Mál nr. 105/2026-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 105/2026

Miðvikudaginn 24. júní 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 10. febrúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að greiða honum ellilífeyri frá 1. september 2026 í stað örorkulífeyris.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hefur fengið örorkulífeyrisgreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Með bréfi, dags. 27. nóvember 2025, var kæranda tilkynnt um að fyrsta dag næsta mánaðar eftir að hann næði 67 ár aldri fengi hann greiddan ellilífeyri í stað örorkulífeyris.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 10. febrúar 2026. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 5. mars 2026, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. mars 2026. Athugasemdir bárust frá kæranda 30. mars 2026 og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. apríl 2026. Viðbótargreinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 14. apríl 2026, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 16. apríl 2026

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að samkvæmt ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins verði hann flokkaður sem ellilífeyrisþegi síðar á árinu 2026 og missi þá 80.000 kr. í framfærslu. Fram að þeim tíma verði hann örorkulífeyrisþegi og áfram hreyfihamlaður. Á greiðsluáætlun Tryggingastofnunar fyrir árið 2026 megi sjá bæði lækkun á greiðslum og viðurkenningu á því að kærandi sé hreyfihamlaður, þ.e. bifreiðastyrk. Í desember 2025 hafi lög nr. 80/2025 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verið samþykkt. Lögin banni að stuðningur vegna örorku sé minnkaður. Hreyfihömlun kæranda hafi ekki minnkað.

Í athugasemdum kæranda segir að þau dómafordæmi sem Tryggingastofnun vísi til hafi ekki þýðingu í hans máli þar sem dómarnir hafi verið kveðnir upp áður en lög nr. 80/2025 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hafi tekið gildi. Samningurinn banni að réttindi kæranda verði endurmetin og hann skilgreindur sem ellilífeyrisþegi við 67 ár aldur þar sem örorka hans hafi ekki breyst. Þessi endurskilgreining geri það að verkum að greiðslur til hans lækki um 100.000 kr. á mánuði.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram kærð sé ákvörðun stofnunarinnar um að greiða kæranda ellilífeyri, samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, í stað örorkulífeyris, samkvæmt 24. gr. laga um almannatryggingar frá 67 ára aldri eða frá og með 1. september 2026.

Í lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar sé að finna þær reglur sem stýri útreikningi og greiðslu lífeyris. Samkvæmt 1. gr. laganna sé markmið þeirra að tryggja þeim sem lögin taki til bætur og aðrar greiðslur vegna elli, örorku og framfærslu barna. Með bótum og greiðslum skuli stuðlað að því að þeir sem lögin taki til geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi.

Um rétt til ellilífeyris sé fjallað í 16. gr. laganna. Þar sé kveðið á um að þeir sem náð hafi 67 ára aldri og hafi verið tryggðir hér á landi, sbr. I. kafla, að lágmarki þrjú almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs, öðlist rétt til ellilífeyris. Fjárhæð ellilífeyris og skerðingarreglur vegna tekna séu síðan afmarkaðar í 21. gr. laganna þar sem segi að fjárhæð lífeyris skuli lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn fellur niður.

Að því er varði örorkulífeyri sé kveðið á um skýr aldursviðmið í 24. gr. laga um almannatryggingar, en þar segi að umsækjendur um örorkulífeyri skuli vera 18 ára eða eldri en ekki hafa náð ellilífeyrisaldri eins og hann sé ákveðinn samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laganna.

Til að tryggja samfellu milli lífeyrisgreiðslna sé kveðið á um sjálfvirka yfirfærslu af örorkulífeyri á ellilífeyri í 55. gr. laganna, en þar segi: „Þó þurfa þeir sem fá greiðslur skv. IV. kafla ekki að sækja sérstaklega um ellilífeyri skv. 16. gr. þegar þeir ná ellilífeyrisaldri.“

Með 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 sé sú skylda lögð á íslenska ríkið að tryggja að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.

Samkvæmt b-lið 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks skuli aðildarríki gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og starfsháttum, sem feli í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki, verði breytt eða þau afnumin. Um rétt fatlaðs fólks til eftirlauna sé fjallað í e-lið 2. mgr. 28. gr. samningsins en samkvæmt ákvæðinu beri aðildarríkjum að tryggja fötluðu fólki jafnan aðgang á við aðra að eftirlaunum og eftirlaunakerfum.

Þann 16. nóvember 2025 hafi kærandi sent erindi til Tryggingastofnunar þar sem óskað hafi verið eftir rökstuðningi fyrir því að við 67 ára aldur félli niður réttur til örorkulífeyris og í stað þess kæmi réttur til ellilífeyris og hvernig sú ákvörðun samræmdist löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þann 27. nóvember 2025 hafi kærandi verið upplýstur um að þegar hann næði ellilífeyrisaldri á árið 2026 myndu greiðslur hans breytast í ellilífeyri og tengd réttindi án þess að hann þyrfti að sækja um.

Þann 20. janúar 2026 hafi kærandi fengið svar við erindi sínu frá 16. nóvember 2025 og þann sama dag hafi hann óskað eftir ítarlegri rökstuðningi vegna sama erindis. Kæranda hafi verið svarað þann 13. febrúar 2026. Þann 28. febrúar 2026 hafi borist ný fyrirspurn frá kæranda sem svarað hafi verið þann 2. mars 2026.

Miðað við núgildandi greiðsluáætlun sé réttur kæranda til örorkulífeyris og heimilisuppbótar samtals 338.531 kr. á mánuði vegna tímabilsins 1. janúar til 31. ágúst 2026. Réttur kæranda til ellilífeyris og heimilisuppbótar sé samtals 236.396 kr. á mánuði vegna tímabilsins 1. september til 31. desember 2026. Kærandi telji að sá munur sem sé á milli fjárhæða ellilífeyrisgreiðslna annars vegar og örorkulífeyris hins vegar feli í sér brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Kærandi bendi á að hreyfihömlun hans hafi ekki breyst við 67 ára aldur og telji því að lækkun greiðslna feli í sér ólögmæta mismunun af hálfu Tryggingastofnunar á grundvelli aldurs. Kærandi vísi einnig til þess að ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 80/2025, eigi að koma í veg fyrir að fötluðu fólki sé mismunað m.a. á grundvelli aldurs.

Í máli þessu sé deilt um lögmæti þess að einstaklingur færist úr greiðsluflokki örorkulífeyris yfir í greiðsluflokk ellilífeyris við 67 ára aldur, og þá lækkun greiðslna sem hljótist af mun á útreikningsreglum á milli örorkulífeyris og ellilífeyris við þá yfirfærslu. Lagaumgjörð almannatrygginga kveði skýrt á um þessi aldursviðmið líkt og rakið hafi verið hér að ofan.

Tryggingastofnun sé bundin af lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins og geti ekki vikið frá skýrum lagafyrirmælum. Sú grundvallarregla sé meðal annars leidd af 2. gr. stjórnarskrárinnar að stjórnsýslan eigi að vera lögbundin. Í því felist að ákvarðanir stjórnvalda geti ekki vikið til hliðar ákvörðunum löggjafans um rétt manna til bóta eða lífeyrisgreiðslna úr ríkissjóði. Að sama skapi leiði af ákvæði 2. gr., sbr. 41. gr. stjórnarskrárinnar, að stjórnvaldi sé með öllu óheimilt að greiða bætur umfram það sem lög heimili. Sé lagaákvæði bersýnilega í andstöðu við stjórnarskrá eða skýrt dómafordæmi liggi fyrir um það verði að játa stjórnvaldi heimild til að láta hjá líða að beita viðkomandi lagaákvæði. Slíkt ósamræmi skuli þó aldrei vera háð vafa né flókinni lagatúlkun. Samkvæmt 24. gr. laga um almannatryggingar falli réttur til örorkulífeyris niður þegar einstaklingur nái 67 ára aldri. Við það tímamark taki við réttur til ellilífeyris, sbr. 16. gr. og 55. gr. laganna. Munur á heildargreiðslum fyrir og eftir þessi aldursmörk sé bein afleiðing af beitingu þeirra reiknireglna og grunnfjárhæða sem löggjafinn hafi ákveðið fyrir hvorn bótaflokk um sig. Ekki sé um stjórnvaldsákvörðun að ræða sem byggi á frjálsu mati Tryggingastofnunar, heldur lögboðna framkvæmd sem stofnuninni beri að fylgja.

