Úrskurður félags- og húsnæðismálaráðuneytis 9/2026

Miðvikudaginn 10. júní 2026 var í félags- og húsnæðismálaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi

ú r s k u r ð u r:

Með erindi til félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, nú félags- og húsnæðismálaráðuneyti, sbr. forsetaúrskurð nr. 4/2025, um skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti, dags. 31. júlí 2024, kærði Guðmundur B. Ólafsson, lögmaður, fyrir hönd A, kt. […], ákvörðun Ábyrgðasjóðs launa, dags. 7. júní 2024, um synjun á ábyrgð sjóðsins á kröfu kæranda á hendur sjóðnum er varðar hluta innheimtukostnaðar vegna kröfu kæranda á hendur þrotabúi B, kt. […], sem nýtur ábyrgðar sjóðsins.

Málavextir og málsástæður

Mál þetta varðar ákvörðun Ábyrgðasjóðs launa um synjun á ábyrgð sjóðsins á kröfu kæranda á hendur sjóðnum er varðar hluta innheimtukostnaðar vegna kröfu kæranda á hendur þrotabúi B sem nýtur ábyrgðar sjóðsins.

Þeirri ákvörðun vildi kærandi ekki una og kærði hann ákvörðunina til ráðuneytisins með erindi, dags. 31. júlí 2024, með vísan til 16. gr. laga nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa.

Í erindi kæranda kemur meðal annars fram að hann hafi talið að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá fyrirtæki í eigu B en síðar hafi komið í ljós að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá henni persónulega í stað fyrirtækisins þar sem fyrirtækið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta nokkrum mánuðum áður en kærandi hafi verið ráðinn til starfa. Í kjölfar gjaldþrots þrotabús B hafi kærandi farið með kröfu sína fyrir dóm og verið dæmdar kr. 143.000 í málskostnað en stefna hans hafi verið árituð. Þar sem frekari innheimtu hafi verið þörf hafi verið farið í aðför og því hafi bæst við kostnaður sem hafi numið kr. 43.400 vegna fjárnámsbeiðni og mætingar í fjárnám. Í kjölfarið hafi þurft að fara með málið í gjaldþrotameðferð þar sem kostnaður vegna gjaldþrotabeiðni og vegna mætingar við fyrirtöku málsins hjá dómstólum vegna gjaldþrots hafi bæst við að fjárhæð kr. 43.400. Í kjölfar þess að bú B hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta hafi verið útbúin kröfulýsing í þrotabúið og við það hafi bæst við kostnaður sem hafi numið kr. 124.000.

Fram kemur í erindi kæranda að Ábyrgðasjóður launa hafi aðeins greitt kæranda samtals kr. 157.000 vegna innheimtukostnaðar eða kr. 14.000 vegna kostnaðar við kröfulýsingu sem og dæmdan málskostnað samkvæmt áritaðri stefnu sem hafi numið kr. 143.000. Kærandi þurfi því að bera kostnað sem nemi kr. 196.800 sem og kr. 153.560 vegna eftirfylgni kröfu en í málinu hafi krafa kæranda í þrotabú vinnuveitanda verið að fjárhæð kr. 111.819 að viðbættum vöxtum að fjárhæð kr. 18.849 eða alls kr. 130.667.

Í erindi sínu vísar kærandi til 9. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa þar sem meðal annars komi fram að njóti krafa ábyrgðar skv. 5. gr. laganna eigi kröfuhafi rétt á greiðslu eðlilegs kostnaðar vegna innheimtu hennar, þ.m.t. vegna dæmds málskostnaðar. Auk þess tekur kærandi fram að með vísan til 27. gr. laganna hafi árið 2003 verið gefnar út reglur þar sem fram komi að Ábyrgðasjóður launa setji viðmiðunarreglur um framkvæmd greiðslu kostnaðar. Að mati kæranda séu þær reglur úreltar og í hróplegu ósamræmi við inntak laganna þar sem við ákvörðun kostnaðar hafi ekki verið tekið tillit til vísitölu né almennra hækkana í yfir tvo áratugi.

