Stjórnsýslukæra vegna ákvörðun Matvælastofnunar um vörslusviptingu á ketti.

Föstudaginn, 10. júlí 2026, var í atvinnuvegaráðuneytinu

kveðinn upp svohljóðandi úrskurður:

 

Stjórnsýslukæra

Með tölvupósti, dags. 4. nóvember 2025, kærði [X] (hér eftir kærandi) ákvörðun Matvælastofnunar (MAST), dags. 4. nóvember 2025, um vörslusviptingu kattar í hennar eigu.

Fyrrgreind ákvörðun var kærð á grundvelli 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og barst erindi kæranda innan kærufrests.

Kröfur

Af orðalagi kærunnar verður ráðið að kærandi óski eftir því að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi.

Málsatvik og málsmeðferð

Sunnudaginn 5. október 2025 barst Matvælastofnun ábending frá dýralækni á bráðamóttöku dýraspítalans [Y]. Í ábendingunni var greint frá því að kærandi hafi komið með kött sinn [Z] í bráðameðferð þann 4. október 2025 eftir að kötturinn hafði ítrekað verið laminn af maka eigandans. Kötturinn var lagður inn í kjölfarið. Makinn kvaðst hafa barið köttinn þar sem kötturinn hefði bitið hann og hann reynt að losa sig. Í ábendingunni kom fram að kötturinn hafi verið í andnauð við komu á spítalann, bólginn í andlitinu, með blóðnasir, blóðsprengd augu og blóðtaum frá öðru auganu. Þá veigraði kötturinn sér við að ganga og hlífði sérstaklega hægri framfæti. Við skoðun komu í ljós blæðingar bak við augað, inn í augnslímhimnur og sár á hornhimnu. Á þeim tíma hafði ekki verið tekin röntgenmynd af kettinum en grunur var um beinbrot, sem síðar reyndist ekki eiga við. Dýralæknirinn taldi að viðbrögð makans hefðu verið ýkt og ónauðsynleg og stefnt lífi kattarins í hættu. Hún taldi ekki æskilegt að kötturinn færi aftur á sama heimili og lagði til að kannað yrði ástand hins kattarins á heimilinu. Ábendingunni fylgdu nokkrar myndir, teknar nokkrum klukkustundum eftir innlögn, ásamt fyrstu sjúkraskýrslum.

Þann 6. október 2025 óskaði Matvælastofnun eftir nánari upplýsingum frá dýralæknastofunni, þar á meðal um nafn þess manns sem beitti köttinn ofbeldi.

Í gögnum málsins liggur fyrir fundargerð frá innanhúsfundi Matvælastofnunar þann 7. október 2025 þar sem farið var yfir málið. Þar kom fram að dýralæknir frá dýraspítalanum [Y] hafi tilkynnt Matvælastofnun um kött sem kom inn í andnauð og með alvarlega áverka á höfði, talið vera af völdum harkalegs ofbeldis af hendi maka eigandans. Þegar kötturinn kom á spítalann var honum komið í stöðugt ástand en það blæddi þó bæði úr augntóftum og nösum. Einnig komu í ljós blæðingar inni í augum og sár á hornhimnu annars augans. Þá voru teknar myndir af dýrinu og sýna þær að blæðingarnar voru verulegar, meðal annars þar sem hvítur feldur á bringu þess var rauðlitaður. Einnig mátti sjá stóran marblett hægra megin á höfði kattarins en höfuð hans var verulega bólgið. Við komu vaknaði grunur um fótbrot, en síðar kom í ljós að svo var ekki. Niðurstaða fundarins var að beita eigandann bráðabirgðavörslusviptingu á kettinum og að í kjölfarið yrði boðuð full vörslusvipting. Ekki var haft samband við lögreglu vegna málsins, en ákvörðunin var tekin í samráði við dýralækna sem sinntu dýrinu þar sem talið var að um mjög gróft ofbeldi væri að ræða.

Þann 7. október 2025 hafði Matvælastofnun samband við kæranda símleiðis og tilkynnti henni að hún hefði verið bráðabirgðavörslusvipt yfir ketti sínum þann 4. október 2025. Jafnframt var henni gerð grein fyrir að hún ætti rétt á að andmæla ákvörðuninni til 13. október 2025. Kærandi útskýrði atvikið á ný og greindi frá því að maki hennar hefði verið að klippa neglurnar á kettinum þegar hann klippti óvart inn í kviku. Kötturinn beit þá djúpt í húð hans og sleppti ekki takinu, með þeim afleiðingum að hann sló hana frá sér.

