1338/2026. Úrskurður frá 27. febrúar 2026

Hinn 27. febrúar 2026 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1338/2026 í máli ÚNU 25110008.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 17. nóvember 2025, barst úrskurðarnefnd um upplýsingamál kæra frá Búsetu­frelsi – samtökum fólks með búsetu í heilsárshúsi í frístundabyggðum Grímsnes- og Grafnings­hrepps, vegna ákvörðunar sveitarfélagsins að hafna upplýsingabeiðni samtakanna.
 
Með erindi, dags. 22. október 2025, óskaði kærandi eftir aðgangi að upplýsingum og gögnum um út­gjöld sveitarfélagsins frá árinu 2020 fram til þess dags sem erindið var sent í tengslum við aðgerð­ir þess gagnvart einstaklingum sem hafa lögheimili skráð sem ótilgreint innan sveitar­félags­ins. Einkum var óskað eftir:
 

1. Samtalskostnaði eftir árum (2020–2025) vegna mála eða aðgerða sem snertu einstaklinga skráða með lögheimili sem ótilgreint í sveitarfélaginu.
2. Yfirliti yfir aðkeypta þjónustu, þ.m.t. hvaða lögfræðistofur, ráðgjafar eða aðrir aðilar hefðu verið fengnir til verksins, ásamt upphæðum eða samningsfjárhæðum.
3. Samningum eða kaupsamningum við lögfræðinga, ráðgjafa eða verktaka sem unnið hefðu í þessum málum. Óskað væri eftir sundurliðun á þessum lið.
4. Fundargerðum, minnisblöðum eða samskiptum þar sem kostnaðurinn kæmi fram ásamt öllum samþykktum sveitarstjórnar og hvernig afgreiðsla mála hefði farið fram.

 
Með erindi, dags. 29. október 2025, var kæranda tjáð að beiðni hans væri mjög víðtæk. Samkvæmt upplýsingalögum væri aðeins skylt að veita aðgang að fyrirliggjandi gögnum en ekki að taka saman nýjar upplýsingar eða vinna úr gögnum þannig að ný gögn mynduðust. Ekki lægi fyrir hjá sveitarfélaginu sérstök sundurliðun eða samantekt sem óskað væri eftir vegna allra mála sem kynnu að tengjast einstaklingum með ótilgreint lögheimili í sveitarfélaginu og ekki væri haldið utan um slíkar upplýsingar í því formi sem beiðnin lýsti.
 
Hins vegar lægju fyrir gögn um kostnað vegna máls frá árinu 2024 sem vörðuðu athugasemdir sveitarfélagsins til Þjóðskrár Íslands vegna þeirrar framkvæmdar stofnunarinnar að skrá einstak­linga með ótilgreint heimilisfang innan sveitarfélagsins á grundvelli búsetu þeirra í frístundahús­um á svæði sem skipulagt væri undir frístundabyggð og svo eftirfarandi kæru til dómsmálaráðuneytis vegna afstöðu Þjóðskrár. Sveitarstjórn hefði keypt lögfræðiaðstoð frá tilgreindri lögmannsstofu vegna verkefnisins.
 
Að öðru leyti væri ekki unnt að verða við beiðninni eins og hún væri sett fram, enda væri hún ekki nægjanlega afmörkuð og næði ekki til gagna sem lægju fyrir.
 
Í kæru til úrskurðarnefndarinnar gagnrýnir kærandi að sveitarfélagið hafi ekki veitt sér leiðbeining­ar um hvernig mætti afmarka beiðnina þannig að unnt teldist að afgreiða hana. Þá hafi sveitar­fél­ag­ið ekki upplýst kæranda um hvaða gögn lægju fyrir sem kynnu að falla undir beiðnina eða kann­að hvort hægt væri að afhenda einhvern hluta gagnanna sem óskað væri eftir.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt Grímsnes- og Grafningshreppi með erindi, dags. 21. nóvember 2025, og sveitar­fél­aginu gefinn kostur á að koma á fram­færi umsögn um kæruna. Þá var þess óskað að sveitar­fél­agið afhenti úrskurðarnefnd um upp­lýs­inga­mál þau gögn sem kær­an varðar.
 
Umsögn Grímsnes- og Grafningshrepps barst úrskurðarnefndinni 18. desember 2025. Í umsögn­inni kemur fram að ekki sé hægt að veita kæranda upplýsingar eða afhenda honum gögn um öll mál sem snerta einstaklinga sem eru með ótilgreint heimilisfang í sveitarfélaginu nema beiðni þar að lútandi sé afmörkuð nánar, svo sem við tiltekið mál eða einstakling. Bærist slík afmörkuð beiðni þyrfti jafn­framt að meta í hverju tilviki fyrir sig hvort takmarkanir á upplýsingarétti almennings vegna einka­hagsmuna hlutaðeigandi einstaklinga stæði í vegi fyrir afhendingu gagna samkvæmt 9. gr. upp­lýsingalaga. Í svarbréfi við upplýsingabeiðni kæranda hafi meðal annars af þessum sök­um verið vísað til þess að beiðnin væri mjög víðtæk og að samkvæmt upplýsingalögum væri stjórn­valdi einungis skylt að veita aðgang að fyrirliggjandi gögnum.
 
