþjálfun. Samkvæmt rannsóknarskýrslu um skyldubundna heilbrigðistryggingu í Marokkó, útgefinni af Dovepress árið 2025, er í boði sérstök sjúkratrygging fyrir fátæka og viðkvæma hópa í Marokkó. Fram kemur í skýrslunni að frá og með 1. desember 2022 hafi allir sem áður hafi notið góðs af hinu svokallaða RAMED-kerfi, sem hafi verið endurgjaldslaus heilbrigðisþjónusta fyrir efnaminna fólk án sjúkratryggingar, verið skráðir í skyldubundna grunnsjúkratryggingu sem kallist AMO-Tadamon. Iðgjöld miðist við tekjur en ríkið greiði fyrir þá sem ekki hafi efni á því sjálfir á meðan aðrir greiði í samræmi við tekjur sínar. Nýja kerfið geri fólki kleift að sækja sér heilbrigðisþjónustu bæði á opinberum og einkareknum heilbrigðisstofnunum, ólíkt RAMED sem hafi takmarkast við opinbera þjónustu. Þá niðurgreiði ríkið opinbera heilbrigðisþjónustu að fullu. Markmið umbótanna sé að létta álagi af opinbera heilbrigðiskerfinu og tryggja jafnan aðgang allra að heilbrigðisþjónustu, einkum viðkvæmustu hópanna. Samkvæmt vefsíðu ACAPS, sjálfstæðri eftirlitsstofnun sem fer með eftirlit með velferðarstofnunum, tryggingafélögum og lífeyrissjóðum í Marokkó, sé greiðsluþátttaka ríkisins fyrir opinbera heilbrigðisþjónustu almennt 70% heildarkostnaðar. Hjá þeim sem glími við alvarlega eða langvinna sjúkdóma sé greiðsluþátttaka ríkisins meiri eða 90% af heildarkostnaði.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann eigi á hættu að verða fyrir ofsóknum í heimaríki af hálfu yfirvalda og hópa á þeirra vegum á grundvelli stjórnmálaskoðana og sem fyrrum aðgerðasinni í þágu mannréttinda.

Mat á trúverðugleika frásagnar kæranda er byggt á endurritum af viðtali hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að hafa verið virkur meðlimur mannréttindasamtaka í Marokkó árin 2009 til 2011 og hafa verið meðal stofnenda og leiðtogi í 20. febrúar hreyfingunni þar í landi árið 2011 áður en hann hafi yfirgefið heimaríki. Greindi kærandi frá því að hafa haft persónuleg kynni af forseta framangreindra mannréttindasamtaka, sem sé vel þekktur mannréttindasinni. Kvaðst kærandi hafa verið handtekinn margsinnis vegna þátttöku sinnar í mótmælum í tengslum við framangreinda hreyfingu og hafa sætt ofbeldi í varðhaldi af hálfu lögreglunnar. Að sögn kæranda hafi nafn hans birst í fjölmiðlum og hann hafi verið vel þekktur í heimaborg sinni og víðar sem aðgerðasinni. Þá telji kærandi að rekja megi andlát móður hans til áreitis yfirvalda vegna mótmælaþátttöku kæranda og kvað hann móður sína hafa dáið úr streitu. Kærandi hafi yfirgefið heimaríki annað hvort í júní eða júlí árið 2011 ásamt fleiri meðlimum hreyfingarinnar og hafi ekki snúið aftur til heimaríkis síðan þá. Kærandi eigi föður og systkini í Marokkó en kvaðst kjósa að vera ekki í samskiptum við fjölskyldumeðlimi sína. Aðspurður kvaðst kærandi þó ekki telja fjölskyldu sína vera í hættu í heimaríki vegna mótmælaþátttöku hans.

Kærandi hefur lagt fram fjölda ódagsettra ljósmynda máli sínu til stuðnings sem að sögn kæranda sýni hann í leiðtogahlutverki við ýmis mótmæli. Framlagðar ljósmyndir virðast sýna hópa af einstaklingum, þ. á m. kæranda sjálfan, við ýmis mótmæli. Sést kærandi halda á gjallarhorni á myndum sem virðast sýna frá einum ótilgreindum mótmælum. Þá virðast einhverjar framlagðar myndir sýna kæranda í framlínu við mótmæli. Framlagðar myndir renna stoðum undir frásögn kæranda um að hann hafi tekið þátt í fjölda mótmæla og verið virkur þátttakandi í 20. febrúar hreyfingunni árið 2011 í Marokkó. Ekki er hægt að útiloka að kærandi hafi verið áberandi og mögulega í einhvers konar skipulagshlutverki við ákveðin mótmæli, að hann hafi verið handtekinn í heimaríki vegna þátttöku sinnar, sætt varðhaldi og ofbeldi af hálfu lögreglunnar þrátt fyrir að ekkert í framlögðum gögnum staðfesti að svo sé. Hins vegar verður ekki talið að kærandi hafi verið leiðtogi innan hreyfingarinnar eða sé þekktur sem stofnandi hennar með vísan til framangreindrar umfjöllunar um að hreyfingin hafi vísvitandi verið án leiðtoga og stjórnenda.

Í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna um stjórnmálaskoðanir í skilningi alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 kemur fram að umsækjandi verði að sýna fram á að hann óttist að verða fyrir ofsóknum vegna þessara skoðana sinna. Gengið sé út frá því að stjórnmálaskoðanir umsækjanda feli í sér gagnrýni á stefnu eða aðferðir stjórnvalda sem séu stjórnvöldum ekki þóknanlegar. Einnig sé gert ráð fyrir að stjórnvöldum sé kunnugt um slíkar skoðanir eða að þau ætli að umsækjandi hafi þær. Við mat á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli stjórnmálaskoðana í skilningi samningsins er þannig ekki skilyrði að viðkomandi hafi skoðanir sem feli í sér gagnrýni á stjórnvöld, heldur aðeins að stjórnvöld ætli að umsækjandi hafi slíkar skoðanir. Samkvæmt e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga vísa stjórnmálaskoðanir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laganna einkum til skoðana á stefnumótun og aðferðum stjórnvalda sem kunna að beita ofsóknum án tillits til þess hvort viðkomandi hefur aðhafst eitthvað til að tjá skoðanir sínar. Með vísan til þess sem fram kemur í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna verður lagt til grundvallar að ætlaðar stjórnamálaskoðanir geti einnig fallið undir e.-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Ýmislegt í frásögn kæranda og forsögu hans m.t.t. fyrri mála hans hjá íslenskum stjórnvöldum er til þess fallið að draga úr trúverðugleika hans. Líkt og áður segir hefur kærandi verið margsaga um uppruna sinn, dvöl sína innan Evrópu, fyrri verndarumsóknir í öðrum ríkjum og ástæðu umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd frá því að hann sótti fyrst um vernd hér á landi árið 2016. Kvaðst kærandi þá vera frá Gaza svæðinu í Palestínu og flýja hið slæma ástand á því svæði. Í gögnum málsins liggur fyrir að kærandi hefur ítrekað látið sig hverfa, ekki mætt í boðuð viðtöl hjá Útlendingastofnun, yfirgefið landið á ýmsum tímapunktum á meðan stjórnvöld hafi verið með mál hans til meðferðar, greint ranglega frá uppruna sínum og lagt fram umsóknir um vernd til þess eins að geta dvalið hér á landi um stutta hríð þar til hann færi til Kanada. Aðspurður kvaðst kærandi ekki hafa verið alvara með fyrri verndarumsóknir sínar en raunverulega sækjast eftir vernd nú með umsókn sinni sem Útlendingastofnun synjaði með hinni kærðu ákvörðun.

Þrátt fyrir misvísandi framburð kæranda við meðferð mála hans hér á landi verður, með vísan til framlagðra ljósmynda og heimilda um heimaríki kæranda ekki útilokað að kærandi hafi tekið virkan þátt í mótmælum 20. febrúar hreyfingarinnar í heimaríki og að hann kunni að hafa verið fangelsaður sökum þessa og sætt ofbeldi af hálfu lögreglunnar í varðhaldi. Engu að síður hefur kærandi ekki leitt að því líkum að hann sé vel þekktur stjórnarandstæðingur í heimaríki og hefur ekki lagt fram gögn sem styðja staðhæfingar hans um að hann sé nú sérstaklega útsettur fyrir ofsóknum af hálfu stjórnvalda í heimaríki sökum pólitískrar þátttöku sinnar árið 2011. Við framangreint mat hefur kærunefnd m.a. litið til þess að þrátt fyrir ríkjandi takmarkanir á tjáningarfrelsi og rétti til mótmæla í Marokkó beri heimildir með sér að þeir einstaklingar sem séu helst útsettir fyrir mögulegum ofsóknum vegna 20. febrúar hreyfingarinnar séu áberandi þátttakendur sem hafi haldið andófi sínu áfram eftir árið 2011. Virðist það ekki vera fyrri saga þeirra sem þátttakendur í framangreindri hreyfingu sem geri slíka einstaklinga meira útsetta en aðra heldur áframhaldandi andóf þeirra og efnislegt inntak þeirrar gagnrýni sem þeir beina að stjórnvöldum. Ekkert í framlögðum gögnum eða frásögn kæranda bendir til þess að kærandi hafi haldið áfram að gagnrýna stjórnvöld eftir að hann yfirgaf heimaríki fyrir um 15 árum síðan. Umfjallanir Human Rights Watch og Amnesty International um meðferð þátttakenda í mótmælum árið 2011 í Marokkó bera ekki með sér að slíkir einstaklingar sæti ofsóknum af hálfu stjórnvalda vegna fyrrum þátttöku sinnar einnar og sér. Þá bendir ekkert til þess að mótmælendur í 20. febrúar hreyfingunni sæti einhverskonar kerfisbundnu eftirliti eða að nöfn þeirra séu skrásett hjá yfirvöldum. Lítur nefndin jafnframt til þess að kærandi hafi að eigin sögn yfirgefið heimaríki án vandkvæða og með lögmætum hætti í júní eða júlí 2011. Bendir framangreint ekki til þess að hann hafi verið eftirlýstur eða á skrá yfirvalda vegna andófs hans.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda, telst kærandi ekki hafa sýnt fram á með rökstuddum hætti að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir kröfu sína um viðbótarvernd á því að ástandið almennt í Marokkó auk persónulegra aðstæðna kæranda nái því alvarleikastigi að það falli undir verndarsvið 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Af þeim gögnum og skýrslum sem kærunefnd hefur farið yfir er ekki að sjá að viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað í Marokkó eða að yfirvöld þar í landi hafi ekki vilja eða getu til að veita þegnum sínum vernd. Þá er hvorki stríð í landinu né útbreidd vopnuð átök.

Kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar sú frásögn kæranda að hann eigi á hættu að verða fyrir ofsóknum í heimaríki af hálfu stjórnvalda vegna þátttöku sinnar í mótmælum. Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kæranda er ljóst að þau atvik sem kærandi hefur lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kæranda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda leiði til þess að hann eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi hann til baka. Við það mat hefur kærunefnd sérstaklega litið til málsástæðu kæranda um stjórnmálaþátttöku hans.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærandi er ekki flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd vegna almennra aðstæðna og erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki.

Með vísan til fyrri umfjöllunar um aðstæður kæranda og aðstæður í heimaríki hans er það niðurstaða kærunefndar að gögn málsins bendi ekki til þess að almennar aðstæður sem bíði hans í heimaríki nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá heilsufari sínu og kvaðst vera við góða líkamlega heilsu og líða vel líkamlega og andlega. Af framburði kæranda verður ekki ráðið að kærandi glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð er að muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærandi þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að hann geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir hann verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Hefur kærandi því ekki sýnt fram á að hann hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Kærandi byggir á því að hann muni búa við erfiðar félagslegar aðstæður verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að eiga föður, bróður og tvær systur í heimaríki en ekki vera í samskiptum við fjölskyldu sína. Aðspurður kvaðst kærandi ekki vita hverjar félagslegar aðstæður hans myndu vera í heimaríki eða hvort hann myndi geta framfært sér þar í landi þar sem meira en áratugur sé síðan hann hafi verið í Marokkó.

Kærandi hefur greint frá því að eiga fjölskyldu í heimaríki og hafa verið starfandi áður en hann hafi yfirgefið heimaríki. Kærandi er ungur að árum og almennt heilsuhraustur og vinnufær. Eins og fram hefur komið er almannatryggingakerfi í Marokkó og stendur fátækustu og viðkvæmustu hópunum til boða fjárhagsaðstoð frá ríkinu. Með vísan til framangreinds eru félagslegar aðstæður kæranda við komu til heimaríkis því ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að kærandi hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Með ákvæði a-liðar 5. gr. breytingarlaga nr. 12/2026, sem samþykkt voru á Alþingi 16. febrúar 2026, var lögum um útlendinga breytt á þann veg að ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna var felld brott. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 12/2026 öðluðust lögin þegar gildi en í 2. mgr. 10. gr. kemur fram að ákvæði a-liðar 5. gr. gildi ekki um meðferð umsókna sem hafi náð tímamörkum 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga við gildistöku laganna. Lögin voru birt í Stjórnartíðindum 6. mars 2026 og öðluðust þá gildi.

