Úrskurður í máli nr. IRN26050091

Þann 29. júlí 2026 er kveðinn upp svohljóðandi úrskurður í máli nr. IRN26050091: Kæra á framkvæmd og niðurstöðu íbúakosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar 2026.

Kröfur og kæruheimild

Með kæru sem barst innviðaráðuneytinu (hér eftir ráðuneytið) 23. maí 2026 kærði X (hér eftir kærandi) framkvæmd og niðurstöðu kosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar sem fram fór samhliða sveitarstjórnarkosningum í Múlaþingi 16. maí 2026.

Kærandi krefst þess að fram fari uppkosning til heimastjórnar Seyðisfjarðar og lítur ráðuneytið svo á að í því felist einnig krafa um ógildingu umræddrar kosningar, sem er undanfari uppkosningar.

Kæruheimild er í 21. gr. reglugerðar um íbúakosningar, nr. 922/2023, sbr. 8. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, og er kæran komin fram innan kærufrests.

Helstu málsatvik og málsmeðferð

Samhliða sveitarstjórnarkosningum 16. maí 2026 fóru fram í Múlaþingi íbúakosningar til fjögurra heimastjórna, þ.m.t. sú kosning til heimastjórnar Seyðisfjarðar sem hér er til umfjöllunar. Heimastjórnirnar eru fastanefndir sveitarstjórnarinnar sem fara með tiltekin verkefni í hluta sveitarfélagsins og eru kosnar á grundvelli 38. og 48. gr. samþykktar um stjórn Múlaþings, nr. 1216/2023, sbr. heimild í 38. gr. sveitarstjórnarlaga.

Í skýrslu yfirkjörstjórnar um framkvæmd umræddrar íbúakosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar kemur fram að á kjörskrá hafi verið 548. Atkvæði greiddu 361 (65,9%) og þar af hafi auðir seðlar verið 5 og ógild atkvæði 3. Aðalmenn hafi hlotið annars vegar 157 atkvæði og hins vegar 36 atkvæði, varamenn 26 og 25 atkvæði, eða samtals 244 atkvæði. Önnur gild atkvæði voru 109 eða 30,2% greiddra atkvæða, sem dreifðust á aðra einstaklinga.

Líkt og að framan greinir barst ráðuneytinu kæra þessi 23. maí 2026. Með tölvupósti 28. maí 2026 óskaði ráðuneytið eftir öllum gögnum málsins frá Múlaþingi, auk athugasemda þess vegna málsins ef einhverjar væru. Umbeðin gögn og sjónarmið bárust ráðuneytinu með bréfi yfirkjörstjórnar Múlaþings dags. 12. júní 2026.

Með tölvupósti 15. júní framsendi ráðuneytið sjónarmið og gögn frá yfirkjörstjórn Múlaþings til kæranda og honum gefinn kostur á að koma að frekari athugasemdum. Engar frekari athugasemdir bárust frá kæranda.

Málsástæður kæranda

Að mati kæranda olli það miklum ruglingi við framangreinda íbúakosningu til heimastjórnar Seyðisfjarðar að einungis eitt nafn ásamt heimilisfangi skyldi ritað á kjörseðilinn þó verið væri að kjósa tvo fulltrúa til setu í heimastjórninni. Telur kærandi að þær upplýsingar hafi farið fram hjá mörgum kjósendum þar til á kjörstað þrátt fyrir töluverða kynningu af hálfu Múlaþings. Kærandi segir það hafa valdið töfum, óþægindum og jafnvel angist að finna heimilisfang þess sem ætlunin var að kjósa þar sem íbúaskrá sem lá frammi hafi verið sett upp í götuheitaröð. Í mörgum tilfellum hafi þetta orðið til þess að kjósandi skrifaði eigið nafn eða einhvers annars sem hann vissi hvar átti heima í stað þess sem ætlunin var að kjósa.

Kærandi bendir á að ef niðurstöður kosningarinnar séu skoðaðar komi í ljós að 109 atkvæði, eða 30,2%, fóru til annarra en þeirra sem náðu kjöri. Þessi atkvæði séu of mörg enda myndu þau duga til að fella annan af kjörnum aðalfulltrúum, hefðu þau fallið til eins aðila. Þetta hlutfall sé því of hátt til að hægt sé að segja að skýr vilji íbúa hafi komið fram. Því krefst kærandi uppkosningar.