Með bréfi Matvælastofnunar, dags. 8. október 2025, var kæranda tilkynnt um fyrirhugaða varanlega vörslusviptingu á kettinum á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra. Andmælafrestur var veittur til 13. október 2025 en var síðar framlengdur til 15. október 2025. Í bréfinu er lýsing á þeim atvikum er leiddu til vörslusviptingar kattarins, sbr. það sem rakið er hér að framan en auk þess er tilgreint að kötturinn hafi fengið hita 40°c á sunnudeginum og var hann þá settur á sýklalyf og lækkaði hitinn þá niður í 38,5°c. Deginum áður hafi kötturinn ekki geta staðið óstuddur og væri hann enn mikið marinn og bólginn en væri í miklum bata.

Þann 15. október 2025 bárust andmæli frá kæranda. Þar er fyrirhugaðri vörslusviptingu mótmælt og því haldið fram að atvikið 3. október hafi verið hræðilegt slys en ekki framið af ásetningi. Kærandi kveður maka sinn hafa verið að klippa klær kattarins þegar kötturinn hafi hreyft sig skyndilega, með þeim afleiðingum að klippt hafi verið inn í kviku. Kötturinn hafi brugðist illa við, bitið makann og klórað hann djúpt. Makanum hafi brugðið, slegið frá sér með hendinni og kötturinn því orðið fyrir höggi og slasast. Kærandi lýsir því að hún geri sér fulla grein fyrir hversu alvarleg meiðslin séu og harmi þau. Hún kveður bæði sig og maka sinn elska dýr og vera miður sín yfir atvikinu. Kærandi krefst þess að fá köttinn afhentan á ný. Hún lýsir sig reiðubúna til að láta klippa klær kattarins af fagfólki framvegis, láta merkja hann og hlíta því eftirliti sem Matvælastofnun telji nauðsynlegt.

Með bréfi, dags. 4. nóvember 2025, hafnaði Matvælastofnun andmælum kæranda og tók ákvörðun um varanlega vörslusviptingu á kettinum. Vísaði stofnunin til skýrslu dýralæknis sem send var héraðsdýralækni Suðvestur umdæmis þann 23. október 2025. Í skýrslunni eru atvik málsins rakin nánar út frá sjónarhóli dýralæknisins sem tók á móti kæranda og kettinum, þar segir m.a.:

„Þegar hún kemur á spítalann upplýsir eigandi mér að sambýlismaður hennar hafi barið kisuna vegna þess að kisan beit hann. Eigandi er í svo miklu áfalli að hún gat varla talað svo hún leyfir mér að hlusta á skilaboð frá sambýlismanni um hvað hafi gerst. […]Hann byrjar þá að útskýra að þetta hafi byrjað þegar hann hafi ætlað að gefa [Z] að borða ásamt hinni kisu á heimilinu (bróðir [Z]). Hún [Z] hafi þá farið fyrir eiganda á meðan hann var að gefa henni að borða og það fór í taugarnar á eiganda svo án þess að hugsa hafi hann ýtt henni harkalega frá. Mig minnir að hann hafi sagt „I dont know if she hit the wall when I pushed her but she got scared of me“. Næstu skilaboð var hann að segjast hafa verið að klippa neglurnar á henni og upplýsir eiganda um það að hann sé ekki vanur því en hann hafi líklegast farið of langt það að hún ekki viljað láta klippa á sér neglurnar sem endar á því að [Z] bítur hann og hann segir þá „I hit her when she bit me“. Sambýlismaður tekur þá eftir því að það blæðir úr nösum hennar [Z]. Hann ætlar að því að taka bréf og reyna þurrka blóðið en [Z] svarar því með að bíta hann aftur og hann barði hana aftur. Hann segir svo að þetta hafi verið samfelldur hringur að hann hafi verið bitinn og sem verður að því hann ber [Z]. Svo þetta greinilega endurtók sig í nokkur skipti.“

Samkvæmt bréfi Matvælastofnunar, dags. 4. nóvember 2025, var það niðurstaða stofnunarinnar að meðferð maka kæranda á kettinum hefði verið algerlega óviðunandi og falið í sér brot gegn banni g. liðar 14. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra, þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að misbjóða dýrum. Að mati stofnunarinnar voru viðbrögð maka kæranda bæði ýkt og ónauðsynleg og stefndu lífi kattarins í hættu. Þá hefur stofnunin jafnframt áhyggjur af velferð hins kattarins á heimilinu og mun fylgjast með velferð hans.