Kærandi telji að það feli í sér mismunun, sem brjóti í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar, að greiðslur lífeyris lækki við yfirfærslu af örorkulífeyri á ellilífeyri. Dómstólar hafi hins vegar leyst úr því hvort örorkulífeyrisþegar annars vegar og ellilífeyrisþegar hins vegar, teljist í sambærilegri stöðu að lögum. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 9/2023 komist Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki. Hæstiréttur hafi m.a. bent á að réttur til ellilífeyris væri bundinn við tiltekinn aldur, auk þess sem ellilífeyrisþegar hafi greitt iðgjöld í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði stærstan hluta eða alla starfsævi sína. Tekið sé tillit til þess við útreikning ellilífeyris. Ákvörðun um hvenær réttur til greiðslu örorkulífeyris stofnist sé háð matskenndari viðmiðum og geti auk þess verið breytingum háð. Í dómnum hafi meðal annars sagt: „Vegna ólíkra forsendna sem réttur þessara hópa hvílir á verður ekki talið ómálefnalegt að markmið og stefna stjórnvalda í málaflokkum þessara hópa sé ekki eins í öllu tilliti.“

Í áfrýjuðum dómi Landsréttar í sama máli og fyrrnefndur dómur Hæstaréttar, þ.e. dómi í máli nr. 559/2021, hafi verið komist að sambærilegri niðurstöðu og í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar. Í málinu hafi verið fjallað um muninn á útreikningi og skerðingarreglum sem eigi annars vegar  við um örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega hins vegar. Þar komi fram eftirfarandi: „Almennt séð er ekki, að mati dómsins, hægt að fullyrða að staða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sé í öllu tilliti hin sama eða sambærileg stöðu ellilífeyrisþega, hvorki fyrir né eftir gildistöku laga nr. 116/2016...“. Það fari því ekki í bága við jafnræðisreglu að löggjafinn láti mismunandi fjárhæðir og reiknireglur gilda um þessa aðskildu bótaflokka.

Með vísan til framangreindra lagaákvæða og dómafordæma verði ekki annað séð en að yfirfærsla af örorkulífeyri á ellilífeyri við 67 ára aldur sé lögbundin og óhjákvæmileg afleiðing aldursviðmiða sem löggjafinn hafi sett. Sú lækkun greiðslna sem kunni að fylgja yfirfærslunni stafi af þeim reiknireglum og fjárhæðaviðmiðum, sem sérstaklega gildi um hvorn bótaflokk um sig, og sé ekki byggð á matskenndri ákvörðun stjórnvaldsins. Af framangreindu verði ekki talið að breytingin feli í sér mismunun í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Að lokum sé vert að taka það fram að ákvæði almannatryggingalaga um mismunandi reglur um útreikning örorkulífeyris annars vegar og ellilífeyris hins vegar verði ekki túlkuð á þann veg að þau mismuni einstaklingum á grundvelli fötlunar samkvæmt ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, heldur sé um að ræða málefnalegan mun sem byggður sé á aldursviðmiðum og markmiðum almannatryggingakerfisins.

Hin kærða ákvörðun sé í samræmi við gildandi lög og reglur um rétt til örorku- og ellilífeyris. Með vísan til framangreinds fari Tryggingastofnun fram á að hin kærða ákvörðun verði staðfest.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar segir að kærandi geri athugasemdir við það að Tryggingastofnun vísi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 9/2023 sem fordæmi fyrir þeirri ákvörðun að greiða kæranda ellilífeyri í stað örorkulífeyris við 67 ára aldur eins og lög um almannatryggingar nr. 100/2007 mæli fyrir um.

Stofnunin vilji árétta að þó að ný lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks nr. 80/2025 styrki réttarstöðu fatlaðs fólks og krefjist þess að löggjöf og framkvæmd sé í samræmi við meginreglur samningsins, einkum hvað varði bann við mismunur vegna fötlunar felist ekki í þeim breytingar á réttindum sem skýrt sé kveðið á um í lögum um almannatryggingar. Ekki sé hægt að skýra ákvæði nýrra laga nr. 80/2025 á þann veg að þau veiti örorkulífeyrisþegum önnur réttindi við 67 ár aldur en kveðið sé á um í almannatryggingalögum.