Umsögn yfirkjörstjórnar Múlaþings

Í bréfi yfirkjörstjórnar er farið yfir lagagrundvöll og eðli íbúakosninganna, ákvarðanir sveitarstjórnar, undirbúning og fyrirkomulag kosninganna, kynningu og leiðbeiningar til kjósenda, framkvæmd atkvæðagreiðslu og talningar, niðurstöðu kosninganna og loks afstöðu yfirkjörstjórnar til einstakra kæruatriða og kærunnar í heild. Þá fylgja bréfinu gögn um framangreint. Verður hér vikið að þeim atriðum í umsögn yfirkjörstjórnar sem varða kæruefnið sérstaklega.

Samkvæmt umsögninni lagði Múlaþing ríka áherslu á kynningu íbúakosninganna og á að leiðbeina kjósendum með skýrum hætti um fyrirkomulag þeirra. Kynningin hafi verið víðtæk, fjölþætt, fjöltyngd og endurtekin og hafi náð til bæði aðdraganda kosninganna og til kjörstaðarins. Er bent á í því sambandi að kærandi nefni sjálfur í kæru sinni að um töluverða kynningu hafi verið að ræða af hálfu sveitarfélagsins. Í auglýsingu Múlaþings: „Kynning á þeim sem gefa kost á sér til heimastjórna“, dags. 24. apríl 2026, hafi verið útskýrt að allir íbúar á kjörskrá væru kjörgengir og að stofnaðar hefðu verið sérstakar síður á vef sveitarfélagsins þar sem frambjóðendur gætu kynnt sig. Sérstaklega hafi verið tekið fram að í kynningarefni þyrfti að koma fram nafn og heimilisfang frambjóðanda, „sem eru þær upplýsingar sem kjósendur þurfa að skrá á kjörseðil í kosningunum sjálfum“. Þannig hafi heimilisföng þeirra sem kynntu framboð sitt verið gerð aðgengileg kjósendum fyrir fram. Þá hafi auglýsing Múlaþings „um kjörskrár og kjörstaði“, dags. 28. apríl 2026, innihaldið ítarlegar leiðbeiningar um framkvæmd kosningarinnar. Þar hafi m.a. komið fram að kjörskrá myndi liggja frammi til sýnis á skrifstofum sveitarfélagsins frá 30. apríl til 15. maí 2026. Auk þess hafi sagt þar orðrétt:

„Hver kjósandi kýs einn aðalmann í heimastjórn af kjörskrá í sinni „heimasveit“. Kjósandi skrifar á sérstakan kjörseðil fullt nafn og heimilisfang þess sem hann kýs. Til þess að fyrirbyggja tafir við atkvæðagreiðslu eru kjósendur hvattir til þess að kynna sér, áður en komið er á kjörstað, hvert er heimilisfang þess er hann hyggst kjósa í heimastjórn. Á vefsíðu Múlaþings er að finna nánari upplýsingar um heimastjórnir og sýnishorn af kjörseðli til heimastjórnar auk annars efnis er kosningarnar varðar.“

Á kjörstað hafi síðan verið leiðbeiningaplakat til kjósenda: „Leiðbeiningar til kjósenda – Heimastjórnarkosningar í Múlaþingi 16. maí 2026“ og hafi þau verið aðgengileg á íslensku, ensku og pólsku. Þar hafi m.a. komið fram með skýrum hætti að kosningin væri óhlutbundin og að kjósandi skrifaði sjálfur nafn þess sem hann vildi kjósa á seðilinn, að kjósandi mætti aðeins kjósa einn einstakling, að skrifa ætti fullt nafn og heimilisfang viðkomandi svo enginn vafi léki á hvern væri átt við, að unnt væri að fá nýjan kjörseðil ef kjósanda yrðu á mistök og að kjósandi gæti leitað aðstoðar starfsmanns kjörstjórnar eða aðstoðarmanns að eigin vali við að fylla út seðilinn.

Til viðbótar hafi Múlaþing birt fleiri auglýsingar í aðdraganda kjördags, m.a. um utankjörfundaratkvæðagreiðslu á sjúkrastofnunum, um lokasprett utankjörfundaratkvæðagreiðslu og um kosningarnar sjálfar. Kynningin hafi því verið bæði tímanleg og endurtekin og telji yfirkjörstjórn að ekki verði annað séð en að sveitarfélagið hafi gengið lengra en skylt hafi verið í kynningu og leiðbeiningum. Leiðbeint hafi verið með skýrum hætti um nákvæmlega þau atriði sem kærandi telji hafa valdið ruglingi, þ.e. að kjósa ætti einn einstakling, að rita ætti nafn og heimilisfang og að fletta ætti upp heimilisfangi fyrirfram.

Hvað varðar þann þátt kærunnar sem snýr að því að íbúaskrá, sem legið hafi frammi á kjörstað, hafi verið sett upp í götuheitaröð bendir yfirkjörstjórn á að kjósendur hafi verið sérstaklega hvattir til þess í kynningarefni að fletta upp heimilisfangi þess sem þeir hugðust kjósa áður en komið væri á kjörstað. Þá hafi heimilisföng þeirra sem kynntu framboð sín verið birt á vef sveitarfélagsins. Framlagning lista eða íbúaskrár á kjörstað sé þjónusta við kjósendur umfram lagaskyldu og uppsetning hennar sé hlutlæg og málefnaleg og feli ekki í sér annmarka á framkvæmd. Þá hafi kjósendum staðið til boða aðstoð starfsmanns kjörstjórnar eða aðstoðarmanns að eigin vali.

Loks hafnar yfirkjörstjórn þeirri ályktun kæranda að sú staðreynd að 30,2% greiddra atkvæða hafi fallið til annarra en þeirra sem náðu kjöri bendi til þess að skýr vilji íbúanna hafi ekki komið fram. Í óbundinni persónukosningu, þar sem allir á kjörskrá eru kjörgengir og kjósandi ritar nafn að eigin vali, sé það eðlilegur og innbyggður þáttur að atkvæði dreifist á fjölda einstaklinga. Slík dreifing sé ekki vísbending um annmarka heldur óhjákvæmilegur fylgifiskur þess kosningafyrirkomulags sem reglurnar mæla fyrir um. Úrslit ráðist af því hverjir fái flest atkvæði og þeir tveir efstu séu réttkjörnir aðalmenn. Tilgátu kæranda um að öll þau atkvæði sem féllu öðrum í skaut hefðu getað runnið til eins einstaklings og þannig haft áhrif á niðurstöðuna er hafnað. Þá beri að árétta að það að kjósandi kjósi þann sem hann velur sjálfur, þ.m.t. sjálfan sig eða nágranna sem hann þekki, sé gild og lögmæt beiting kosningaréttar í persónukosningu en ekki til marks um ágalla á framkvæmd.

Með vísan til framangreinds telji yfirkjörstjórn að framkvæmd íbúakosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar hafi verið í samræmi við reglur, samþykkt um stjórn sveitarfélagsins og reglugerð, það fyrirkomulag að kjósa einn einstakling og rita nafn og heimilisfang hans sé lögbundið og feli ekki í sér annmarka, kynning og leiðbeiningar til kjósenda hafi verið ítarlegar, tímanlegar, fjöltyngdar og endurteknar, m.a. um þau atriði sem kærandi telur hafa valdið ruglingi, dreifing atkvæða sé eðlilegur þáttur óbundinnar persónukosningar og að niðurstaðan hafi endurspeglað skýran vilja kjósenda. Engir þeir annmarkar hafi því verið á framkvæmdinni sem ætla megi að hafi haft áhrif á úrslit kosninganna og því beri að hafna kröfu kæranda um uppkosningu til heimastjórnar Seyðisfjarðar.

Niðurstaða

Mál þetta varðar íbúakosningu til heimastjórnar Seyðisfjarðar sem fram fór samhliða sveitarstjórnarkosningum 16. maí 2026. Kærandi gerir athugasemdir við það sem hann telur hafa verið ófullnægjandi leiðbeiningar og upplýsingagjöf til kjósenda sem hafi haft áhrif á niðurstöðu kosningarinnar og krefst því uppkosningar. Uppkosning fer fram ef íbúakosning hefur verið úrskurðuð ógild, sbr. 19. gr. reglugerðar nr. 922/2023 um íbúakosningar sveitarfélaga, en skv. 20. gr. reglugerðarinnar leiða gallar á kosningu ekki til ógildingar kosninga nema líklegt sé að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna.

Heimastjórnirnar eru fastanefndir sveitarstjórnarinnar sem fara með tiltekin verkefni í hluta sveitarfélagsins og eru kosnar á grundvelli 38. og 48. gr. samþykktar um stjórn Múlaþings, nr. 1216/2023, sbr. heimild í 38. gr. sveitarstjórnarlaga. Um kosninguna fer eftir reglum um heimastjórnarkosningar í Múlaþingi, nr. 1646/2023 (hér eftir reglurnar), sem settar eru á grundvelli 6. mgr. 133. gr. sveitarstjórnarlaga, en þegar reglunum sleppir gilda ákvæði sveitarstjórnarlaga og reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga.

Samkvæmt 36. gr. samþykktar um stjórn Múlaþings og 8. gr. reglanna skulu heimastjórnir skipaðar þremur fulltrúum og þremur til vara, einum kjörnum af sveitarstjórn ásamt varamanni en tveimur kosnum beinni kosningu ásamt tveimur varamönnum. Kosningarétt í heimastjórnarkosningum eiga kjósendur í þeim hluta sveitarfélagsins sem atkvæðagreiðslan nær til, sbr. 3. gr. reglanna, í þessu tilviki á Seyðisfirði, og eru allir þeir kjósendur kjörgengir í heimastjórnina, sbr. 8. gr. reglanna.

Um framkvæmd heimastjórnarkosninga í Múlaþingi fer eftir 8. gr. reglanna. Segir þar í 3. mgr. að hver kjósandi kjósi einn aðalmann í heimastjórn í beinni kosningu. Þar sem um óbundna persónukosningu er að ræða þar sem allir á kjörskrá eru í kjöri eru nöfn ekki forprentuð á kjörseðilinn. Kjósandi skrifar því á kjörseðilinn fullt nafn og heimilisfang þess sem hann kýs og þeir tveir einstaklingar sem fá flest atkvæði eru kjörnir aðalmenn og næstu tveir varamenn. Heimilt er að greiða atkvæði með pósti, sbr. 11. gr. reglanna. Yfirkjörstjórn sveitarfélagsins annast undirbúning kosninga til heimastjórna, s.s. gerð kjörgagna og annað skipulag, sbr. 9. gr. reglanna.

Óumdeilt er að framkvæmd íbúakosningarinnar var með þessum hætti og að þeir sem kjörnir voru aðalmenn og varamenn voru þeir sem hlutu flest atkvæði.

Kemur þá til skoðunar hvort þeir ágallar hafi verið á leiðbeiningum og upplýsingagjöf til kjósenda að leiða eigi til ógildingar kosningarinnar og uppkosningar.

Ekki er kveðið á um það með skýrum hætti í framangreindum reglum, reglugerð eða sveitarstjórnarlögum hvernig standa eigi að leiðbeiningum og upplýsingagjöf til kjósenda við íbúakosningar. Þó kemur fram í 5. gr. reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga að kjörstjórn beri að sjá til þess að kjósendur fái upplýsingar, fræðslu og leiðbeiningar um framkvæmd kosningarinnar þó ekki sé tilgreint frekar hvernig sú kynning skuli fara fram. Til leiðbeiningar má þá horfa til reglugerðar um kjörgögn og önnur aðföng við kosningar o.fl., nr. 500/2024, sem sett er á grundvelli kosningalaga, nr. 112/2021. Þó kosningalögin taki ekki til íbúakosninga sveitarfélaga heldur almennra kosninga þar sem gerðar eru strangari kröfur til kosningaframkvæmdarinnar, felur reglugerðin í sér tilteknar meginreglur á þessu sviði sem hafa má til hliðsjónar. Í 3. gr. hennar eru kosningaleiðbeiningar skilgreindar þannig:

„Upplýsingar um kosningarathöfnina, s.s. hvernig kjósandi skuli gera grein fyrir sér, hvernig greiða skuli atkvæði, um aðstoð við atkvæðagreiðslu og skyldur og ábyrgð þess sem veitir kjósanda aðstoð. Einnig upplýsingar um framboðslista eða þau forsetaefni sem eru í kjöri sem og upplýsingar um það málefni sem kosið er um í þjóðaratkvæðagreiðslu. Jafnframt, í óbundnum kosningum, upplýsingar um þá sem skorast hafa undan endurkjöri, skv. 5. mgr. 49. gr. kosningalaga.“

Einnig er fjallað um kosningaleiðbeiningar í 27. gr. sömu reglugerðar þar sem m.a. kemur fram að þær skuli hafa að geyma upplýsingar um það hvernig kjósandi skuli gera grein fyrir sér, hvernig greiða skuli atkvæði, aðstoð við atkvæðagreiðslu og skyldur og ábyrgð þess sem veitir kjósanda aðstoð. Þá skuli kosningaleiðbeiningar vera aðgengilegar kjósanda bæði við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar og á kjörstað á kjördegi.

Eins og rakið er í umsögn yfirkjörstjórnar kom fram í auglýsingum Múlaþings í aðdraganda íbúakosninganna hvernig greiða ætti atkvæði. Í auglýsingu 24. apríl 2026 sagði að allir íbúar á kjörskrá væru kjörgengir og að kjósendur þyrftu að skrá bæði nafn og heimilisfang þess sem þeir ætluðu að kjósa á kjörseðilinn. Þá kom fram í auglýsingu um kjörskrá og kjörstaði, sem birt var 28. apríl í aðdraganda þess að utankjörfundaratkvæðagreiðsla hófst 30. s.m., að kjörgengir væru allir íbúar á kjörskrá í viðkomandi heimasveit og því lýst hvernig greiða ætti atkvæði. Jafnframt voru kjósendur hvattir til að kynna sér hvert heimilisfang þess væri sem þeir hygðust kjósa til að fyrirbyggja tafir við atkvæðagreiðsluna og upplýst um að kjörskrá lægi frammi á skrifstofum sveitarfélagsins og að hægt væri að kanna skráningu kjósanda á kjörskrá á vef Þjóðskrár. Loks voru á kjörstað leiðbeiningar um hvernig greiða ætti atkvæði. Að mati ráðuneytisins uppfylltu þessar leiðbeiningar til kjósenda þær kröfur sem gera verður til upplýsingagjafar og leiðbeininga til kjósenda við íbúakosningar sveitarfélaga.

Kærandi bendir á að íbúaskrá, sem legið hafi frammi á kjörstað, hafi verið í götuheitaröð og því ekki nýst kjósendum sem skyldi við að finna heimilisfang þess sem kjósa átti. Eins og yfirkjörstjórn bendir á í umsögn sinni er slík framlagning íbúaskrár þjónusta við kjósendur umfram lagaskyldu þar sem hvorki er kveðið á um slíka upplýsingagjöf í reglum þeim sem gilda um íbúakosningar né í reglum um almennar kosningar. Framlagning íbúaskrár í götuheitaröð getur því ekki talist annmarki á kosningunni.

Að lokum, með vísan til framangreinds, telur ráðuneytið ekki tilefni til sérstakrar umfjöllunar um þá fullyrðingu kæranda að það mörg atkvæði hafi fallið til annarra en þeirra sem náðu kjöri að þau hefðu dugað til að fella annan aðalmanninn, hefðu þau öll fallið til sama aðila.

Að virtu öllu framangreindu er það niðurstaða ráðuneytisins að engir þeir gallar hafi verið á framkvæmd íbúakosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar 16. maí 2026 sem líklegir eru til að hafa haft áhrif á úrslit kosningarinnar og sem leiða ættu til ógildingar hennar og uppkosningar, sbr. 19. og 20. gr. reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga.

Úrskurðarorð

Hafnað er kröfu kæranda um ógildingu íbúakosningar til heimastjórnar Seyðisfjarðar 16. maí 2026 og um uppkosningu.