Með tölvupósti þann 4. nóvember 2025 var ákvörðun Matvælastofnunar um að vörslusvipta kæranda kettinum kærð til ráðuneytisins. Hinn 5. nóvember 2025 óskaði ráðuneytið eftir umsögn Matvælastofnunar vegna málsins auk annarra gagna sem stofnunin taldi varða málið. Umsögn stofnunarinnar barst þann 21. nóvember 2025. Kæranda var þá veittur frestur til andmæla vegna umsagnar Matvælastofnunar og bárust andmæli þann 15. desember 2025.

Málið er tekið til úrskurðar á grundvelli fyrirliggjandi gagna.

 

 

Sjónarmið kæranda

Kærandi byggir á því að atvikið hafi verið hörmulegt slys en ekki grimmdarverk framið af ásetningi. Kærandi lýsir því að kvöldið 3. október 2025 hafi maki hennar verið að klippa klærnar á kettinum [Z], þegar dýrið hreyfði sig skyndilega. Af þeim sökum hafi hann óvart klippt of djúpt. Kettinum hafi brugðið og verið verkjaður og í kjölfarið ráðist á maka kæranda, bitið hann og klórað illa svo það blæddi mikið. Í ofboði og losti hafi maki kæranda reynt að losa hönd sína og færa sig frá kettinum, sem endaði með því að hann sló hann frá sér og kötturinn slasaðist.

Kærandi bendir á að þegar hún kom á dýralæknastofuna hafi maki hennar verið heima, þar sem enn blæddi úr sárum hans en auk þess hafi hann verið skjálfandi og skelfingu lostinn yfir því að hafa óvart meitt köttinn. Vegna ótta og mikillar sektarkenndar hafi orð hans komið illa út. Þegar hann sagði að hann hefði „slegið köttinn ítrekað“ hafi hann ekki átt við að hann hefði barið köttinn viljandi. Hann hafi í örvæntingu verið að reyna að útskýra hvernig hann hreyfði hendurnar til að losa sig á meðan kötturinn var að bíta hann. Kærandi tekur fram að þessi lýsing á ensku hafi verið misskilin sem vísvitandi ofbeldi, sem hún var ekki.

Kærandi undirstrikar að hún hafi strax leitað til dýralæknis og að kötturinn hafi nú náð sér vel. Búist sé við að hann nái fullum bata. Þá bendir kærandi á að kötturinn hafi frá fæðingu búið við ástríkt, hreint og öruggt heimili og að aðskilnaðurinn frá öðrum ketti á heimilinu hafi verið erfiður fyrir bæði dýrin.

Að auki bendir kærandi á að Matvælastofnun hafi ekki heimsótt heimili hennar, metið ástand annars kattar sem er í hennar eigu eða rætt beint við maka hennar áður en endanleg ákvörðun var tekin. Telur kærandi að slík rannsókn hefði getað skilað betri og nákvæmari mynd af aðstæðum. Hún ítrekar að heimili hennar sé öruggt, rólegt og hreint.

Með vísan til alls framangreinds óskar kærandi eftir því að ráðuneytið endurskoði ákvörðun Matvælastofnunar með hliðsjón af því að meiðslin voru afleiðing af slysi við klippingu á klóm en ekki grimmdarverk framið af ásetningi. Þá hafi ruglingsleg yfirlýsing maka hennar verið misskilin. Jafnframt hefur kötturinn náð sér að fullu. Að lokum er kærandi reiðubúin til þess að fara að öllum tilmælum um eftirfylgni til að tryggja velferð kattarins.

Að öðru leyti vísast til þess sem fram kemur í hinni kærðu ákvörðun.

Sjónarmið Matvælastofnunar

Umsögn Matvælastofnunar barst ráðuneytinu þann 21. nóvember 2025. Þar eru málsatvik rakin nánar og vísast því til þeirra hér að ofan.

Hvað varðar lagaheimild fyrir vörslusviptingu á kettinum þá bendir stofnunin á að fjallað er um vörslusviptingu í 1. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra. Telur stofnunin að hvorug greinin eigi vel við. Annars vegar vegna þess að skilyrði fyrir beitingu 37. gr. laganna er að aðilar hafi ekki sinnt úrbótum innan tilgreinds frests en ekki var um slíkt að ræða í fyrirliggjandi máli. Hins vegar er það skilyrði fyrir beitingu vörslusviptingar samkvæmt 38. gr. laganna að hún sé gerð í samráði við eða samkvæmt fyrirmælum lögreglu. Slíkt átti ekki heldur við í fyrirliggjandi máli enda var kötturinn ekki lengur í vörslum eiganda. Í þessu samhengi er vísað til þess að löggjafinn geti ekki alltaf séð allar aðstæður fyrir. Ákveðið var að boða varanlega vörslusviptingu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laganna en ákvæðið tekur til tilvika þegar úrbætur þola ekki bið. Á grundvelli þeirrar lagagreinar getur Matvælastofnun tekið dýr úr vörslu umráðamanns eða aflífað dýr sem hafa orðið fyrir varanlegum skaða sökum, vanfóðrunar, harðýðgi, slysa eða slæms aðbúnaðar. Í lagagreininni kemur fram að stofnuninni sé ekki skylt að veita andmælarétt samkvæmt stjórnsýslulögum þegar úrbætur þola enga bið en með hliðsjón af atvikum í þessu máli var eigi að síður ákveðið að veita kæranda andmælarétt.

Þá bendir stofnunin á að áverkar kattarins voru svo miklir að stofnunin geti ekki fallist á útskýringar kæranda um að slys hafi verið að ræða. Að mati stofnunarinnar eru áverkarnir of alvarlegir til þess að sú skýring haldi.

Með vísan framangreinds og þess sem kemur fram í umsögn Matvælastofnunar telur stofnunin að ákvörðun hennar dags. 4. nóvember 2025 skuli vera staðfest.

Um sjónarmið Matvælastofnunar vísast að öðru leyti til þess sem segir í umsögn stofnunarinnar.

Andmæli kæranda við umsögn Matvælastofnunar

Í andmælum kæranda, dags. 16. desember 2025, gerir kærandi grein fyrir atburðarás málsins en að kvöldi 3. október 2025 var maki kæranda að klippa klær kattarins sem um ræðir en slíkt höfðu þau bæði gert reglulega áður án vandkvæða. Við klippinguna kipptist kötturinn skyndilega við sem varð til þess að maki kæranda klippti óvart of langt inn í kviku. Í kjölfarið brást kötturinn við með miklum sársauka og skelfingu og beit og klóraði maka kæranda alvarlega. Kærandi áréttar að maki hennar hafi hlotið mjög djúp bit, rispur sem ollu mikilli blæðingu og sýnilegar skrámur á húð. Hann varð mjög skelkaður og reyndi ósjálfrátt að losa hönd sína á meðan kötturinn hélt fast. Tennur kattarins gripu þétt utan um fingur hans og í þessu örvæntingarfulla ástandi hreyfði hann hendur sínar stjórnlaust til að losa sig. Kötturinn sleppti takinu, missti jafnvægið og höfuð hans slóst í borð. Bendir kærandi á að þetta atvik sé orsök þeirra meiðsla sem kötturinn hlaut á andliti og auga. Um var að ræða hörmulegt slys sem stafaði af skelfingu og óviðráðanlegum aðstæðum en ekki af vísvitandi ofbeldi. Kærandi áréttar jafnframt að maki hennar hafi verið í áfalli og tekinn af sektarkennd í kjölfar atviksins. Um leið og kærandi fékk vitneskju um hvað hafði gerst og kom heim úr vinnu leitaði hún með köttinn til næsta dýralæknis í bráðameðferð. Á sama tíma fór maki kæranda á sjúkrahús til að láta meðhöndla sár sín. Í kjölfarið fékk hann sýkingu sem krafðist sýklalyfjameðferðar. Kærandi bendir á að bæði hún og maki hennar séu mjög reynslumiklir gæludýraeigendur. Kærandi ólst upp með köttum og á einnig hund í heimalandi sínu ásamt tveimur öðrum köttum. Maki kæranda á jafnframt hund í sínu heimalandi. Kærandi áréttar að slys af þessu tagi geti komið fyrir hvern sem er, jafnvel reynda dýralækna, enda séu kettir þekktir fyrir öfgakennd viðbrögð.