Reglur almannatryggingalaga séu almennar og gildi jafnt um alla lífeyrisþega, óháð fötlun, og verði hvorki taldar brjóta í bága við meginreglur samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks um jafnræði og bann við mismunun, né sambærileg ákvæði stjórnarskrár. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 9/2023 sé mikilvægur sem fordæmi við túlkun á því hvort ákvæði almannatryggingalaga um mismunandi greiðslurétt á milli örorkulífeyris og ellilífeyris stangist á við stjórnarskrá. Dómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða aðgreinda hópa þar sem réttur til bóta væri reistur á ólíkum forsendum og mismunandi skilyrðum, reiknireglum og markmiðum. Löggjafinn hafi svigrúm til ákvörðunar um mótun almannatryggingakerfisins á þeim forsendum að ekki sé gerður mismunur á þeim greiðsluþegum sem séu í sömu stöðu og njóti áunnins greiðsluréttar á sömu forsendum. Dómurinn hafi hafnað því að lög nr. 116/2016 um breytingu á lögum um almannatryggingar hefðu leitt til ólögmætrar mismununar á milli örorku- og ellilífeyrisþega. 

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar um að greiða kæranda ellilífeyri frá 1. september 2026 í stað örorkulífeyris.

Um örorkulífeyri er fjallað í 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Í 2. mgr. 24. gr. segir meðal annars að umsækjendur um örorkulífeyri skuli vera 18 ára eða eldri en ekki hafa náð ellilífeyrisaldri eins og hann sé ákveðinn samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laganna. Þá segir í 1. mgr. 16. gr. laganna meðal annars að rétt til ellilífeyris öðlist þeir sem náð hafi 67 ára aldri.

Meginreglan er sú samkvæmt 55. gr. laga um almannatryggingar að sækja skal um allar greiðslur samkvæmt lögunum. Undantekningu frá þeirri eru er að finna í 1. mgr. 55. gr. þar sem segir: „Þó þurfa þeir sem fá greiðslur skv. IV. kafla ekki að sækja sérstaklega um ellilífeyri skv. 16. gr. þegar þeir ná ellilífeyrisaldri.“

Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar stofnast réttur til greiðslna samkvæmt lögunum frá og með þeim degi er umsækjandi telst uppfylla skilyrði til greiðslna og skulu greiðslur reiknaðar frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að greiðsluréttur er fyrir hendi.

Fyrir liggur að kærandi nær 67 ára aldri þann 10. ágúst 2026. Það er lögbundinn ellilífeyrisaldur samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Þá er skýrt kveðið á um það í 2. mgr. 24. gr. laga um almannatryggingar að umsækjendur um örorkulífeyri skuli ekki hafa náð ellilífeyrisaldri. Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að Tryggingastofnun er óheimilt samkvæmt lögum um almannatryggingar að greiða kæranda örorkulífeyri eftir að ellilífeyrisaldri er náð. Þá liggur fyrir að greiðslurnar breytast 1. september 2026 eða fyrsta dag næsta mánaðar eftir að kærandi nær 67 ára aldri í samræmi við 1. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar.

Kærandi byggir á því að ákvörðun Tryggingastofnunar brjóti í bága við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem öðlaðist lagagildi við gildistöku laga nr. 80/2025. Kærandi greinir frá því að greiðslur til hans lækki um 100.000 kr. á mánuði þegar hann verði ellilífeyrisþegi. Samningur Sameinuðu þjóðanna kveði á um að óheimilt sé að lækka stuðning til örorkulífeyrisþega við 67 ára aldur. Fyrir liggur að ólíkar reglur gilda um greiðslur til örorkulífeyrisþega annars vegar og ellilífeyrisþega hins vegar. Að mati úrskurðarnefndar velferðarmála verður ekki ráðið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að óheimilt sé að stöðva greiðslur til örorkulífeyrisþega þegar ellilífeyrisaldri er náð.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að greiða kæranda ellilífeyri frá 1. september 2026 í stað örorkulífeyris staðfest.

 

 

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að greiða A, ellilífeyri frá 1. september 2026 í stað örorkulífeyris er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir