1320/2025. Úrskurður frá 5. desember 2025

Hinn 5. desember 2025 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1320/2025 í máli ÚNU 25030018.
 

Kæra og málsatvik

Hinn 19. mars 2025, barst úrskurðarnefnd um upplýsingamál kæra frá Menntamiðstöðinni ehf. þess efnis að mennta- og barnamálaráðuneyti hefði ekki afgreitt beiðni félagsins um aðgang að gögn­um innan 30 virkra daga, sbr. 3. mgr. 17. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012.
 
Með erindi til ráðuneytisins, dags. 13. janúar 2025, lagði kærandi fram svo­hljóðandi beiðni um gögn:
 

1. Afrit af öllum ársreikningum Menntaskólans í Kópavogi sl. 10 ár (2015–2024).
2. Afrit af öllum ársreikningum Leiðsöguskóla MK.
3. Þjónustusamninga eða annars konar samninga milli ráðuneytisins sem veitir MK heimild til reksturs á sjálfstæðum skóla (námsbraut).
4. Önnur fyrirliggjandi gögn um aðskilnað Leiðsöguskóla Íslands frá Mennta­skól­an­um í Kópavogi, þ.m.t. öll gögn um greiðslur fyrir afnot af mannvirkjum, mann­auð, að­búnað o.fl.
5. Afrit af bréfum, leyfum eða samningum sem ráðuneytið hefur sent Mennta­skól­an­um í Kópavogi eða eftir atvikum Leiðsöguskóla Íslands í tengslum við sjálf­stæð­an rekstur hins síðarnefnda.

 
Í kæru til úrskurðarnefndarinnar er rakið að tilefni beiðninnar sé kæra Menntamiðstöðvarinnar ehf. til Samkeppniseftirlitsins á rekstri undirstofnunar á sjálfstæðum skóla fyrir leiðsögumenn þar sem hvorki ráðuneytið né undirstofnunin hafi gætt að 14. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005, um fjárhags­legan aðskilnað á starfseminni.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt mennta- og barnamálaráðuneyti með erindi, dags. 24. mars 2025, þar sem skorað var á ráðu­neytið að afgreiða beiðnina en ellegar skila umsögn um kæruna til úrskurðarnefndarinnar ásamt afriti af hinum umbeðnu gögnum.
 
Erindi mennta- og barnamálaráðuneytisins barst úrskurðarnefndinni 8. apríl 2025. Þar kom fram að beiðni kæranda hefði verið afgreidd daginn áður. Með afgreiðslu ráðuneytisins, dags. 7. apríl 2025, var kæranda veittur aðgangur að þeim gögnum sem lægju fyrir í málaskrá ráðuneytisins og féllu undir beiðni hans um aðgang að gögnum. Þau gögn væru afrit af ársreikningum Mennta­skól­ans í Kópavogi (1. töluliður) auk afrita af bréfum og samningum sem ráðuneytið hefði sent skól­an­um í tengslum við Leiðsöguskólann (5. töluliður). Hvorki væri unnt að verða við beiðni um af­hendingu árs­reikninga Leið­sögu­skól­ans (2. töluliður) né beiðni um þjónustusamning eða annars konar samninga sem veittu skólanum heimild til reksturs á sjálfstæðum skóla (3. töluliður) þar sem um­beðin gögn væru ekki fyrir­liggjandi í skilningi upplýs­inga­laga. Þá lægju ekki fyrir gögn í ráðu­neyt­inu um greiðslur fyrir af­not af mannvirkjum, mannauð og aðbúnaði (4. töluliður).
 