Kærandi heldur því fram að misskilningur hafi átt sér stað hjá dýralækni við meðferð málsins. Þegar kærandi var á leið með köttinn til dýralæknis bað hún maka sinn um að senda sér talskilaboð þar sem hann lýsti atvikinu eins nákvæmlega og hann gat, svo dýralæknirinn hefði skýra mynd af því hvernig meiðslin hefðu komið til svo unnt væri að meðhöndla köttinn í samræmi við það. Kærandi telur að maki hennar hafi lýst atvikinu óljóst, enda var hann á sama tíma á leið á sjúkrahús, í miklu skelfingarástandi og í áfalli. Jafnframt sé enska ekki móðurmál hans. Í talskilaboðunum notaði hann orðalagið „I hit her“ sem var ekki ætlað til að lýsa vísvitandi ofbeldi heldur var örvæntingarfull tilraun til að útskýra að hann hefði verið að reyna að losa hönd sína á meðan kötturinn beit hann. Hann hafði hvorki í hyggju né í reynd barið köttinn. Að mati kæranda virðist þessi eina misskilda yfirlýsing hafa verið lögð til grundvallar þeirri niðurstöðu Matvælastofnunar, um að ofbeldi af ásetningi hafi verið að ræða, án þess að frekari skýringar eða samhengi væru kannaðar.

Kærandi heldur því jafnframt fram að hin kærða ákvörðun hafi verið tekin án fullnægjandi, ítarlegrar og vandaðrar rannsóknar. Til að mynda var engin heimsókn á heimili kæranda framkvæmd af hálfu Matvælastofnunar, engin athugun gerð á hinum kettinum á heimilinu og engin viðtöl tekin við kæranda eða maka hennar. Þá voru engar eftirfylgnispurningar lagðar fyrir kæranda eða maka hennar. Stofnunin óskaði hvorki eftir frekari skýringum á atvikinu né eftir ljósmyndum af áverkum sem maki kæranda hlaut. Þá var ekki aflað neins óháðs mats, heldur virðast öll gögn málsins byggja á frásögn dýralæknisins og misskilningi á talskilaboðum frá einstaklingi í áfalli. Að lokum bendir kærandi á að sekt sem átti að vera gefin út á maka kæranda var í staðinn gefin út á kæranda sjálfa. Að mati kæranda vekur þetta frekari áhyggjur af nákvæmni og vönduðum vinnubrögðum Matvælastofnunar við meðferð málsins.

Þá kemur fram í andmælum kæranda að Matvælastofnun hafi haldið því fram að meiðsli kattarins bendi til ítrekaðra barsmíða. Kærandi mótmælir þeirri túlkun. Kærandi bendir á að meiðsli kattarins samræmist einu áfallshöggi í aðstæðum þar sem dýrið var í örvæntingarástandi en ekki kerfisbundnu eða endurteknu ofbeldi. Meiðslin voru staðbundin, engin mynstruð marblettamörk voru til staðar, engin rifbeinsbrot, engir hryggáverkar og engin merki voru um endurtekin högg. Að auki er kötturinn smávaxinn, þannig að jafnvel lítið afl getur valdið hlutfallslega alvarlegum meiðslum, sérstaklega þegar dýrið er á ófyrirsjáanlegri hreyfingu. Kærandi bendir jafnframt á að athugasemd dýralæknis um að hvítur feldur kattarins hafi verið rauður af blóði skýrist af því að blóðið var allt frá maka kæranda en ekki frá kettinum sjálfum. Þá hafi dýralæknirinn síðar staðfest að kötturinn jafnaði sig vel og að hún ætti von á fullum bata. Þetta gangi gegn þeirri hugmynd að um langvarandi eða vísvitandi ofbeldi hafi verið að ræða.

