Úrskurður í máli nr. IRN24080065

Þann 1. apríl 2026 er í innviðaráðuneytinu kveðinn upp svohljóðandi úrskurður í máli nr. IRN24080065:

Kæra og kröfur

Þann 20. ágúst 2024 barst innviðaráðuneytinu (hér eftir ráðuneytið) stjórnsýslukæra ÍX og Y, eigenda jarðarinnar Z (hér eftir kærendur), vegna dráttar á málsmeðferð hjá sveitarfélaginu Fjarðabyggð (hér eftir sveitarfélagið). Telja kærendur að sveitarfélagið hafi brotið gegn málshraðareglunni með því að bregðast ekki nægilega hratt við beiðni þeirra um smölun ágangsfjár af jörð þeirra.

Jafnframt er kærð ákvörðun sveitarfélagsins að synja beiðni kærenda um smölun ágangsfjár dags. 20. ágúst 2024. Verður ráðið af málatilbúnaði kærenda að þess sé krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.

Málsatvik og málsmeðferð

10. ágúst 2024 sendu kærendur beiðni til sveitarfélagsins um að smala ágangsfé af jörð kærenda, Z í Stöðvarfirði.

Bæjarráð sveitarfélagsins hélt fund 12. ágúst 2024, en fyrir liggur að beiðni kærenda um smölun ágangsfjár frá 10. ágúst var ekki tekin fyrir á þeim fundi.

Kærendur ítrekuðu beiðni sína um smölun til sveitarfélagsins 15. ágúst 2024. Meðfylgjandi beiðninni voru ljósmyndir af ágangsfé á jörð þeirra.

16. ágúst 2024 fór verkstjóri umhverfismála sveitarfélagsins á vettvang til að meta áganginn sem kærendur höfðu lýst í beiðni sinni dags. 10. ágúst 2024. Var það niðurstaða verkstjórans að ekkert fé hefði fundist á jörð kærenda.

Bæjarráð sveitarfélagsins tók beiðni kærenda fyrir á fundi sínum 19. ágúst 2024. Með vísan til athugunar verkstjórans á jörð kærenda þann 16. ágúst 2024 tók sveitarfélagið ákvörðun um að aðhafast ekki frekar í málinu. Kærendum var tilkynnt um framangreint með tölvupósti frá sveitarfélaginu dags. 20. ágúst 2024. Svöruðu kærendur samdægurs með tölvupósti og gerðu athugasemdir við málsmeðferð sveitarfélagsins, þ.á.m. að sveitarfélagið hafi ekki haft samband við kærendur þegar framkvæma átti athugun ágangs á jörð þeirra. Bentu kærendur einnig á að þeir hafi sent ljósmyndir af ágangsfénu með beiðni þeirra um smölun.

Með bréfi til ráðuneytisins dags. 20. ágúst 2024 var framangreind ákvörðun sveitarfélagsins um að synja um smölun ágangsfjár kærð til ráðuneytisins.

21. ágúst 2024 urðu kærendur aftur varir við ágangsfé á jörð sinni og ítrekuðu beiðni sína til sveitarfélagsins um smölun ágangsfjár á jörð sinni. Bentu kærendur sveitarfélaginu á hvar á jörðinni féð væri að finna. Einnig bentu kærendur sveitarfélaginu á að ekki væru sauðfjárbú í Stöðvarfirði og hafi ekki verið frá árinu 2003. Þá væri enginn afréttur þar heldur. Sögðu kærendur að það væru því yfirgnæfandi líkur á að féð gengi af einu landi yfir á annað og ætti engan rétt á því að vera á beit á landi þeirra.

Kærendur ítrekuðu beiðni sína um smölun daginn eftir, eða þann 22. ágúst 2024. Sendu kærendur ljósmyndir af ágangsfénu til sveitarstjórnar með beiðni sinni. Á einni ljósmyndanna mátti lesa mark einnar kindarinnar og upplýstu kærendur sveitarfélagið um hver væri skráður eigandi marksins.

Með bréfi ráðuneytisins dags. 22. ágúst 2024 var óskað eftir umsögn sveitarfélagsins og öllum gögnum málsins. Bárust umbeðin gögn og umsögn sveitarfélagsins til ráðuneytisins 27. ágúst 2024.

Með bréfi ráðuneytisins, dags. 30. ágúst 2024 var kærendum kynnt umsögn sveitarfélagsins og gefinn kostur á að koma að frekari athugasemdum vegna málsins. Bárust þær athugasemdir ráðuneytinu með bréfi kærenda mótteknu 30. ágúst 2024.

Nokkur samskipti áttu sér stað milli kærenda og sveitarfélagsins eftir að kæran var móttekin af ráðuneytinu þar til í september 2024, þar sem beiðni kærenda um smölun ágangsfjár af jörð þeirra var ítrekuð, en þau samskipti verða ekki rakin frekar hér.

Ráðuneytið óskaði eftir umsögn atvinnuvegaráðuneytisins 14. mars 2025 um túlkun á tilteknum ákvæðum laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986. Ráðuneytinu barst umsögn atvinnuvegaráðuneytisins 18. júlí 2024.

Sjónarmið kærenda

Í kæru dags. 20. ágúst 2024 er á það bent að þá væru 10 dagar liðnir frá því að kærendur óskuðu eftir að ágangsfé væri smalað af jörð þeirra. Að mati kærenda þurfi að smala eins fljótt og verða megi, því skaðinn aukist dag frá degi.

Segja kærendur að ekkert hafi heyrst frá sveitarfélaginu annað en staðfesting á því að erindið hafi verið móttekið.

Segir í kæru að skylda til smölunar ágangsfjár byggi ekki á ákvörðun sveitarstjórnar heldur ákvörðun Alþingis sem hafi þegar verið tekin. Sveitarstjórn eigi því ekki að taka ákvörðun um hvort smalað verði heldur eingöngu að rækja hina lögbundnu skyldu og smala ágangsfénu að uppfylltum þeim skilyrðum sem fram komi í lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. Segja kærendur að samkvæmt lögunum séu skilyrðin til að skylda sveitarfélagsins stofnist einungis tvö: að ágangsfé sé í landinu og að eigandi kæri. Rannsókn sveitarfélags eigi því að mati kærenda ekki að lúta að öðru. Hvort ágangsfé sé í landinu sé hægt að sanna með ljósmyndum sé þess krafist. Hvort sá sem kæri sé eigandi landsins sé hægt að sanna með þinglýsingarvottorði. Á þinglýsingarvottorði eigi einnig að koma fram hvort einhver eigi beitarrétt í landinu.

Byggja kærendur á því að framangreint liggi fyrir hvað beiðni kærenda varði, enda hafi þetta ástand varað frá árinu 2019. Sveitarfélagið hafi því haft nægan tíma til að kanna alla þessa þætti, enda sé þetta ekki í fyrsta sinn sem kærendur óski eftir smölun.

Þá benda kærendur á úrskurð ráðuneytisins í máli IRN23111106 þar sem fram komi að sveitarstjórnir megi ekki setja borgurunum frekari skilyrði en komi fram í lögum.

Eðli máls samkvæmt beri sveitarstjórnum að smala eins fljótt og auðið er eins og ráðuneytið hafi bent á í úrskurði frá því í apríl 2024. Oft sé um mikla hagsmuni að ræða og tjónshætta mikil. Að baki þessum reglum gildi að mati kærenda svipuð sjónarmið og ef eldur verði laus. Þá þurfi að sjálfsögðu að byrja á því að takmarka tjón. Þá sé augljóst að mati kærenda að ekki sé hægt að sannreyna hver eigi ágangsféð fyrr en því hafi verið smalað.

Umsögn sveitarfélagsins

Í umsögn sveitarfélagsins dags. 27. ágúst 2024 er því lýst að bæjarráð hafi samþykkt að málsmeðferð beiðna um smölun ágangsfjár færi til umfjöllunar bæjarráðs sem kæmi til með að taka afstöðu til hverrar beiðni fyrir sig. Framkvæmdin yrði þá á grunni 33. gr. laga nr. 6/1986.

Bendir sveitarfélagið á að kærendur hafi sent sveitarfélaginu tölvupóst að kvöldi 10. ágúst 2024 þar sem þeir hafi lagt fram beiðni um smölun fjár af landi sínu og ljósmyndir fylgt því til sönnunar. Þar sem bæjarráðsfundir séu haldnir kl. 8:30 á mánudagsmorgni og samþykktir sveitarfélagsins kveði á um að boðun fundar með dagskrá skuli vera að lágmarki með tveggja sólarhringa fyrirvara hafi beiðni kærenda ekki náð inn á fund bæjarráðs þann 12. ágúst 2024. Landeigendur hafi ítrekað beiðni sína 15. ágúst sama ár en í kjölfar þess hafi verkstjóri sveitarfélagsins farið í vettvangsferð að morgni 16. ágúst 2024. Hafi þá ekki sést sauðfé í landi kærenda en utan landamerkja jarðarinnar hafi verið fé sem hafi passað við lýsingu þess sauðfjár sem beiðni kæranda hafi beinst að.

Bæjarráð hafi tekið beiðni kærenda sem barst 10. ágúst og ítrekun kærenda frá 15. ágúst fyrir á fundi sínum 19. ágúst 2024. Í ljósi þeirra upplýsinga sem legið hafi fyrir á þeim tíma um að jörð kærenda væri fjárlaus hafi bæjarritara sveitarfélagsins verið falið að vinna málið áfram og upplýsa landeigendur um að ekki yrði aðhafst frekar að sinni þar sem ágangsféð væri ekki til staðar. Beiðni um smölun hafi því verið leyst að mati sveitarfélagsins.

Andmæli kærenda

Kærendur ítreka að tvennt þurfi til svo að sveitarfélaginu beri skylda til að smala, þ.e. að til staðar sé ágangsfé og að eigandi umrædds lands óski eftir að sveitarfélag smali fénu.

Að mati kærenda mætti leysa mál sem þessi með þeim hætti að sveitarstjórn tæki ákvörðun um að ágangsfénu væri smalað en því næst yrði haft samband við eigendur þess og viðkomandi látinn sækja það. Yrðu ágreiningsmál þessi þá fljótt úr sögunni.

Vísa kærendur til þess að sveitarfélagið segist hafa sent aðila til að skoða land þeirra 16. ágúst 2024 eða sex dögum eftir að beiðni um smölun hafi verið send til sveitarfélagsins. Viðkomandi hafi ekkert fé séð á landi kærenda. Hafi kærendur enga vitneskju haft um komu þessa aðila, og hafi heldur enga sönnun fengið um nefnda vettvangsskoðun, enda hafi ekki verið haft samband við kærendur áður. Hafi sveitarfélagið heldur ekki brugðist við erindi kærenda með nokkrum hætti fyrr en tíu dögum eftir að þeir lögðu fram beiðni sína um smölun. Kærendur hafi fyrst verið upplýstir um komu verkefnastjóra umhverfismála með bréfi dags. 20. ágúst 2024, eða fjórum dögum eftir skoðunina.

Benda kærendur í þessu samhengi á að sveitarfélagið hafi engar sannanirr lagt fram þess efnis að fé hafi ekki fundist á landi þeirra við vettvangsskoðun verkstjóra 16. ágúst 2024. Vissulega hafi kærendur ekki verið á jörðinni 16. ágúst 2024, en þeir hafi þó verið þar nærri alla daga frá 10. ágúst 2024 og þegar þeir hafi verið þar hafi verið kindur í landi þeirra. Kærendur árétta að sveitarstjórn hafi verið sendar ljósmyndir því til sönnunar og segja kærendur þær ljósmyndir enn vera til. Eigi þetta bæði við tímann fyrir og eftir 16. ágúst 2024 og því augljóst að mati kærenda að sveitarstjórn hafi ekki sinnt skyldu sinni þótt bæjarverkstjóri hafi ekki séð kindur í landinu á ákveðnu augnabliki. Þannig telji kærendur að svar sveitarstjórnarinnar sé í senn ótrúverðugt og sett fram til málamynda.

