08 júlí 2026

Mál nr. 46/2026-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 46/2026

Miðvikudaginn 8. júlí 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 19. janúar 2026, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála synjun Tryggingastofnunar ríkisins frá 27. október 2025 á umsókn kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn 11. september 2025. Með ákvörðun stofnunarinnar, dags. 27. október 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim forsendum að kærandi hafi verið tryggð í Danmörku þegar hún hafi orðið óvinnufær.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 19. janúar 2026. Með bréfi, dags. 20. janúar 2026, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 13. febrúar 2026, barst greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 17. febrúar 2026. Athugasemdir bárust ekki.

Með bréfi úrskurðarnefndar velferðarmála til Tryggingastofnunar, dags. 28. apríl 2026, óskaði úrskurðarnefndin eftir nánari upplýsingum um túlkun stofnunarinnar á reglum EES-réttar. Svar barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 29. maí 2026, og var það sent kæranda til kynningar með bréfi, dags. 3. júní 2026. Athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærandi sé ósammála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins og vilji að hún sé endurskoðuð.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram málið varði synjun stofnunarinnar á umsókn kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar, með þeim breytingum sem hafi tekið gildi 1. september 2025. Kærandi hafi verið tryggð í Danmörku þegar óvinnufærni hennar hafi komið til og hafi síðan flutt til Íslands. Synjunin byggi á meginreglum EES-réttar um samræmingu almannatryggingakerfa, sem hafi lagagildi hér á landi.

Samkvæmt 4. gr. laga um almannatryggingar teljist sá tryggður samkvæmt lögunum sem búsettur sé hér á landi, nema annað leiði af milliríkjasamningum, sbr. 59. og 64. gr. Í 4. mgr. 27. gr. laganna, sem fjalli um skilyrði fyrir sjúkra- og endurhæfingargreiðslum, segi:

„Umsækjandi um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur skal vera 18 ára eða eldri en ekki hafa náð ellilífeyrisaldri [...], vera tryggður hér á landi, sbr. I. kafla, og hafa verið tryggður hér á landi a.m.k. 12 síðustu mánuðina áður en til greiðslna getur komið, nema annað leiði af milliríkjasamningum.“

Ákvæðið geri ráð fyrir að taka megi tillit til tryggingatímabila í öðrum samningsríkjum (samlagning tímabila), en það breyti ekki þeirri grundvallarreglu að Ísland verði að teljast bært ríki til að greiðsluskylda stofnist.

Samkvæmt 59. gr. laganna sé ríkisstjórninni heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og samkvæmt 64. gr. sé ráðherra heimilt að innleiða almannatryggingareglur Evrópusambandsins eins og þær séu felldar inn í VI. viðauka við EES-samninginn. Þar sé sérstaklega vísað til reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa og reglugerðar nr. 987/2009 um framkvæmd hennar.

Samkvæmt 2. gr. laga um evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993 hafi meginmál EES-samningsins lagagildi hér á landi. Í 3. gr. laganna sé kveðið á um að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Þessi lögskýringarregla hafi þýðingu við túlkun á lögum nr. 100/2007 og tengdum reglugerðum.

Reglugerð nr. 442/2012 um gildistöku reglugerða Evrópusambandsins um almannatryggingar innleiði reglugerðir (EB) nr. 883/2004, 988/2009 og 987/2009 í íslenskan rétt. Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar taki þessar reglur m.a. til sjúkrabóta og örorkubóta, sem sjúkra- og endurhæfingargreiðslur falli undir. Í 3. gr. sé kveðið á um að Tryggingastofnun sé samskiptastofnun í skilningi reglugerðanna varðandi þau málefni sem stofnuninni hafi verið falin með lögum.

Reglugerð nr. 933/2025 um framkvæmd sjúkra- og endurhæfingargreiðslna hafi tekið gildi 1. september 2025. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar annist Tryggingastofnun framkvæmd þessara greiðslna og taki stofnunin ákvörðun um rétt einstaklinga til slíkra greiðslna.

Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa hafi lagagildi hér á landi, sbr. reglugerð nr. 442/2012 og 64. gr. laga nr. 100/2007. Meginregla reglugerðarinnar, sem kveðið sé á um í 11. gr., sé að einstaklingur heyri einungis undir löggjöf eins aðildarríkis í einu (e. principle of single applicable legislation). Þessi regla komi í veg fyrir tvítryggingu og skörun réttinda og tryggi skýra ábyrgðarskiptingu milli ríkja.

Samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar taki hún m.a. til sjúkrabóta og örorkubóta, sem sjúkra- og endurhæfingargreiðslur samkvæmt íslenskum rétti falli undir. Í 6. gr. sé fjallað um samlagningu tryggingatímabila, en sú regla veiti ekki sjálfstæðan rétt til bóta heldur einungis heimild til að telja saman tímabil til að uppfylla skilyrði um lágmarkstryggingatíma í bæru ríki.

Reglugerð (EB) nr. 987/2009 kveði á um framkvæmdarreglur við reglugerð nr. 883/2004. Hún fjalli m.a. um samvinnu stofnana aðildarríkja og ákvörðun um hvaða stofnun teljist bær til að greiða bætur (e. competent institution). Samkvæmt reglugerðinni beri stofnunum að vinna saman að því að tryggja réttindi einstaklinga, en það breyti ekki þeirri meginreglu að eitt ríki beri ábyrgð á greiðslum á hverjum tíma.

Reglugerð (EB) nr. 988/2009 hafi breytt reglugerð nr. 883/2004 og skýri nánar ákveðin ákvæði hennar. Hún árétti mikilvægi meginreglunnar um að einungis ein löggjöf gildi á hverjum tíma og skýri hvernig ákvarða skuli rétt til bóta þegar aðildarríki geri það að skilyrði að viðkomandi sé tryggður þegar tryggingaratburður eigi sér stað.

Í frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna endurskoðunar örorkulífeyris almannatrygginga (þskj. 1290, mál 864, 154. löggjafarþing) komi skýrt fram vilji löggjafans um túlkun þessara reglna:

„Þegar veikindi eða slys eiga sér stað hjá einstaklingi sem farið hefur eða flutt á milli samningsríkjanna fer um rétt til bóta almannatrygginga samkvæmt lögum þess ríkis sem viðkomandi heyrir undir þegar óvinnufærnin kemur til. Meginreglan um sjúkrabætur er að þær greiðast eingöngu frá einu samningsríki á hverjum tíma og þá í samræmi við löggjöf þess ríkis sem viðkomandi fellur undir. Aftur á móti skal, þegar um lífeyri vegna elli eða örorku er að ræða, ákvarða rétt til lífeyris samkvæmt löggjöf í hverju því ríki þar sem viðkomandi hefur áunnið sér lífeyrisréttindi og samanstendur heildarlífeyrir einstaklings því af greiðslum frá hverju ríki um sig en það á ekki við um sjúkrabætur.“

Þessi yfirlýsing í lögskýringargögnum árétti að íslenskur löggjafi hafi tekið meðvitaða afstöðu til túlkunar á Evrópureglum við endurskoðun almannatryggingakerfisins.

Kærandi hafi sótt um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur hjá Tryggingastofnun 11. september 2025. Í umsókninni komi fram að kærandi hafi búið og/eða starfað í Danmörku frá 1. mars 2024 til 1. mars 2025. Í breytingasögu þjóðskrár komi þó fram að kærandi hafi flutt frá Íslandi til Danmerkur 23. október 2020 og hafi skráð lögheimili sitt aftur á Íslandi 12. mars 2025.

Í læknisvottorði sem hafi fylgt umsókninni komi fram að kærandi sé greind með eftirheilahristingsheilkenni (F07.2). Í vottorðinu sé tilgreint að kærandi hafi orðið óvinnufær 1. mars 2025, daginn sem hún hafi flutt til Íslands. Sú dagsetning óvinnufærni stangist þó með skýrum hætti á við upplýsingar í læknisvottorðinu. Í sjúkrasögu segi að heilahristingur og síþreytueinkenni hafi orðið fyrir þremur og hálfu ári þegar hún hafi fengið sturtustykki í höfuðið. Einnig segi í samantekt að kærandi hafi verið óvinnufær „mjög lengi“. Að auki bendi upplýsingar í læknisvottorði til að lögheimilisskráning í þjóðskrá sé rétt.