Kærandi bendir á að ákvörðun Matvælastofnunar um að svipta hana vörslu kattarins hafi valdið henni verulegu tilfinningalegu og sálrænu tjóni. Þá hafi maki hennar og hinn kötturinn á heimilinu einnig orðið fyrir neikvæðum áhrifum vegna aðskilnaðarins.

Með vísan til framangreinds óskar kærandi eftir því að ráðuneytið endurskoði málið og afturkalli ákvörðun Matvælastofnunar. Kærandi lýsir yfir fullum samstarfsvilja og er reiðubúin að heimila skoðun á heimilinu hvenær sem er, mæta á fundi, hlíta eftirliti, leita faglegrar aðstoðar við klippingu á klóm og gera allt sem nauðsynlegt er til að tryggja velferð dýranna. Að mati kæranda var þetta hörmulega slys ranglega túlkað sem ofbeldi, sem leiddi til þess að ákvörðun Matvælastofnunar var tekin án fullnægjandi rannsóknar. Með andmælum kæranda fylgdu myndir af heimili kæranda, áverkum maka kæranda og af köttum kæranda.

Forsendur og niðurstöður

Málið varðar ákvörðun Matvælastofnunar, dags. 4. nóvember 2025 um að vörslusvipta kæranda umráðum á ketti, á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra.

Samkvæmt 1. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013 er markmið þeirra að stuðla að velferð dýra, þ.e. að þau séu laus við vanlíðan, hungur, þorsta, ótta og þjáningu, meiðsli og sjúkdóma. Í 6. gr. laganna er kveðið á um að skylt sé að fara vel með dýr og að umráðamaður beri ábyrgð á að annast sé um þau í samræmi við lögin. Þá segir í 6. gr. laganna að ill meðferð dýra sé óheimil. Þá er óheimilt að selja, gefa eða afhenda dýr einstaklingi sem ástæða er til að ætla að hafi ekki aðbúnað, getu eða vilja til að annast dýrið í samræmi við lögin. Þá skal umráðamaður tryggja að dýr fái góða umönnun svo sem með því að vernda þau gegn meiðslum, sjúkdómum, sníkjudýrum eða annarri hættu, sbr. 14. gr. laganna. Þá kemur fram í 29. gr. laganna að umráðamaður dýra skuli tryggja að dýrin séu haldin í umhverfi sem samræmist sjónarmiðum um velferð dýra, m.a. hvað varðar öryggi þeirra og heilbrigði, og tekur tillit til bæði sérstakra þarfa dýrsins og séreinkenna tegundarinnar. Umhverfi dýra skal vera þannig, eftir því sem við á, að þau geti athafnað sig, hreyft sig, hvílst, notið útivistar, beitar eða viðhaft annað atferli sem þeim er eðlilegt.

Í 1. mgr. 8. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013 er kveðið á um tilkynningarskyldu. Þar segir að ef grunur leikur á að meðferð dýra brjóti í bága við lögin eða reglugerðir settar samkvæmt þeim, skuli sá sem verður þess var tilkynna það Matvælastofnunar eða lögreglu eins fljótt og auðið er. Sé mál tilkynnt lögreglu skal hún tilkynna Matvælastofnun um það.  Þá ber Matvælastofnun að kanna hvort tilkynningin sé á rökum reist. Þá er í 2. mgr. vikið að tilkynningarskyldu þeirra sem hafa afskipti af dýrum og tilgreint að sérstaklega sé dýralæknum og heilbrigðisstarfsmönnum dýra skylt að fylgjast með meðferð dýra, aðbúnaði dýra, aðgerðum og meðhöndlun dýra, dýrahaldi, aðferðum við dýrahald og útbúnaði dýra eftir því sem við verður komið og gera Matvælastofnun viðvart ef ætla má að aðstæður dýrs séu með þeim hætti sem lýst er í 1. mgr. 8. gr.