Segir í andmælum kærenda að svona málsmeðferð geri að þeirra mati lítið úr lögum og reglum, og þeim niðurstöðum sem komið hafi fram í þessum málum, m.a. frá ráðuneytinu.

Þá fjalla kærendur um ágangskerfi sveitarfélagsins í andmælum sínum. Ágangskerfi sveitarfélagsins sé enn í smíðum en þó viti kærendur til þess að byrjað sé að starfa eftir því. Hafi kærendur óskað eftir því að fá að sjá umrætt ágangskerfi en beiðnum þeirra hafi ekki verið svarað. Eins hafi sveitarfélagið ekki svarað því hvort fjárlausir landeigendur hafi verið hafðir með í ráðum við gerð þessa ágangskerfis. Hvað sveitarfélagið meti sem ágang sé á huldu að mati kærenda. Þeir sem leiti til sveitarfélagsins viti því ekki hvað það meti sem ágang og hvað ekki. Þá segja kærendur að ekkert sé vitað um hverjir hafi unnið þetta kerfi eða hvað hafi verið haft til hliðsjónar. Framangreint geti ekki talist vera eðlileg stjórnsýsla að mati kærenda.

Í þessu sambandi vísa kærendur til skilgreiningar Páls Briem í grein hans „Ágangur búfjár“ sem birt var í Tímariti lögfræðinga 1897, bls. 1, en þar segi m.a. að ágangur búfjár sé heimildalaus beit búfjár.

Segja kærendur að allir hljóti að sjá að engin sanngirni felist í því að sveitarfélagið ætli einhliða að meta með huglægum hætti hvað teljist vera ágangur, enda væri það brot á lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Að mati kærenda gæti sveitarfélagið hagsmuna sauðfjárbænda, en sauðfjárbændur sitji m.a. í bæjarstjórn sem geti þá að mati kærenda ekki talist trúverðugur aðili til að koma að gerð slíks kerfis, enda hafi sveitarfélagið ekki lagaheimild til þess að setja frekari skilyrði en fram komi í áðurnefndum lögum nr. 6/1986.

Benda kærendur á að þann 10. ágúst hafi kindur verið í landi þeirra líkt og ljósmyndirnar sýni. Þann 15. ágúst hafi kærendur ítrekað beiðni sína um smölun við sveitarfélagið og þá hafi kindurnar verið á landi þeirra. Af því eigi kærendur bæði ljósmyndir og myndbönd.

Vekja kærendur sérstaklega athygli á því að á framlagðri mynd frá 22. ágúst 2024 megi lesa markið á kindinni. Sýni markið að kindin sé í eigu […]. Árið 2023 hafi kærendur komið að dauðri kind úti í vegarkanti á jörð sinni, og hafi sú kind einnig verið í eigu […] og hafi kærendur sent ljósmynd og upplýsingar á sveitarfélagið vegna þessa.

Að auki gera kærendur athugasemdir við að sveitarfélagið hafi ekki brugðist við ítrekuðum beiðnum þeirra um smölun fjárins og telja að þessi framkvæmd sýni hversu illa sveitarfélagið standi að þessum málum. Velta kærendur þeirri spurningu upp að ef sveitarfélagið hefði getað tekið beiðni þeirra fyrir á bæjarráðsfundi 12. ágúst 2024, en beiðnin borist of seint fyrir þann fund, af hverju hafi sveitarfélagið þá ekki brugðist við fyrr en 16. ágúst 2024.

Svo sem fyrr var rakið urðu nokkur frekari samskipti milli kærenda og sveitarfélagsins eftir að kæra barst ráðuneytinu. Í andmælum velta kærendur því jafnframt upp hvers vegna engin svör hafi borist frá sveitarfélaginu við erindum þeirra frá 21.-25. og 27.-29. ágúst 2024.