Með erindi, dags. 8. apríl 2025, veitti úrskurðarnefndin kæranda frest til að koma á framfæri af­stöðu til þess hvort málinu skyldi haldið áfram hjá nefndinni í ljósi þess að beiðni kæranda hefði nú verið afgreidd. Með erindi, dags. 14. apríl 2025, óskaði kærandi eftir því að málinu yrði haldið áfram þar sem afgreiðsla ráðuneytisins á beiðninni hefði verið ófullnægjandi. Samkvæmt lögum um ársreikninga bæri að standa skil á ársreikning­um Leiðsöguskóla Íslands sem opinberri stofnun alfarið í ríkiseigu. Af þeim gögnum og upplýs­ingum sem þegar hefði verið veittur aðgangur að gengju opinberu aðilarnir sjálfir út frá þessari skyldu. Þá bæri að líta til stefnu um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri stofnana ríkisins, þar sem segði að stofnunum sem stunduðu umtalsverðan sam­keppn­is­rekstur bæri að aðgreina þann samkeppnis­rekstur fjárhagslega frá öðrum rekstri sínum.
 
Af afhentum gögnum væri ljóst að Leiðsöguskólanum væri á engan hátt gerð sérstök reikningsskil. Um­fang reksturs Leiðsöguskólans væri mikið og sú skylda Menntaskólans í Kópavogi augljós að tryggja aðgreiningu tekna og útgjalda í bókhaldi með gerð sérstaks ársreiknings fyrir Leiðsögu­skól­ann. Óskað væri eftir því að umbeðin gögn yrðu afhent eða að úrskurðarnefndin hlutaðist til um að fá fullnægjandi skýring­ar á því á hvaða grundvelli umbeðin gögn væru ekki fyrirliggjandi í skiln­ingi upplýsingalaga þrátt fyrir skýra og ótvíræða skyldu samkvæmt lögum og gerðum samn­ing­um.
 
Ósk kæranda um að málinu yrði haldið áfram var kynnt ráðuneytinu með erindi, 16. apríl 2025. Með erindi, dags. 30. apríl 2025, ítrekaði ráðuneytið það sem áður hafði komið fram um að um­beðn­ir ársreikningar Leiðsöguskólans væru ekki fyrirliggjandi hjá ráðuneytinu.
 
Með erindi, dags. 8. maí 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir að ráðuneytið afhenti nefndinni afrit af þeim gögnum sem afhent voru kæranda 7. apríl 2025. Gögnin bárust nefndinni 12. maí 2025 og eru eftirfarandi:
 

1. Erindi ráðuneytisins til Menntaskólans í Kópavogi, dags. 1. febrúar 1996, um nýtt fjárlaga­númer vegna leiðsögunáms.
2. Erindi ráðuneytisins til Menntaskólans í Kópavogi, dags. 5. júlí 2002, um nýja námskrá fyrir Leiðsöguskóla Íslands.
3. Ársskýrslur Menntaskólans í Kópavogi árin 2015 og 2016.
4. Samningur ráðuneytisins og Menntaskólans í Kópavogi um kjarnaskóla í hótel- og mat­væla­greinum og ferðagreinum, með gildistíma frá 2003–2006.
5. Ársreikningar Menntaskólans í Kópavogi árin 2017–2023.
6. Skólasamningar ráðuneytisins og Menntaskólans í Kópavogi frá 2003 til 2017.

 
Í erindi, dags. 23. maí 2025, tók kærandi fram að það væri skýlaus lagaskylda að gera ársreikn­ing fyrir starfsemi Leiðsöguskóla Íslands samkvæmt lögum um ársreikninga og lögum um opinber fjár­mál. Lægju ársreikningar ekki fyrir vegna ársins 2024 og fyrri ára bæri ráðuneytinu að hlutast til um gerð þeirra. Í erindi kæranda, dags. 26. ágúst 2025, var tiltekið að af málsskjölum og upplýs­ing­um sem hefðu komið fram m.a. af hálfu ráðuneytisins væri ljóst að rekstur Leiðsöguskóla Íslands væri sjálfstæður en ekki væri gætt að gildandi lögum varðandi aðskilnað frá opinberum rekstri sem og skyldu aðila til að fara að bókhaldslögum og gerð ársreikninga í samræmi við lög um hlutafélög.
 

Niðurstaða

Mál þetta varðar beiðni kæranda um aðgang að gögnum í vörslu mennta- og barnamálaráðuneytis. Kæra í málinu barst úrskurðarnefndinni á þeim grundvelli að beiðnin hefði ekki verið afgreidd innan 30 virkra daga, sbr. 3. mgr. 17. gr. upplýsingalaga. Meðan málið var til meðferðar hjá úr­skurð­arnefndinni afgreiddi ráðuneytið beiðni kæranda. Kærandi telur hins vegar að sú afgreiðsla hafi verið ófullnægjandi. Úrskurðarnefndin leggur þann skilning í málatilbúnað kæranda að í kjöl­far afgreiðslu ráðuneytisins 7. apríl 2025 óski hann þess að skorið verði úr um rétt til aðgangs að gögn­um samkvæmt 2. til 4. tölulið beiðni hans til ráðuneytisins frá 13. janúar 2025. Ráðu­neytið kveð­ur að þau gögn liggi ekki fyrir í skilningi 5. gr. upplýs­inga­laga.
 
Í 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er mælt fyrir um að upplýsingaréttur almennings nái til fyrirliggjandi gagna sem varða tiltekið mál og tiltekinna fyrirliggjandi gagna. Samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. er ekki skylt að útbúa ný skjöl eða önnur gögn í ríkari mæli en leiðir af 3. mgr. 5. gr. laganna. Í athugasemdum við 5. gr. með frumvarpi því sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir að skilyrði þess að gagn sé undirorpið upplýsinga­rétti sé að það liggi fyrir hjá þeim sem fær beiðni um aðgang til afgreiðslu. Þá segir enn fremur að réttur til aðgangs að gögnum nái þannig aðeins til þeirra gagna sem til eru og fyrir liggja á þeim tímapunkti þegar beiðni um aðgang er sett fram og í þeirri mynd sem þau eru á þeim tíma.
 
Úrskurðarnefndin hefur ekki forsendur til að draga í efa þá fullyrðingu ráðuneytisins að gögn sam­kvæmt 2. til 4. tölulið beiðni kæranda til ráðuneytisins liggi ekki fyrir í skilningi upplýsingalaga. Kærandi telur að ráðuneytinu beri að hlutast til um að ársreikningar fyrir Leiðsöguskóla Íslands verði gerðir og að ef umbeðin gögn liggi ekki fyrir í ráðuneytinu eigi úrskurðarnefndin að afla full­nægjandi skýringa á því hvers vegna svo sé ekki.
 
Í tilefni af þessum sjónarmiðum tekur úrskurðarnefndin fram að úrskurðarvald nefndar­inn­ar er afmarkað við að skera úr um rétt til aðgangs að fyrirliggjandi gögnum samkvæmt upplýs­inga­lögum. Nefndin hefur almennt hvorki heimildir né úrræði til að hafa eftirlit með því hvort stjórn­völd eða aðrir opinberir aðilar uppfylli skyldur sínar samkvæmt lögum um opinber fjármál, lög­um um bókhald, lögum um ársreikninga eða stefnu um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri stofn­ana ríkisins, né til að leggja fyrir stjórnvöld að hlutast til um að tiltekin gögn, svo sem árs­reikn­ing­ar, verði búin til. Þá telur nefndin ekki ástæðu í málinu til að afla skýringa frá ráðuneytinu um hvers vegna tiltekin gögn liggi ekki fyrir í vörslu þess.
 
Að þessu virtu og með vísan til 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga verður lagt til grundvallar að gögn sem málið varðar liggi ekki fyrir hjá ráðuneytinu. Þar af leiðandi liggja ekki fyrir gögn sem réttur kæranda gæti náð til og verður ákvörðun ráðuneytisins því staðfest.
 

Úrskurðarorð

Staðfest er ákvörðun mennta- og barnamálaráðuneytis, dags. 7. apríl 2025, í tilefni af beiðni kær­anda, Menntamiðstöðvarinnar ehf., um aðgang að gögnum.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Sigríður Árnadóttir