Tryggingastofnun komist af þessum sökum að þeirri niðurstöðu að óvinnufærni hafi orðið á meðan kærandi hafi verið búsett í Danmörku og synjun á umsókn hennar sé á byggð á þeim grundvelli. Tryggingastofnun hafi synjað umsókninni með bréfi til kæranda, dags. 27. október 2025, og synjunin hafi verið rökstudd með bréfi til kæranda, dags. 24. nóvember 2025.

Í 4. mgr. 27. gr. segi að umsækjandi um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur skuli hafa verið tryggður hér á landi a.m.k. 12 síðustu mánuðina áður en til greiðslna geti komið, nema annað leiði af milliríkjasamningum. Einnig segi að heimilt sé að taka tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem lokið sé samkvæmt löggjöf annars samningsríkis, að því marki sem nauðsynlegt sé til að fullnægja 12 mánaða skilyrði 1. málsl. og í samræmi við nánari ákvæði gagnkvæms milliríkjasamnings, sbr. 59. gr.

Samlagningarregla Evrópuréttar gildi því um lágmarkstryggingartímabil sjúkra- og endurhæfingargreiðslna, sem sé nýjung frá því sem hafi gilt um endurhæfingarlífeyri fyrir 1. september 2025. Umsækjendur um slíkar greiðslur geti þannig nýtt sér tímabil í öðrum EES-löndum til að uppfylla 12 mánaða regluna. Hins vegar auki slík breyting mikilvægi þess að afmarka með skýrum hætti hvaða ríki beri ábyrgð á óvinnufærni, þannig að einstaklingur sem verði óvinnufær geti ekki einfaldlega valið land til að sækja um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur (e. forum shopping). Reglugerð 883/2004 sé hönnuð til að tryggja frjálsa för, en hún sé jafnframt hönnuð til að koma í veg fyrir „forum shopping“ í bótakerfum. Löggjafinn hafi haft slíkt í huga þegar eftirfarandi túlkun hans á Evrópurétti hafi verið sett fram í frumvarpi til breytinga á almannatryggingalögum: „Þegar veikindi eða slys eiga sér stað hjá einstaklingi sem farið hefur eða flutt á milli samningsríkjanna fer um rétt til bóta almannatrygginga samkvæmt lögum þess ríkis sem viðkomandi heyrir undir þegar óvinnufærnin kemur til. Meginreglan um sjúkrabætur er að þær greiðast eingöngu frá einu samningsríki á hverjum tíma og þá í samræmi við löggjöf þess ríkis sem viðkomandi fellur undir.“ Túlkun löggjafans hvað þetta varði sé í samræmi við meginreglur Evrópuréttar.

Samkvæmt meginreglu 11. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004, sem hafi lagagildi hér á landi, sbr. reglugerð nr. 442/2012 og 64. gr. laga nr. 100/2007, heyri kærandi undir danska löggjöf þegar óvinnufærni verði og ekki sé hægt að nýta sér samlagningarreglu Evrópuréttar til að sækja um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur á Íslandi þegar svo hátti til. Ákvæði 4. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007 um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur beri að túlka til samræmis við EES-samninginn, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993. Þótt ákvæðið heimili samlagningu tryggingatímabila, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 883/2004, breyti það ekki þeirri grundvallarreglu að Ísland sé ekki bært ríki til að greiða bætur vegna óvinnufærni sem hafi orðið til í öðru EES-ríki. Reglan varðandi óvinnufærni leiði að meginreglu Evrópuréttar um það tímamark þegar áhætta raungerist (e. materialization of risk), sem í tilfellum á borð við þau sem um ræði leiði til þess að greiðsluskylda ríkis ráðist af því hvar einstaklingar séu tryggðir þegar þeir verði óvinnufærir. Reglugerð EB nr. 988/2009, sem einnig hafi verið innleidd með reglugerð 442/2012, árétti mikilvægi meginreglunnar um að ein lög gildi (e. principle of single applicable legislation) og geri ráð fyrir að aðildarríki setji skilyrði fyrir rétti til greiðslna samkvæmt löggjöf sinni, að virtum reglum Evrópuréttar.

Þó að kærandi geti ekki nýtt sér samlagningarreglu Evrópuréttar, af þeim ástæðum sem hafi verið raktar, þá telji Tryggingastofnun að kærandi geti sótt um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur á Íslandi eftir að hafa uppfyllt skilyrði 27. gr. almannatryggingalaga um að lágmarki 12 mánaða búsetu hér á landi áður en til greiðslna komi. Þar af leiðandi öðlist kærandi rétt til sjúkra- og endurhæfingargreiðslna 1. apríl 2026, séu önnur skilyrði uppfyllt, þ.e.a.s. fyrsta dag næsta mánaðar eftir að kærandi hafi haft skráð lögheimili á Íslandi í 12 mánuði. Fyrir þann tíma sé kæranda bent á að hún kunni að eiga rétt til bóta samkvæmt danskri löggjöf.

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari Tryggingastofnun þannig fram á staðfestingu á ákvörðun sinni frá 27. október 2025 um að synja umsókn kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur.

Í bréfi Tryggingastofnunar frá 29. maí 2026 segir að vísað sé til erindis úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. 28. apríl 2026, þar sem óskað sé nánari skýringa á afstöðu Tryggingastofnunar. Líkt og fram komi í greinargerð Tryggingastofnunar, dags. 13. febrúar 2026, sé í frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna endurskoðunar örorkulífeyris almannatrygginga (þskj. 1290, mál 864, 154. löggjafarþing) skýrt kveðið á um vilja löggjafans varðandi túlkun þeirra reglna sem hér um ræði:

Af framangreindu leiði að löggjafinn hafi með skýrum hætti tekið afstöðu til túlkunar á samræmingarreglum Evrópuréttar á þessu sviði og undirstrikað greinarmun á sjúkrabótum annars vegar og lífeyrisgreiðslum hins vegar.

Þá leiði af dómaframkvæmd að réttur til bóta samkvæmt reglugerðinni ráðist af því hvaða ríki teljist lögbært samkvæmt framangreindum reglum, sbr. m.a. dóm Evrópudómstólsins í máli C-430/15, Tolley, þar sem áréttað sé að bótaréttur fylgi þeirri löggjöf sem talin sé eiga við samkvæmt reglugerðinni.

Í tilvikum þar sem einstaklingur hafi starfað í öðru EES-ríki og orðið óvinnufær áður en hann flytji til Íslands verði því að leggja til grundvallar hvaða ríki telst lögbært samkvæmt 11. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004. Ef óvinnufærni hefjist á meðan viðkomandi sé tryggður samkvæmt löggjöf þess ríkis og skilyrði til bóta séu uppfyllt, stofnist bótaréttur þar og það ríki teljist lögbært til greiðslu sjúkrabóta.

Samkvæmt 21. gr. reglugerðarinnar geti einstaklingar jafnframt átt rétt til peningalegra bóta vegna veikinda frá hinu lögbæra ríki, jafnvel þótt þeir séu búsettir í öðru aðildarríki. Af því leiði að flutningur milli ríkja hafi ekki sjálfkrafa í för með sér að greiðsluskylda flytjist yfir til nýs búseturíkis.

Með hliðsjón af framangreindu sé það afstaða Tryggingastofnunar að bótaréttur í slíkum tilvikum ráðist af því hvaða ríki teljist lögbært samkvæmt reglugerð (EB) nr. 883/2004, þ.e. því ríki þar sem viðkomandi hafi verið tryggður þegar óvinnufærni hafi byrjað, en ekki af búsetu hans eftir flutning.

Að því er varði fyrirspurn úrskurðarnefndar um hvort kærandi hafi sótt um sjúkrabætur í skilningi 3. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 í Danmörku áður en flutt hafi verið til Íslands, hafi Tryggingastofnun sent beiðni um upplýsingar til systurstofnunar sinnar þar í landi.

Hafi kærandi hvorki stundað starf í Danmörku né haft virk tryggingatengsl þar, geti mat á bótarétti tekið mið af búsetu hér á landi, sbr. 11. gr. reglugerðarinnar. Réttur til bóta stofnist þó ekki sjálfkrafa við flutning til Íslands, heldur fari um hann samkvæmt skilyrðum íslenskra laga, þar á meðal um lágmarksbúsetu.

IV. Niðurstaða

Mál þetta lýtur að ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 27. október 2025 um að synja kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur.

Um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur er fjallað í 27. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganna er heimilt að greiða sjúkra- og endurhæfingargreiðslur þegar einstaklingur, sem býr við langvarandi eða alvarlegan heilsubrest eða fötlun sem talinn er geta haft áhrif til frambúðar á getu hans til virkni á vinnumarkaði, fær viðurkennda meðferð eða tekur virkan þátt í endurhæfingu með það að markmiði að stuðla að aukinni færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta.

Um skilyrði greiðslna segir meðal annars svo í 4. mgr. 27. gr. laganna:

„Umsækjandi um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur skal vera 18 ára eða eldri en ekki hafa náð ellilífeyrisaldri eins og hann er ákveðinn skv. 1. mgr. 16. gr., vera tryggður hér á landi, sbr. I. kafla, og hafa verið tryggður hér á landi a.m.k. 12 síðustu mánuðina áður en til greiðslna getur komið, nema annað leiði af milliríkjasamningum. Heimilt er að taka tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem lokið er samkvæmt löggjöf annars samningsríkis, að því marki sem nauðsynlegt er til að fullnægja 12 mánaða skilyrði 1. málsl. og í samræmi við nánari ákvæði gagnkvæms milliríkjasamnings, sbr. 59. gr.“

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna telst sá tryggður sem búsettur er hér á landi, sbr. 5. tölul. 2. gr., að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna nema annað leiði af milliríkjasamningum, sbr. 59. og 64. gr.

Þá segir svo um milliríkjasamninga í 1. mgr. 59. gr. laganna:

„Ríkisstjórninni er heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögum þessum og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga. Í þeim má m.a. veita undanþágur frá ákvæðum laganna og heimila takmarkanir á beitingu þeirra.“

Samkvæmt framangreindu er meginreglan sú að umsækjendur um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur þurfa að hafa verið búsettir á Íslandi a.m.k. 12 síðustu mánuðina áður en til greiðslna getur komið, nema annað leiði af milliríkjasamningum.

Tryggingastofnun synjaði umsókn kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur á þeim grundvelli að hún hefði verið tryggð í Danmörku þegar hún hafi orðið óvinnufær og því uppfyllti hún ekki skilyrði sjúkra- og endurhæfingargreiðslna.

Samkvæmt upplýsingum í þjóðskrá var kærandi ekki skráð með lögheimili á Íslandi frá 23. október 2020 til 12. mars 2025 heldur búsett í Danmörku. Í læknisvottorði B, dags. 8. september 2025, kemur meðal annars fram að kærandi hafi verið óvinnufær mjög lengi, hún hafi fengið töluverða uppvinnslu í Danmörku, farið til taugalæknis og kvensjúkdómalæknis og eina niðurstaðan sé að þetta gæti verið vegna heilahristings 2021.

Úrskurðarnefndin telur að ráða megi af framangreindu að kærandi hafi verið búsett í Danmörku þegar hún hafi orðið óvinnufær. Danmörk er eitt af aðildarríkjum EES-samningsins og því kemur til skoðunar hvort veita eigi undanþágu frá 12 mánaða búsetu á Íslandi á grundvelli þess samnings.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal meginmál EES-samningsins hafa lagagildi hér á landi. Í 3. gr. laganna segir að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er fylgiskjal með lögunum. Ákvæði 29. gr. samningsins hljóðar svo:

„Til að veita launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum frelsi til flutninga skulu samningsaðilar á sviði almannatrygginga, í samræmi við VI. viðauka, einkum tryggja launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum og þeim sem þeir framfæra að:

a. lögð verði saman öll tímabil sem taka ber til greina samkvæmt lögum hinna ýmsu landa til að öðlast og viðhalda bótarétti, svo og reikna fjárhæð bóta;

b. bætur séu greiddar fólki sem er búsett á yfirráðasvæðum samningsaðila.“

Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa var innleidd í íslenskan rétt með reglugerð nr. 442/2012. Í 6. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 er kveðið á um söfnun tímabila, en ákvæðið hljóðar svo:

„Ef ekki er kveðið á um annað í þessari reglugerð skal þar til bær stofnun aðildarríkis, þar sem í löggjöf er kveðið á um:

— að það að öðlast rétt til bóta, halda bótarétti, lengd bótatímabils eða endurheimt bótaréttar,

— að gildissvið löggjafar,

eða

— að aðgangur að eða undanþága frá skyldutryggingu, frjálsum viðvarandi tryggingum eða frjálsum tryggingum,

sé bundið því skilyrði að tryggingatímabilum, starfstímabilum launþega eða sjálfstætt starfandi einstaklings eða búsetutímabilum sé lokið, taka tillit til, að því marki sem nauðsynlegt er, tryggingatímabila, starfstímabila launþega eða sjálfstætt starfandi einstaklings eða búsetutímabila, sem er lokið samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis, eins og þeim hafi verið lokið samkvæmt þeirri löggjöf sem það sjálft beitir.“

Samkvæmt framangreindu ber aðildarríkjum að taka tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem umsækjandi um greiðslur hefur lokið í öðrum aðildarríkjum þegar metið er hvort hann uppfylli skilyrði um trygginga-, starfs- eða búsetutímabil í því aðildarríki sem sótt er um réttindi.

Tryggingastofnun byggir á því að ekki eigi að beita framangreindri meginreglu um söfnun tímabila í tilviki kæranda þar sem hún hefði verið tryggð í Danmörku þegar hún hafi orðið óvinnufær. Stofnunin vísar til eftirfarandi athugasemda í frumvarpi því er varð að lögum nr. 104/2024 máli sínu til stuðnings:

Úrskurðarnefndin óskaði með bréfi til Tryggingastofnunar, dags. 28. apríl 2026, eftir upplýsingum um hvort einhver dómaframkvæmd Evrópudómstólsins eða EFTA-dómstólsins styddi túlkun stofnunarinnar á reglugerð (EB) nr. 883/2004. Í svarbréfi stofnunarinnar, dags. 29. maí 2026, var vísað til máls C-430/15 Tolley, en að mati úrskurðarnefndar styður sá dómur ekki framangreinda túlkun.

Úrskurðarnefndin telur ljóst að Tryggingastofnun ber að taka tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem lokið er samkvæmt löggjöf annars samningsríkis að því marki sem nauðsynlegt er til að fullnægja 12 mánaða búsetuskilyrði 4. mgr. 27. gr. laga um almannatryggingar ef slíkt leiðir af milliríkjasamningum. Það ræðst því af túlkun á viðkomandi milliríkjasamningi hvort taka eigi tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem lokið er samkvæmt löggjöf annars samningsríkis. Fyrir liggur að Tryggingastofnun hefur hvorki vísað til ákvæðis í reglugerð (EB) nr. 883/2004 um að sækja beri um sjúkrabætur í því samningsríki þar sem óvinnufærni kemur til né bent á dóm Evrópudómstólsins eða EFTA-dómstólsins þar sem þeirri reglu er slegið föstu. Að mati úrskurðarnefndarinnar geta þær almennu athugasemdir í lagafrumvarpinu sem Tryggingastofnun vísar til ekki haft verulega þýðingu við túlkun á ákvæðum EES-samningsins og reglugerðar (EB) nr. 883/2004.

Samkvæmt 29. gr. EES-samningsins og 6. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 er meginreglan sú að taka ber tillit til trygginga-, starfs- eða búsetutímabila sem umsækjandi um greiðslur hefur lokið í öðrum aðildarríkjum þegar metið er hvort hann uppfylli skilyrði um trygginga-, starfs- eða búsetutímabil í því aðildarríki sem sótt er um réttindi. Að mati úrskurðarnefndar velferðarmála liggur ekkert fyrir um að framangreind meginregla um söfnun tímabila eigi ekki við í tilviki kæranda.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 27. október 2025 um að synja umsókn kæranda um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur felld úr gildi og málinu vísað aftur til stofnunarinnar til nýrrar meðferðar.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn A, um sjúkra- og endurhæfingargreiðslur, er felld úr gildi og málinu vísað aftur til stofnunarinnar til nýrrar meðferðar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir

Úrskurðarnefnd velferðarmála - Almannatryggingar

Til baka