Að mati kærenda sé málsmeðferð sveitarfélagsins lituð sýndarmennsku. Það sé að mati kærenda augljóst að sveitarfélagið ætli sér ekki að fara eftir lögum og smala ágangsfé heldur þykist sveitarfélagið vera að aðhafast án þess þó að aðgerðir þess afstýri hinu ólögmæta ástandi á nokkurn hátt. Ekkert sé í raun að gert meðan hagsmunir kærenda fari forgörðum.

Niðurstaða

1. Úrlausnarefnið

   Til úrlausnar í máli þessu er ákvörðun sveitarfélagsins um synjun á beiðni kærenda um smölun ágangsfjár úr landi þeirra skv. 33. gr. laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni, fjallaskil o.fl., Einnig kemur til skoðunar málsmeðferð sveitarfélagsins á beiðnum kærenda um smölun ágangsfjár af landi þeirra.

    

2. Sjónarmið um málshraða

   Ein af meginreglum stjórnsýsluréttarins er sú að stjórnvöldum er skylt að taka mál til meðferðar eins fljótt og verða má, sem hefur verið lögfest með ákvæði 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

   Þess skal getið að atvinnuvegaráðuneytið fer með stjórnarmálefni er varða landbúnað og er því það fagráðuneyti sem lög nr. 6/1986 heyra undir. Innviðaráðuneytið óskaði því eftir umsögn atvinuvegaráðuneytisins um túlkun á tilteknum ákvæðum laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986. Var m.a. óskað eftir því að atvinnuvegaráðuneytið svaraði því hver skuli vera málsmeðferð sveitarfélagsins, sem og eðlilegur málsmeðferðartími, samkvæmt lögum nr. 6/1986 þegar borist hefur beiðni frá landeiganda um smölun á ágangsfé.

   Svaraði atvinnuvegaráðuneytið því þannig að sveitarfélögum sem opinberum aðilum beri að fylgja ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar erindi berast. Sveitarfélög sem fá beiðni um smölun ættu við afgreiðslu slíkra mála að gæta að samþykkt um búfjárhald í viðkomandi sveitarfélagi og ákvæðum fjallskilasamþykktar á viðkomandi svæði. Æskilegt er að tilkynning um ágangsfé sé tekin til meðferðar hjá sveitarstjórn eins fljótt og verða má, m.a. til að draga úr tjóni sem kann að verða af ágangi á umræddu svæði. Skerðing og tjón á eignum landeiganda haldi enda áfram á meðan ágangsfé hefur ekki verið fjarlægt og því þarf að bregðast við sem fyrst skv. 2. mgr. 33. gr. laganna.

   Telur innviðaráðuneytið því ljóst, með vísan til framangreindrar umsagnar sem og með hliðsjón af áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11167/2021, að beiðni landeiganda um ágangsfé skuli tekin til meðferðar svo fljótt sem unnt er, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Þá leiðir af framangreindu að afstaða sveitarfélags til slíkrar beiðni verði að liggja fyrir eins fljótt og kostur er með vísan til sömu sjónarmiða. Að auki beri sveitarfélagi, eftir atvikum, að fylgja eftir þeirri afstöðu án ástæðulauss dráttar.

3. Málsmeðferð sveitarfélagsins

   Í umsögn sveitarfélagsins segir að málsmeðferð og afstaða til tilkynninga um ágangsfé og beiðna um smölun ágangsfjár sé í höndum bæjarráðs. Samkvæmt samþykkt Fjarðabyggðar um stjórn og fundarsköp bæjarstjórnar nr. 252/2022, og síðari breytingum, segir að bæjarráð skuli að jafnaði halda fundi vikulega á reglulegum fundartímum. Aukafund skuli halda ef bæjarstjóri, formaður bæjarráðs eða a.m.k. tveir bæjarráðsmenn óski þess, sbr. 43. gr. samþykktarinnar. Segir jafnframt í 45. gr. samþykktarinnar að heimilt er að taka mál til meðferðar í bæjarráði, þótt ekki sé það tilkynnt í dagskrá. Þó er skylt að fresta afgreiðslu slíks máls ef einhver bæjarráðsmaður óskar þess.

   Þrátt fyrir framagreint liggur fyrir að beiðni kærenda um smölun ágangsfjár, dags. 10. ágúst 2024, var ekki tekin fyrir á næsta fundi bæjarráðs þann 12. ágúst 2024, heldur á fundi viku síðar, þann 19. ágúst 2024. Telja kærendur að sveitarfélagið hefði getað tekið beiðni þeirra fyrir strax á bæjarráðsfundi 12. ágúst 2024, en sveitarfélagið hefur vísað til samþykkta sveitarfélagsins sem kveða á um að boðun fundar með dagskrá skuli vera að lágmarki með tveggja sólarhringa fyrirvara. Því hafi beiðni kærenda ekki náð inn á fund bæjarráðs þann 12. ágúst 2024. Með vísan til fyrrnefndrar 45. gr. samþykktar sveitarfélagsins er að mati ráðuneytisins ekki unnt að fallast á að samþykktir þess hafi komið í veg fyrir að hægt hafi verið að taka mál kærenda fyrir á fundi bæjarráðs fyrr en 19. ágúst 2024.

   Kemur þá til skoðunar hvort önnur rök standi til þess að fallast beri á það með kærendum að málsmeðferð sveitarfélagsins hafi ekki verið í samræmi við málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga í umrætt sinn.

   Fyrir liggur samkvæmt framangreindu að sveitarfélögum ber að bregðast við svo fljótt sem kostur er og án ástæðulauss dráttar við beiðnum landeigenda um smölun ágangsfjár með hliðsjón af eðli máls hverju sinni.

   Ljóst er að beiðni kærenda um smölun barst sveitarfélaginu 10. ágúst 2024 og brást sveitarfélagið ekki við fyrr en sex dögum síðar eða 16. sama mánaðar. Þá framkvæmdi sveitarfélagið athugun á áganginum. Bæjarráð tók svo erindi kærenda fyrir á fundi 19. ágúst 2024 og 20. ágúst 2024 var þeim tilkynnt sú ákvörðun sveitarfélagsins að það teldi sér ekki skylt að smala fénu. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að kærendum hafi borist svör frá sveitarfélaginu eða upplýsingar um meðferð beiðni þeirra fyrr en þá, þann 20. ágúst 2024.

   Að mati ráðuneytisins verður að veita sveitarfélögum nokkurt svigrúm til þess að geta brugðist við beiðnum landeigenda um smölun. Sveitarfélagið hefur þó hvorki haldið því fram né sýnt fram á að aðstæður hafi verið með þeim hætti að ekki hafi verið hægt að taka beiðni kærenda til meðferðar á bæjarráðsfundinum 12. ágúst, þ.e. næsta fundi eftir að beiðni kærenda barst sveitarfélaginu. Enda komu samþykktir sveitarfélagsins ekki í veg fyrir að beiðni kærenda yrði tekin fyrir á þeim fundi bæjarráðs, sbr. framangreint. Verður því að mati ráðuneytisins ekki annað séð en að sveitarfélagið hafi ekki brugðist við beiðni kærenda um smölun frá 10. ágúst 2024 í samræmi við málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga um að ákvarðanir í málum skuli teknar eins fljótt og unnt er, sem og framangreind sjónarmið um nauðsyn þess að mál sem þessi fái skjóta úrlausn.

4. Rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga

   Samkvæmt rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga ber stjórnvaldi skylda til að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því.

   Af tölvupósti sveitarfélagsins til kærenda þann 20. ágúst 2024 er ljóst að ákvörðun sveitarfélagsins um að synja beiðni þeirra um smölun er byggð á mati verkefnastjóra umhverfismála sveitarfélagsins á ágangi á jörð kærenda frá 16. ágúst 2024. Kemur því til skoðunar sá þáttur málsmeðferðar sveitarfélagsins að framkvæma athugun á ágangi búfjár á jörð kærenda þann 16. ágúst 2024 og hvort athugunin hafi verið í samræmi við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga.

   Það liggur fyrir að sveitarfélagið taldi nauðsynlegt að framkvæma athugun á þeim ágangi búfjár sem kærendur kvörtuðu yfir og fór hún fram 16. ágúst 2024. Liggur jafnframt fyrir sem fyrr segir að kærendur fengu ekki upplýsingar um athugun sveitarfélagsins fyrr en eftir að hún hafði farið fram. Þrátt fyrir að nauðsynlegt hafi verið að taka skjóta ákvörðun í málinu með hliðsjón af eðli þess, hefur að mati ráðuneytisins ekki verið sýnt fram á, að teknu tilliti til atvika málsins, að það að veita kærendum tækifæri til að vera viðstaddir þessa athugun sveitarfélagsins á ágangi búfjár á jörð kærenda hefði tafið meðferð málsins óhóflega né verið augljóslega óþarft.

   Með hliðsjón af rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga er það mat ráðuneytisins að ef sveitarfélag telur að framkvæma þurfi athugun á því hvort ágangur búfjár sé með þeim hætti að því beri skylda til að smala fénu, þá beri sveitarfélaginu almennt að veita beiðanda tækifæri til að vera viðstaddur athugunina og eins til að benda á það ágangsfé sem beiðnin varðar, sé það ekki augljóslega óþarft. Að öðrum kosti má ætla að slík rannsókn geti talist ófullnægjandi.

   Verður því samkvæmt framangreindu ekki séð að athugun sveitarfélagsins 16. ágúst 2024 hafi verið í samræmi við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Verður ekki hjá því litið í þessu samhengi að niðurstaða umræddrar athugunar var enda lögð til grundvallar við mat sveitarfélagsins á því hvort því bæri að smala búfénaði af jörð kærenda samkvæmt beiðni þeirra þar um.

5. Niðurstaða

Samkvæmt því sem að ofan er rakið þá er það mat ráðuneytisins að málsmeðferð sveitarfélagsins á beiðni kærenda sem var afgreidd með ákvörðun sveitarfélagsins 20. ágúst 2024 hafi ekki verið í samræmi við málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga.

Er það jafnframmat ráðuneytisins að gögn málsins beri það ekki með sér að málið hafi verið upplýst nægjanlega áður en sveitarfélagið tók ákvörðun um að því væri ekki skylt að smala ágangsfé af jörð kærenda. Hafi málsmeðferð sveitarfélagsins því ekki verið í samræmi við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af þeim ástæðum var ákvörðun sveitarfélagsins þann 20. ágúst 2024, um að synja kærendum um smölun ágangsfjár, ólögmæt.

Kemur þá næst til skoðunar hvort ógilda beri hina kærðu ákvörðun sveitarfélagsins. Samkvæmt framangreindu áttu atvik málsins sér stað í lok sumars 2024. Er ljóst að sá ágangur búfjár á landi kærenda sem um er rætt er yfirstaðinn og mun ógilding ákvörðunar sveitarfélagsins því ekki ná markmiði sínu. Ekki er því unnt að fallast á kröfu kærenda um að ógilda hina kærðu ákvörðun sveitarfélagsins. Því er hins vegar beint til sveitarfélagsins að hafa framangreind sjónarmið til hliðsjónar við meðferð sambærilegra mála í framtíðinni.

Uppkvaðning úrskurðar hefur dregist vegna mikilla anna í ráðuneytinu og er beðist velvirðingar á því.

1. Úrskurðarorð

 

Ákvörðun Fjarðabyggðar, dags. 20. ágúst 2024, um að synja beiðni Y og X um smölun á ágangsfé af jörð þeirra er ólögmæt.