Þá telur kærandi það valdníðslu af hálfu ráðherra að áætla í umræddum reglum að vinna við að fá fjárnám, koma félagi í þrot, gerð kröfulýsingar og samskipti við þrotabú og Ábyrgðasjóð launa taki almennt um klukkustund. Að mati kæranda missi slíkar viðmiðunarreglur marks og bitni á launafólki þvert á tilgang og skýrt orðalag laganna. Kærandi telur að viðmiðunarreglurnar hafi það í för með sé að ómögulegt sé fyrir launafólk að sækja laun sín til þrotabús og Ábyrgðasjóðs launa með aðstoð lögmanns en kostnaður vegna vinnu lögmanns sé ekki aðeins vanáætlaður heldur í engu samræmi við raunverulegan kostnað sem falli til vegna vinnu við slík mál. Að mati kæranda falli sá kostnaður því á launafólkið sjálft.

Í erindi sínu gerir kærandi jafnframt athugasemdir við orðalag umræddra reglna þar sem framselt sé vald til stofnunar um ákvörðun kostnaðar en að mati kæranda sé um ólöglegt valdframsal að ræða. Þá séu viðmiðunarreglurnar að mati kæranda í engu samræmi við fyrirmæli 9. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa um greiðslu eðlilegs kostnaðar og hafi þær því enga stoð þó horft væri aftur til ársins 2003. Af þeim sökum gerir kærandi kröfu um viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi Ábyrgðasjóðs á þeim innheimtukostnaði sem sjóðurinn hafi ekki þegar greitt eða samtals kr. 196.800.

Að lokum gerir kærandi til viðbótar kröfu um viðurkenningu á ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa á kostnaði vegna samskipta við skiptastjóra, Ábyrgðasjóð launa o.fl. þar sem miðað sé við kr. 31.000 fyrir hverja klst. en um hafi verið að ræða samtals 4 klst. eða samtals kr. 153.760 með virðisaukaskatti.

Erindi kæranda var sent Ábyrgðasjóði launa til umsagnar með bréfi ráðuneytisins, dags. 20. ágúst 2024, og var sjóðnum veittur frestur til 3. september sama ár til að veita ráðuneytinu umsögn sína. Þar sem umsögn Ábyrgðasjóðs launa barst ráðuneytinu ekki innan þess frests sem veittur hafði verið ítrekaði ráðuneytið beiðni sína um umsögn sjóðsins með bréfi dags. 13. september 2024.

Í umsögn Ábyrgðasjóðs launa, dags. 17. október 2024, kemur meðal annars fram að krafa kæranda vegna innheimtukostnaðar hafi verið samþykkt að undanskildum kostnaði sem ekki njóti ábyrgðar samkvæmt reglum sjóðsins og jafnframt þar sem engin gögn varðandi umræddan kostnað hafi fylgt kröfunni. Fram kemur að krafa kæranda á hendur hlutaðeigandi þrotabúi hafi verið samþykkt sem forgangskrafa í búið auk þess sem Ábyrgðasjóður launa hafi samþykkt ábyrgð sjóðsins á þeirri kröfu kæranda að fullu og einungis væri því um að ræða ágreining um ábyrgð sjóðsins á hluta af innheimtukostnaði kæranda vegna kröfunnar í umrætt þrotabú. Enn fremur kemur fram að í 9. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa sé kveðið á um að njóti krafa ábyrgðar Ábyrgðasjóðs launa skv. 5. gr. laganna þá eigi kröfuhafi rétt á greiðslu eðlilegs kostnaðar vegna innheimtu hennar, þ.m.t. vegna dæmds málskostnaðar. Auk þess beri Ábyrgðasjóður launa ábyrgð á greiðslu skiptatryggingar sem launamaður eða lífeyrissjóður hafi greitt. Fram kemur að á grundvelli fyrrnefndrar 9. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa hafi reglur nr. 644/2003, um greiðslur Ábyrgðasjóðs launa á innheimtukostnaði vegna krafna sem njóta ábyrgðar sjóðsins, verið settar. Þá tekur Ábyrgðasjóður launa fram í umsögn sinni að í 3. mgr. 2. gr. reglnanna segi:

„Sundurliða skal innheimtukostnað í kröfugerð til Ábyrgðasjóðs launa og leggja fram gögn í samræmi við 6. gr. reglna þessara. Við ákvörðun kostnaðar fyrir innheimtuaðgerðir skv. a- og e-lið og innheimtuþóknunar skv. f-lið 2. mgr. skal sjóðurinn hafa viðmið af hámarksfjárhæðum skv. 5. gr. þessara reglna.“

Enn fremur er í umsögn Ábyrgðasjóðs launa tekið fram að í 6. gr. reglnanna segi meðal annars að öllum kröfum til Ábyrgðasjóðs launa skuli fylgja yfirlit um þær innheimtuaðgerðir sem krafist sé greiðslu fyrir og sundurliðun kostnaðar sem af þeim stafi. Fram kemur að með umsókn sinni til Ábyrgðasjóðs launa um ábyrgð sjóðsins á innheimtukostnaði hafi kærandi einungis lagt fram gögn vegna málskostnaðar sem og afrit af kröfulýsingu í umrætt þrotabú. Jafnframt kemur fram að sjóðurinn hafi á grundvelli d-liðar 2. mgr. 2. gr. fyrrnefndra reglna nr. 644/2003 þegar greitt dæmdan málskostnað kæranda að fjárhæð kr. 143.000. Enn fremur hafi sjóðurinn á grundvelli a-liðar 2. mgr. 2. gr., sbr. einnig a-lið 3. mgr. 5. gr. sömu reglna, sem kveði á um takmörkun ábyrgðar sjóðsins, þegar greitt kröfulýsingarkostnað kæranda, samtals að fjárhæð kr. 14.000, annars vegar kr. 7.000 vegna kröfulýsingar í hlutaðeigandi þrotabú og hins vegar kr. 7.000 vegna kröfulýsingar til Ábyrgðasjóðs launa. Fram kemur að skv. a-lið 3. mgr. 5. gr. fyrrnefndra reglna skuli greiða að hámarki kr. 7.000 vegna kröfulýsingar á hendur Ábyrgðasjóði launa sem og að skv. b-lið sama ákvæðis skuli greiða að hámarki kr. 7.000 fyrir kröfulýsingu í þrotabú.

Fram kemur að í heild hafi Ábyrgðasjóður launa því greitt kostnað kæranda að fjárhæð kr. 157.000, nánar tiltekið kr. 7.000 vegna kröfulýsingar í þrotabú, kr. 7.000 vegna kröfulýsingar til Ábyrgðasjóðs launa og kr. 143.000 í málskostnað. Þá kemur fram að engin gögn hafi fylgt með umsókn kæranda til Ábyrgðasjóðs launa vegna annars kostnaðar kæranda og því hafi sjóðurinn ekki getað tekið afstöðu til hans.

Með bréfi ráðuneytisins, dags. 27. nóvember 2024, var kæranda gefinn kostur á að gera athugasemdir við umsögn Ábyrgðasjóðs launa og var frestur veittur til 11. desember sama ár. Þar sem athugasemdir bárust ekki innan þess frests sem veittur var kæranda veittur viðbótarfrestur með bréfi, dags. 2. maí 2025.

Í svarbréfi kæranda, dags. 2. maí 2025, ítrekar kærandi meðal annars þá afstöðu sína að hann telji umræddar reglur nr. 644/2003 vera úreltar. Að mati kæranda sé það útúrsnúningur að ekki hafi verið gert nægjanlega grein fyrir þeim kostnaði sem Ábyrgðasjóður launa hafi ekki þegar greitt, enda sé ákvörðun um að greiða kr. 7.000 fyrir kröfulýsingu, sem geti tekið allt að 3-4 klst. að vinna, í engu samræmi við að greiða skuli „eðlilegan kostnað“. Þá kemur fram að kærandi telji að í kröfu hans til Ábyrgðasjóðs launa sé kostnaður vel skilgreindur og sundurliðaður fyrir hvern verkþátt fyrir sig en um hafi verið að ræða gerð fjárnámsbeiðni, mætingu í fjárnám, gerð gjaldþrotabeiðni, mætingu við fyrirtöku vegna gjaldþrots og kostnað við gerð kröfulýsingar sem í þessu tilviki hafi verið kr. 124.000 með virðisaukaskatti. Að mati kæranda séu þetta u.þ.b. 4 klst. í vinnu að viðbættum kostnaði að fjárhæð kr. 153.760 vegna samskipta við þrotabú og Ábyrgðarsjóð launa sem hafi verið 5 klst. vinna.

Í svarbréfi kæranda kemur enn fremur fram að það sé mat kæranda að það sem Ábyrgðasjóður launa segi í umsögn sinni frá 17. október 2024, þess efnis að vantað hafi gögn frá kæranda vegna umrædds kostnaðar, hafi ekki komið fram í hinni kærðu ákvörðun heldur séu allar ákvarðanir staðlaðar þar sem greiddar séu fastar greiðslur vegna vinnu við mál af þessum toga. Kærandi telji því að um útúrsnúning sé að ræða hjá Ábyrgðasjóði launa þegar því sé haldið fram að frekari gögn um umrædda kröfu hafi ekki borist.

Loks kemur fram í svarbréfinu að kærandi telji að umræddar reglur nr. 644/2003, sem hafi ekki verið uppfærðar frá árinu 2003 þegar þær hafi tekið gildi, hafi ekki stoð í lögum en í lögunum sé talað um ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa í tengslum við „eðlilegan kostnað“. Að mati kæranda beri Ábyrgðasjóði launa því að greiða í samræmi við þá vinnu sem málið krefst.

Niðurstaða

Í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa, er kveðið á um að heimilt sé að kæra til ráðuneytisins ákvarðanir Ábyrgðasjóðs launa sem teknar eru á grundvelli laganna. Mál þetta lýtur að ágreiningi um ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa á kröfu kæranda á hendur sjóðnum er varðar hluta innheimtukostnaðar vegna kröfu sem nýtur ábyrgðar sjóðsins.

 

Í 1. mgr. 9. gr. laga um Ábyrgðasjóð launa kemur fram að njóti krafa ábyrgðar skv. 5. gr. laganna eigi kröfuhafi rétt á greiðslu eðlilegs kostnaðar vegna innheimtu hennar, þ.m.t. vegna dæmds málskostnaðar. Í 2. mgr. sama ákvæðis kemur fram að auk kostnaðar skv. 1. mgr. ákvæðisins beri sjóðurinn ábyrgð á greiðslu skiptatryggingar sem launamaður eða lífeyrissjóður hefur greitt. Þá er í 3. mgr. ákvæðisins kveðið á um að stjórn Ábyrgðasjóðs launa skuli setja reglur sem ráðherra staðfestir um hámark á greiðslu kostnaðar og önnur skilyrði fyrir ábyrgð sjóðsins á kröfum skv. 1. og 2. mgr. ákvæðisins.

 

Í athugasemdum við 9. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa, kemur meðal annars fram að í ákvæðinu sé „kveðið á um að njóti krafa ábyrgðar skv. 5. gr. frumvarpsins eigi kröfuhafi rétt á greiðslu eðlilegs kostnaðar vegna innheimtu kröfu sinnar. Undir þetta getur til dæmis fallið kostnaður vegna almennra innheimtuaðgerða lögmanns, þar á meðal vegna höfðunar dómsmáls, svo og útlagður kostnaður. Þá er lagt til að stjórn Ábyrgðasjóðs launa ákveði nánari útfærslu þessarar ábyrgðar, m.a. hámark á greiðslu kostnaðar, með reglum sem ráðherra staðfestir.“

 

Í 1. gr. reglna nr. 644/2003, um greiðslur Ábyrgðasjóðs launa á innheimtukostnaði vegna krafna sem njóta ábyrgðar sjóðsins, kemur fram að reglurnar gildi um ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa á kröfum um greiðslu innheimtukostnaðar og skiptatryggingu, sbr. 9. gr. laga nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa, og, eftir því sem við á, um kröfur á hendur sjóðnum skv. 7. gr. og VII. kafla laga nr. 88/2003.

 

Fyrrnefndar reglur eru settar á grundvelli 9. gr. laga nr. 88/2003, um Ábyrgðasjóð launa. Í 5. gr. umræddra reglna er kveðið á um takmörkun ábyrgðar Ábyrgðasjóðs launa en þar kemur meðal annars fram að stjórn Ábyrgðasjóðs launa skuli fyrir upphaf hvers árs auglýsa viðmiðunarfjárhæðir vegna kostnaðar við innheimtuaðgerðir sem ábyrgð sjóðsins takmarkast við að viðbættum virðisaukaskatti. Jafnframt kemur fram að fyrir árið 2003 sé um að ræða eftirfarandi fjárhæðir:

 

„a.   Fyrir kröfulýsingu á hendur Ábyrgðasjóði launa greiðast að hámarki 7.000 kr. Sama hámark gildir um þóknun lögmanns kröfuhafa vegna annarra bréfaskipta við sjóðinn.

 

b.    Fyrir hverja kröfulýsingu í þrotabú, aðfararbeiðni, beiðni um nauðungarsölu og sambærilegar innheimtuðgerðir greiðast að hámarki 7.000 kr.

 

c.     Fyrir mætingu á skiptafund og fyrir héraðsdómi greiðast að hámarki 7.000 kr. fyrir hvert þrotabú. Ef sami lögmaður fer með fyrirsvar fyrir fleiri en tíu kröfuhafa á hendur sama þrotabúi getur sjóðurinn ákveðið hærri greiðslu, meðal annars með hliðsjón af skýringum lögmanns og framlögðum gögnum.

 

d.    Innheimtuþóknun skv. f-lið 2. mgr. 2. gr. skal að hámarki miðast við 10% af höfuðstólsfjárhæð allt að 500.000 kr. en allt að 7% af höfuðstólsfjárhæð þar umfram.“

 

Það er mat ráðuneytisins að í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttar sem og almenn lögskýringarsjónarmið verði að telja að framangreindar reglur haldi gildi sínu þar til þær hafa verið felldar úr gildi með formlegum hætti. Þannig hefur það að mati ráðuneytisins ekki áhrif á gildi umræddra reglna sem réttarheimildar að endurskoðun á fjárhæðum sem fram koma í reglunum hafi ekki farið fram í samræmi við 3. mgr. 5. gr. reglnanna en í því sambandi má meðal annars benda á álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 2125/1997. Er það því mat ráðuneytisins að ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa takmarkist við þær fjárhæðir sem fram koma í 5. gr. reglna nr. 644/2003, um greiðslur Ábyrgðasjóðs launa á innheimtukostnaði vegna krafna sem njóta ábyrgðar sjóðsins.

 

Í 6. gr. umræddra reglna kemur meðal annars fram að öllum kröfum til Ábyrgðasjóðs launa um greiðslu innheimtukostnaðar skuli fylgja yfirlit yfir þær innheimtuaðgerðir sem krafist sé greiðslu fyrir og sundurliðun kostnaðar sem af þeim stafi. Enn fremur kemur fram að kröfum um útlagðan kostnað skv. b-lið 2. mgr. 2. gr. reglnanna skuli fylgja greiðslukvittun eða önnur gögn sem sjóðurinn meti fullnægjandi. Þá kemur fram að sjóðurinn geti farið fram á að fá afhent gögn um innheimtuaðgerðir sem krafist sé greiðslu fyrir, svo sem afrit af innheimtubréfum o.fl., sem og nauðsynlegar upplýsingar um ráðstöfun greiðslna sem borist hafa upp í kröfu. Ef ekki sé orðið við slíkri beiðni án viðhlítandi skýringa geti sjóðurinn hafnað ábyrgð á innheimtukostnaði.

 

Í máli þessu liggur fyrir að kærandi hafi gert kröfu um ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa vegna málskostnaðar sem og kostnaðar í tengslum við fjárnámsbeiðni, mætingu í fjárnám, gjaldþrotabeiðni, mætingu í gjaldþrotafyrirtöku, kröfulýsingu og samskipti við hlutaðeigandi þrotabú og Ábyrgðasjóð launa. Jafnframt liggur fyrir í máli þessu að með umsókn til Ábyrgðasjóðs launa um greiðslu framangreinds kostnaðar hafi fylgt gögn í tengslum við málskostnað sem og afrit af kröfulýsingu í hlutaðeigandi þrotabú og að sjóðurinn hafi greitt kæranda umræddan kostnað á grundvelli þeirra gagna í samræmi við reglur nr. 644/2003. Þá kemur fram í gögnum málsins að Ábyrgðasjóður launa hafi ekki getað tekið afstöðu til þess hvort sjóðurinn beri ábyrgð á öðrum kostnaðarliðum í tengslum við innheimtu kæranda á kröfu í hlutaðeigandi þrotabú þar sem með umsókn kæranda til Ábyrgðasjóðs launa hafi ekki fylgt viðeigandi gögn í því sambandi.

Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svokallaðri rannsóknarreglu stjórnsýslulaga, skal stjórnvald sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Mál telst nægjanlega upplýst þegar þeirra upplýsinga hefur verið aflað sem eru nauðsynlegar til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í því.

Að mati ráðuneytisins verður ekki ráðið af gögnum málsins að Ábyrgðasjóður launa hafi, áður en sjóðurinn tók hina kærðu ákvörðun, óskað eftir þeim gögnum sem sjóðurinn taldi skorta varðandi þann hluta af innheimtukostnaði kæranda vegna kröfu kæranda í hlutaðeigandi þrotabú, sem mál þetta snýst um.

Það er mat ráðuneytisins að með vísan til fyrrgreindrar 6. gr. reglna nr. 644/2003, um greiðslur Ábyrgðasjóðs launa á innheimtukostnaði vegna krafna sem njóta ábyrgðar sjóðsins, sem og með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga hafi Ábyrgðasjóði launa borið að óska eftir þeim gögnum sem sjóðurinn taldi sig þurfa til þess að geta tekið afstöðu til þess hvort sjóðurinn beri ábyrgð á þeim hluta innheimtukostaðar kæranda sem mál þetta snýst um áður en sjóðurinn tók ákvörðun um að hafna ábyrgð sjóðsins hvað varðar þann kostnað á grundvelli skorts á gögnum.

Í ljósi alls framangreinds er það niðurstaða ráðuneytisins að fella beri hina kærðu ákvörðun úr gildi og leggja fyrir Ábyrgðasjóð launa að taka málið til efnislegrar meðferðar að nýju.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Ákvörðun Ábyrgðasjóðs launa, dags. 7. júní 2024, um synjun á ábyrgð sjóðsins á kröfu kæranda á hendur sjóðnum er varðar hluta innheimtukostnaðar vegna kröfu kæranda á hendur þrotabúi B sem nýtur ábyrgðar sjóðsins, er felld úr gildi og lagt fyrir Ábyrgðasjóð launa að taka málið til efnislegrar meðferðar að nýju.