Í máli þessu liggur fyrir að dýralæknir hafði samband við Matvælastofnun og lýsti yfir áhyggjum af ástandi, aðstæðum og velferð kattarins. Í kjölfar þess hófst rannsókn á málinu af hálfu Matvælastofnunar. Vörslusvipting dýra er íþyngjandi ákvörðun sem er hluti af þvingunarúrræðum sem Matvælastofnun getur gripið til við að framfylgja lögum um velferð dýra og er almennt ekki beitt nema nauðsyn sé til. Stjórnvöldum ber í hvívetna að gæta að almennum málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga kveður til dæmis á um að stjórnvald skuli aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þá er vörslusvipting auk þess inngrip í eignarréttindi umráðamanns dýrs sem eru stjórnarskrárvarin réttindi. Ljóst er að þegar ákvarðanir stjórnvalda varða svo mikilvæga hagsmuni og eru íþyngjandi fyrir hinn almenna borgara, líkt og þær ákvarðanir sem þetta mál snýr að, þarf m.a. að gæta að framangreindum sjónarmiðum. Enn fremur þurfa þær ákvarðanir að byggja á viðhlítandi réttarheimildum.

Almennt fer um vörslusviptingar samkvæmt 37. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013. Samkvæmt ákvæðinu er Matvælastofnun heimilt að taka ákvörðun um að svipta umráðamann dýra vörslu þeirra, ef aðilar sinna ekki fyrirmælum innan tilgreinds frests, og sér Matvælastofnun um framkvæmd vörslusviptingar en er jafnframt heimilt að leita aðstoðar lögreglu. Við vörslusviptingu skal Matvælastofnun ákveða hvort dýrin skuli flutt burt eða þeim haldið þar sem þau eru. Þá er Matvælastofnun heimilt að láta aflífa dýr sem stofnunin hefur umráð yfir vegna vörslusviptingar að liðnum tveimur sólarhringum takist hvorki stofnuninni né eiganda að finna viðeiganda aðstæður eða aðbúnað fyrir dýr. Ljóst er að umrætt ákvæði átti ekki við um vörslusviptingu í málinu þar sem skilyrði fyrir beitingu 37. gr. laganna er að aðilar hafi ekki sinnt úrbótum innan tilgreinds frests en ekki var um slíkt að ræða í fyrirliggjandi máli.

Matvælastofnun byggir vörslusviptingu í máli þessu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013. Samkvæmt ákvæðinu er Matvælastofnun heimilt að taka dýr úr vörslum umráðamanns þegar að úrbætur þola enga bið eða aflífa dýr sem hafa orðið fyrir varanlegum skaða sökum vanfóðrunar, harðýðgi, slysa eða slæms aðbúnaðar. Slíkt skal vera gert í samráði við eða samkvæmt fyrirmælum lögreglu. Þá er Matvælastofnun ekki skylt að veita andmælarétt samkvæmt stjórnsýslulögum þegar úrbætur þola enga bið, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 38. gr. laganna. Í umsögn Matvælastofnunar vegna málsins er vísað til þess að skilyrði fyrir beitingu greinarinnar sé að vörslusviptingin sé gerð í samráði eða samkvæmt fyrirmælum lögreglu en það hafi ekki átt við í fyrirliggjandi máli, þar sem kötturinn var ekki lengur í vörslum eiganda. Þrátt fyrir að skilyrði greinarinnar hafi ekki verið uppfyllt ákvað stofnunin samt sem áður að boða varanlega vörslusviptingu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laganna.

Í 5. mgr. 34. gr. frumvarps er varð að lögum um velferð dýra er að finna sambærilegt ákvæði og 1. mgr. 38. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra. Í umfjöllun um 5. mgr. 34. gr. í greinargerð sem fylgdi með frumvarpinu segir:

“Í 5. mgr. er fjallað um alvarlegustu tilvikin sem upp geta komið og taka þarf dýr úr vörslum einstaklinga fyrirvaralaust. Í slíkum tilfellum væri um að ræða mál sem þola enga bið og brot þannig að óforsvaranlegt er að dýr sé áfram í vörslu umráðamanns. Slík mál vinnast í samráði við lögreglu.”

Af frumvarpinu og orðalagi 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013 verður því ráðið að mál sem varða vörslusviptingu þegar úrbætur þola ekki bið skuli unnin í samráði við lögreglu. Þá kemur einnig fram í 2. mgr. 34. gr. laga um velferð dýra nr. 55/2013 að leiki grunur á að um sé að ræða alvarlegt brot gegn lögunum eða reglugerðum sem eru settar með stoð í þeim geti lögregla fyrirvaralaust tekið dýr úr vörslum eiganda eða umráðamanns samkvæmt ákvörðun Matvælastofnunar. Með lögunum er lögreglu því falið ákveðið hlutverk varðandi vörslusviptingar. Fyrir liggur í máli þessu að dýralæknir tilkynnti Matvælastofnun um ástand kattarins í samræmi við tilkynningarskyldu dýralækna, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um velferð dýra. Var kötturinn með alvarlega áverka og þær upplýsingar sem dýralæknirinn hafði undir höndum bentu til þess að kötturinn hefði sætt illri meðferð. Fullt tilefni var því fyrir Matvælastofnun til að bregðast við og hefja rannsókn á atvikum málsins.

Í málinu liggur fyrir að Matvælastofnun hafði ekki samráð við lögreglu eða vann málið samkvæmt fyrirmælum lögreglu eins og áskilið er í 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra. Annmarki var því á málsmeðferð Matvælastofnunnar. Við mat á því hvort sá annmarki teljist verulegur og leiði til ógildingar á ákvörðun Matvælastofnunar er nauðsynlegt að líta til þess hvert sé hlutverk lögreglu við vinnslu málsins. Samkvæmt 1. mgr. 38. laga um velferð dýra er ákvörðun um vörslusviptingu falin Matvælastofnun og byggir hún á faglegu mati þeirra sérfræðinga sem þar starfa s.s. dýralækna. Í ákvæðinu kemur fram að þegar úrbætur þola ekki bið þá geti Matvælastofnun tekið dýr úr vörslum umráðamanns eða aflífað dýr en slíkar aðgerðir skuli gerðar í samráði við eða samkvæmt fyrirmælum lögreglu. Hlutverk lögreglu við vörslusviptinguna felst aðallega í því að tryggja að Matvælastofnun nái að framkvæma vörslusviptingu þ.e. að aðstoða Matvælastofnun við vörslusviptinguna og samhliða því sinna löggæsluhlutverki sínu. Verður því að telja að annmarki á málsmeðferð Matvælastofnunar varði brot á formreglu.

Við mat á beitingu úrræða samkvæmt lögum um velferð dýra verður jafnframt að líta til markmiðs 1. gr. laganna, þar sem fram kemur að markmið laganna sé að stuðla að velferð dýra og tryggja að þau séu laus við vanlíðan, ótta, meiðsli og þjáningu. Gögn málsins bera með sér að kötturinn hlaut alvarlega áverka og aðstæður voru með þeim hætti að aðkoma Matvælastofnunar var nauðsynleg. Þegar Matvælastofnun barst tilkynning frá dýralækni um ástand kattarins lá fyrir að kötturinn var ekki lengur í vörslum kæranda heldur dvaldist á dýraspítala vegna áverkanna.  Aðkoma lögreglu var því ekki jafn brýn og ef kötturinn hefði enn verið í vörslum eiganda. Sérfræðingar Matvælastofnunar lögðu mat á ástand kattarins og aðstæður hans með hliðsjón af þeim upplýsingum sem lágu fyrir í málinu. Af atvikum málsins er ekki unnt að ráða að aðkoma lögreglu hefði haft áhrif á efnislegt mat Matvælastofnunar við ákvörðun í málinu. Telja verður með vísan til atvika málsins að framangreindur annmarki, um að leita ekki eftir samráði við lögreglu, hafi ekki haft efnisleg áhrif á inntak ákvörðunar Matvælastofnunar. Brýnt er þó fyrir Matvælastofnun að við vörslusviptingar á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga um velferð dýra sé ávallt haft samráð við lögreglu eins og áskilið er samkvæmt lagaákvæðinu.

Að öllu framangreindu virtu er það mat ráðuneytisins ákvörðun Matvælastofnunar hafi ekki verið háð slíkum annmarka að það leiði til ógildingar ákvörðunar. Með vísan til þess sem að framan greinir telur ráðuneytið að aðstæður í málinu hafi verið með þeim hætti að þær þoldu ekki bið og því var nauðsynlegt fyrir Matvælastofnun að grípa tafarlaust til aðgerða til að tryggja velferð kattarins í samræmi við lög um velferð dýra nr. 55/2013.

 

Úrskurðarorð

Ákvörðun Matvælastofnunar, dags. 4. nóvember 2025, um vörslusviptingu á ketti er hér með staðfest.