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 28. maí 2016 og líkt og að framan greinir lauk þeirri málsmeðferð með úrskurði kærunefndar, dags. 30. ágúst 2016, nr. 295/2016. Kærandi lagði fram endurtekna umsókn til kærunefndar, dags. 29. mars 2022, eftir að hafa verið skráður horfinn og eftirlýstur tvívegis frá 19. janúar 2017. Bera gögn málsins jafnframt með sér að kærandi hafi yfirgefið landið eftir að úrskurður nr. 295/2016 var kveðinn upp. Með úrskurði kærunefndar nr. 221/2022 var fallist á beiðni kæranda um endurtekna umsókn þar sem flutningur hans úr landi fór ekki fram innan þeirra tímamarka sem Dyflinnarreglugerðarinnar mæla fyrir um. Var kærandi boðaður í efnisviðtal hjá Útlendingastofnun 27. september 2022 en mætti ekki til viðtals. Mætti kærandi til viðtals 3. október 2022 ásamt talsmanni sínum en 10. febrúar 2023 var kærandi skráður horfinn og tókst því ekki að ljúka máli hans með ákvörðun. Ekki var vitað hvar kærandi væri niðurkominn fyrr en 14. maí 2024 er Útlendingastofnun bárust upplýsingar um að kærandi væri í haldi lögreglu. Af framangreindu er ljóst að málsmeðferð máls kæranda hafði náð tímamarki ákvæðisins fyrir gildistöku laganna og á ákvæðið því við í máli kæranda.

Í 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kemur fram að heimilt sé að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt ákvæðinu að því tilskildu að skorið hafi verið úr um að hann uppfylli ekki skilyrði 37. og 39. gr. Frekari skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis í þeim tilvikum koma fram í a- til d-liðum 2. mgr. 74. gr. laganna en þau eru að tekin hafi verið skýrsla af umsækjanda um alþjóðlega vernd, ekki leiki vafi á því hver umsækjandi sé, ekki liggi fyrir ástæður sem geta leitt til brottvísunar umsækjanda og að útlendingur hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn máls.

Líkt og að framan greinir hefur kærandi ekki sannað auðkenni sitt og uppfyllir því ekki b-lið 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þá er ljóst af háttsemi kæranda frá því að hann sótti upphaflega um vernd árið 2016 að kærandi hefur vísvitandi reynt að blekkja íslensk stjórnvöld með því að villa á sér heimildir og láta sig ítrekað hverfa á meðan mál hans hafa verið til meðferðar hjá stjórnvöldum. Með vísan til þessa og framangreindrar umfjöllunar um háttsemi kæranda er það jafnframt niðurstaða nefndarinnar að kærandi hafi ekki aðstoðað við úrlausn málsins í skilningi d-liðar 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þar sem skilyrði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga eru ekki uppfyllt kemur ekki til skoðunar hvort ákvæði 3. mgr. sömu greinar eigi við í málinu. Þá eru atvik ekki þannig að rétt sé að víkja frá ofangreindu skilyrði, sbr. 4. mgr. 74. gr. laganna.

Er því ekki heimilt að veita kæranda dvalarleyfi á grundvelli ákvæðisins.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kæranda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins, sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsókn kæranda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur kærandi því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kæranda úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Kæranda var í viðtali hjá Útlendingastofnun leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa honum frá Íslandi og ákvarða endurkomubann hingað til lands. Var kæranda gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Kvaðst kærandi ekki hafa tengsl við Ísland eða önnur ríki innan Schengen svæðisins en telja ákvörðun um brottvísun og endurkomubann vera ósanngjarna þar sem hann hafi fylgt reglum og ekkert gert sem gæti réttlætt slíka ákvörðun.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hans eða nánustu aðstandenda hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hann Ísland innan þess frest sem honum er gefinn.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað, ákvarðað endurkomubann til tveggja ára, veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljugur innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er hún staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hann frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Jóna Aðalheiður Pálmadóttir

Kærunefnd útlendingamála

Til baka