Af efni upplýsingabeiðninnar og fyrri samskiptum sveitarstjórnar við kæranda hafi þó mátt ráða að hún beindist fyrst og fremst að samskiptum sveitarfélagsins við Þjóðskrá Íslands vegna þess verk­lags stofnunarinnar að skrá einstaklinga sem kjósa að búa árið um kring í frístundahúsum innan skipulagðra frístundabyggða með lögheimili í viðkomandi sveitarfélagi. Með hliðsjón af framan­greindu hefði kærandi verið upplýstur um að til væru gögn vegna máls frá árinu 2024, sem varðaði athugasemdir sveitarfélagsins til Þjóðskrár Íslands vegna framangreinds verklags, og eftir­farandi kæru til dómsmálaráðuneytis. Veittar hefðu verið upplýsingar um að sveit­ar­félagið hefði í málinu notið aðkeyptrar lögfræðiþjónustu.
 
Með þessu móti teldi sveitarstjórn að liðum 1 og 2 í upplýsingabeiðni kæranda hefði verið svarað á fullnægjandi hátt, bæði með því að upplýsa um aðkomu tilgreindrar lögmannsstofu auk þess sem greint hefði verið frá kostnaði við vinnu lögmannsstofunnar við umrædd mál. Þá hefði sveit­ar­félagið áður afhent forsvarsmönnum kæranda afrit af erindi til Þjóðskrár Íslands.
 
Að því er varðaði liði nr. 3 og 4 í upplýsingabeiðni kæranda hefði sveitarstjóri þegar greint kær­anda frá því að ekki væru til nein gögn sem féllu beinlínis þar undir. Hins vegar skyldi þess getið að sveit­arstjórn hefði falið tilgreindri lögmannsstofu að sinna lögfræðilegri ráðgjöf við sveit­arfélagið og að koma fram fyrir þess hönd í ágreiningsmálum. Ekki hefði verið gerður skriflegur samningur við lögmannsstofuna vegna framangreindra mála en greitt hefði verið fyrir samkvæmt tímagjaldi. Til að gæta fyllsta gagnsæis væri nefnt að lögmannsstofa hefði aðstoðað sveitarfélagið við að svara erindi frá kæranda í júní 2023 þar sem óskað hefði verið eftir upplýsingum um rétt til heima­þjónustu og -hjúkrunar. Fyrir lægju gögn um kostnað vegna þeirrar lögfræðiaðstoðar.
 
Afgreiðsla beiðni kæranda hafi verið í samræmi við lög. Ítrekað sé að ekki sé hægt að afhenda kær­anda gögn í öllum málum sem kunni að tengjast einstaklingum með ótilgreint heimilisfang í sveitarfélaginu. Hafi kærandi ein­hver sérstök mál í huga sé honum í lófa lagið að óska sérstaklega eftir upplýsingum eða gögnum þar að lútandi. Því sé hafnað að í svari sveitar­stjóra hafi falist ófull­nægjandi leið­beiningar, enda hafi kæranda mátt vera fyllilega ljóst af viðbrögðum sveitarfélagsins að upp­lýs­ingabeiðni þyrfti að beinast að tilteknum málum.
 
Umsögn Grímsnes- og Grafningshrepps var kynnt kæranda með erindi, dags. 18. desember 2025, og honum gefinn kostur á að koma á fram­færi frekari at­huga­semd­um. Í athugasemdum kæranda, dags. 30. desember 2025, kemur fram að beiðnin til sveitarfélagsins hafi verið afmörkuð með skýr­um hætti. Sveitarfélagið hafi ekki veitt fullnægjandi leiðbeiningar áður en beiðninni var hafn­að. Að vísa til þess að kæranda „hafi mátt vera ljóst“ hvernig afmarka bæri beiðnina uppfylli ekki leið­bein­ingarskyldu. Beiðni kæranda hafi ekki falið í sér að ný gögn yrðu gerð heldur hafi hún verið um fyrirliggjandi gögn.
 
Óþarft er að rekja frekar það sem fram kemur í gögnum málsins, sbr. 31. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við úrlausn þess.
 

Niðurstaða

1.

Í máli þessu er deilt um ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps um höfnun beiðni kæranda um aðgang að upplýsingum og gögnum um útgjöld vegna aðgerða sveitarfélagsins gagnvart ein­staklingum sem hafa lögheimili skráð sem ótilgreint innan sveitarfélagsins. Ákvörðunin var eink­um byggð á því að beiðnin væri of víðtæk og ekki nægjanlega afmörkuð til að unnt væri að verða við henni. Óskylt væri samkvæmt upplýsingalögum að taka saman upplýsingar sem óskað væri eftir á því formi sem lýst væri í beiðn­inni. Hins vegar lægju fyrir gögn um lögfræðikostnað sveitar­félagsins vegna tiltekins máls frá árinu 2024. Gögnin voru ekki afhent kæranda með ákvörðuninni en upplýst var um kostnaðinn.
 

2.

Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er skylt, sé þess óskað, að veita almenningi aðgang að fyrirliggjandi gögnum sem varða tiltekið mál, með þeim takmörkunum sem greinir í 6.–10. gr. laganna. Sama gildir þegar óskað er aðgangs að tilteknum fyrirliggjandi gögnum. Upplýs­ingaréttur almennings tekur þannig bæði til fyrirliggjandi gagna tiltekins máls og tiltekinna fyrir­liggjandi gagna sem tilheyra ekki endilega tilteknu máli í málaskrá þess sem beiðni beinist að.
 
Upplýsingalög leggja ekki skyldu á aðila sem falla undir lögin að út­búa ný gögn, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. laganna. Þegar óskað er upplýsinga sem nauðsynlegt er að vinna upp úr fyrirliggjandi gögn­um er hins vegar ekki sjálfgefið að unnt sé að synja beiðninni á grundvelli 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. heldur ber að kanna hvort beiðandi óski aðgangs að gögnunum þar sem um­beðn­ar upp­lýsingar er að finna svo hann geti tekið afstöðu til þess hvort hann vilji fá þau afhent, sbr. 7. gr. stjórn­sýslulaga, nr. 37/1993, og 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga, sbr. og t.d. úr­skurði úrskurðar­nefnd­arinnar nr. 884/2020, 919/2020 og 1324/2025. Hafi beið­andi hug á að fá gögn­in afhent ber í fram­haldinu að taka afstöðu til réttar hans til aðgangs að gögnunum með rök­studdri ákvörðun. Þessi skylda nær bæði til þess að meta rétt beiðanda til aðgangs að hluta, sbr. 3. mgr. 5. gr. upplýs­inga­laga, og að framkvæma mat á ólíkum hagsmunum sem vega þarf saman við beitingu á undan­tekn­ingarákvæðum laganna.
 

3.

Í 1. mgr. 15. gr. upplýsingalaga er mælt fyrir um að sá sem fer fram á aðgang að gögnum skuli til­greina þau eða efni þess máls sem þau tilheyra með nægjanlega skýrum hætti til að hægt sé, án veru­legrar fyrirhafnar, að afmarka beiðni við tiltekin gögn eða tiltekið mál. Af ákvæðinu leiðir að beiðni um gögn getur verið afmörkuð með ýmsum hætti, svo sem eftir tegundum gagna, tímabili, efni, verkefni eða samningsaðilum, enda krefjist það ekki verulegrar fyrirhafnar af hálfu þess sem hefur beiðni til afgreiðslu að afmarka beiðnina við þau gögn sem óskað er eftir.  
 
Í 3. mgr. 15. gr. kemur fram að beiðni megi vísa frá ef ekki sé talið mögulegt á grundvelli fyrir­liggj­andi upp­lýsinga að afmarka hana við tiltekin gögn eða tiltekið mál. Áður en til þess kemur beri að veita máls­aðila leiðbeiningar og gefa honum færi á að afmarka beiðni sína nánar. Eftir atvik­um beri að af­henda aðila lista yfir mál sem ætla má að beiðni hans geti beinst að í þeim til­gangi að hann geti til­greint það mál þar sem hann óskar eftir aðgangi að gögnum. Í athuga­semdum við 15. gr. með frum­varpinu sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, segir að ætlunin með 3. mgr. sé að árétta þá leiðbeiningarskyldu sem hvíli á stjórnvöldum á grundvelli 1. mgr. 7. gr. stjórn­sýslulaga, nr. 37/1993. Í úrskurðarframkvæmd nefndarinnar hefur áhersla verið lögð á leið­bein­ingarskylduna, sbr. úrskurði nr. 1276/2025, 1282/2025, 1321/2025 og 1324/2025.
 
Úrskurðarnefndin ræður það af svörum Grímsnes- og Grafningshrepps að hjá sveitarfélaginu liggi ekki fyrir gögn sem svara til 1. og 2. töluliðar beiðni kæranda, þ.e. sem innihalda annars vegar sam­tals­kostnað eftir árum og hins vegar yfirlit yfir aðkeypta þjónustu. Nefndin hefur ekki for­sendur til að draga þá fullyrðingu í efa. Þá telur nefndin að sveitarfélaginu sé ekki skylt að útbúa slík gögn í tilefni af beiðni kæranda, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 5. gr. upplýsingalaga. Hins vegar verður ekki annað séð en að í vörslu sveitarfélagsins liggi að minnsta kosti fyrir gögn um kostnað vegna að­stoðar lögmanns­stofu í tveimur aðgreindum málum, þ.e. frá 2023 þar sem kærandi var málshefj­andi, og frá 2024 sem varðaði Þjóðskrá Íslands. Nefndin telur að sveitarfélaginu hafi borið að kanna, áður en kærða ákvörðunin var tekin, hvort kærandi hefði hug á að fá þessi gögn afhent.
 
Ekki er skýrt af hinni kærðu ákvörðun hvort í vörslu sveitarfélagsins liggi fyrir gögn sem falli undir 3. og 4. tölulið beiðni kæranda. Í umsögn til nefndarinnar kemur hins vegar fram að kæranda hafi verið greint frá því að ekki séu til nein gögn sem „beinlínis“ falli undir töluliðina. Úrskurðar­nefnd­in telur þetta ekki vera nægjanlega skýra afstöðu sveitarfélagsins til þess hvort fyrir liggi gögn sem falli undir þessa töluliði. Nefndin áréttar til að mynda að þótt ekki hafi verið gerður skrif­legur samn­ingur við lögmannsstofu geta samskipti um veitingu lögfræðiþjónustu, sem t.d. fara fram í gegnum tölvupóst, talist falla undir hugtakið samningur, sbr. úrskurð nefndarinnar nr. 1064/2022. Þá telur nefndin að tilefni hefði verið til að kanna hjá kæranda hvað hann ætti við með ósk sinni um sundurliðun á 3. tölulið beiðninnar.
 
Að framangreindu virtu telur úrskurðarnefndin með vísan til 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga og 7. gr. stjórnsýslulaga að Grímsnes- og Grafningshreppur hafi ekki veitt kæranda fullnægjandi leið­beiningar og eftir atvikum átt samráð við hann um hvernig skilja ætti beiðni hans til sveitarfélags­ins og hvernig hægt væri að afmarka beiðnina þannig að sveitarfélaginu væri fært að afgreiða hana. Í tilefni af fullyrðingu sveitarfélagsins um að kæranda hafi mátt vera ljóst af viðbrögðum sveitar­félagsins að beiðni hans þyrfti að beinast að tilteknum málum tekur nefndin fram að samkvæmt skýru orðalagi 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga er gert ráð fyrir að leiðbeiningar séu veittar áður en ákvörðun er tekin um upplýsingabeiðni en ekki samhliða ákvörðuninni, sbr. einnig úrskurð nr. 1282/2025. Þá hefur sveitarfélagið ekki rökstutt hvers vegna beiðni kæranda þurfi að vera afmörk­uð eftir tilteknum málum eða einstaklingum en ekki með einhverjum öðrum hætti.
 
Afgreiðsla Grímsnes- og Grafningshrepps á beiðni kæranda leiðir til þess að ekki er ljóst hvaða gögn liggja fyrir sem falla undir beiðnina og hvort nokkuð sé því til fyrirstöðu að þau verði afhent honum. Þar sem úrskurðarnefndinni er þannig ekki fært að endurskoða efnislega afstöðu til að­gangs að tilteknum gögnum verður að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi og vísa beiðni kæranda til Grímsnes- og Grafningshrepps til nýrrar meðferðar og afgreiðslu í samræmi við sjónarmið í úrskurði þessum. Nefndin tekur fram að þeir fjórir töluliðir sem beiðni kæranda samanstendur af kunna að einhverju leyti að ná til sömu gagna. Kjarni málsins er að sveitarfélagið eigi samráð við kæranda um hvernig hægt sé að gera beiðni hans þannig úr garði að hægt sé að afmarka hana við fyrirliggjandi gögn tiltekinna mála eða tiltekin fyrirliggjandi gögn, sbr. 5. gr. upplýsingalaga.
 
Að lokum skal nefnt að niðurstaða nefndarinnar girðir ekki fyrir að sveitarfélagið vísi frá beiðni kæranda á grundvelli 3. mgr. 15. gr. upplýsingalaga, telji það, að loknu samráði við kæranda, að enn sé ekki unnt að af­marka beiðnina við fyrirliggjandi gögn.
 

Úrskurðarorð

Beiðni kæranda, Búsetufrelsis – samtaka fólks með búsetu í heilsárshúsi í frístundabyggðum Gríms­nes- og Grafningshrepps, dags. 22. október 2025, er vísað til Grímsnes- og Grafningshrepps til nýrrar meðferðar og afgreiðslu.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir