1368/2026. Úrskurður frá 23. júní 2026

Hinn 23. júní 2026 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1368/2026 í máli ÚNU 25120003.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 1. desember 2025, kærði […] lögmaður, f.h. […], […], […] og […], ákvörðun Lögreglunnar á Suður­nesjum að synja beiðni þeirra um aðgang að gögnum.
 
Í kæru kemur fram að kærendur sæki nú bótarétt sinn á hendur íslenska ríkinu og beiðni þeirra um gögn sé liður í því að afla upplýsingum um hvað hafi legið að baki háttsemi íslenska ríkisins gagnvart þeim.
 
Með erindi til Lögreglunnar á Suðurnesjum, dags. 7. október 2025, óskuðu kærendur eftir upplýsingum sem vísað var til í bréfi ríkislögmanns til kærenda. Bréfið var liður í afgreiðslu kröfu þeirra um skaða- og miskabætur á hendur íslenska ríkinu. Þann 3. nóvember 2025 afhenti Lög­reglan á Suðurnesjum kærendum hluta af umbeðnum gögnum. Í kjölfarið óskuðu kærendur eftir afriti af beiðni Lögreglunnar á Suðurnesjum til pólskra yfirvalda um upplýsingar eða aðstoð og önnur samskipti embættisins við pólsk yfirvöld.
 
Með erindi, dags. 11. nóvember 2025, synjaði Lögreglan á Suðurnesjum beiðni kærenda með vísan til 2. tölul. 10. gr. upplýsingalaga með vísan til þess að samskiptin sem kærendur óskuðu afrits af fari fram í gegnum Euro­pol og séu ætluð til notkunar í löggæslutilgangi. Frekari samskipti áttu sér stað milli kærenda og lögregluembættisins þar sem embættið sagði að þeir almannahagsmunir sem lægju undir væru að tryggja traust og góð samskipti Íslands í samskiptum við önnur ríki. Þegar samskipti færu í gegnum tilteknar samskiptaleiðir yrðu önnur ríki að geta treyst því að gögnunum væri ekki miðlað áfram.
 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt Lögreglunnar á Suðurnesjum með erindi, dags. 2. desember 2025, og embættinu gefinn kostur á að koma á fram­færi umsögn um kæruna. Þá var þess óskað að embættið afhenti úr­skurðarnefnd um upp­lýs­inga­mál þau gögn sem kær­an varðar.
 
Umsögn Lögreglunnar á Suðurnesjum barst úrskurðarnefndinni 7. janúar 2026. Í henni kemur fram að gögnin sem kærendur óski eftir séu löggæslusamskipti sem íslensk stjórnvöld hafi fengið frá pólskum yfir­völdum í gegnum svokallaða SIENA-samskiptaleið. SIENA standi fyrir Secure Information Network Application og sé öruggt upplýsingaskiptakerfi fyrir löggæslustofnanir sem fari fram í gegn­um upplýsingakerfi Europol, löggæslustofnunar Evrópu. Í umsögninni kemur einnig fram að þau gögn sem deilt sé um í málinu varði rannsókn sakamáls gegn kærendum og því falli gögnin utan gildissviðs upplýsingalaga samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna. Þá falli umbeðnar upplýsingar auk þess utan gildissviðs upplýsingalaga þar sem trúnaður eigi að gilda um þær sam­kvæmt þjóð­rétt­arsamningum sbr. 2. mgr. 4. gr. upplýsingalaga. Því sé það afstaða embættisins að málinu skuli vísað frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Ef úrskurðarnefndin telji upplýsingalög gilda um um­rædd­ar upplýsingar byggi embættið synjun sína á 2. tölul. 10. gr. upplýsingalaga, sem heimili stjórn­völdum að synja um aðgang að gögnum þegar mikilvægir almannahagsmunir krefjist þess enda hafi þau að geyma upplýsingar um samskipti við önnur ríki eða fjölþjóðastofnanir.
 
Umsögn Lögreglunnar á Suðurnesjum var kynnt kærendum með erindi, dags. 9. janúar 2026, og þeim gefinn kostur á að koma á fram­færi frekari at­huga­semd­um. Í athugasemdum kærenda, dags. 13. janúar 2026, kemur fram að samkvæmt reglugerðum Evrópusambandsins nái upplýsingaréttur til umræddra upplýsinga. Þá kemur fram að málið hafi aldrei verið rannsakað sem sakamál og kær­endur hafi aldrei fengið réttarstöðu sakborninga eða verið veitt heimild til að ráðfæra sig við verj­anda.
 
Athugasemdir kærenda voru kynntar Lögreglunni á Suðurnesjum 2. febrúar 2026. Í athugasemdum lögreglunnar, dags. 27. mars 2026, kemur fram að málið hafi verið rannsakað sem sakamál þar sem til skoðunar hafi verið brot á útlendingalögum, þó að engum þvingunarúrræðum í skilningi saka­málalaga hafi verið beitt. Upplýsinganna hafi verið aflað frá pólskum yfirvöldum í þágu rann­sókn­ar sakamálsins og SIENA-samskiptaleiðin hafi verið notuð til þess að skiptast á upplýsingum um saka­mál.
 
Með erindi til Lögreglunnar á Suðurnesjum, dags. 31. mars 2026, óskaði úrskurðarnefnd um upp­lýs­ingamál eftir afriti af þeim gögnum sem deilt er um í málinu. Lögreglan brást við erindinu sama dag og sagði embættið hvorki geta né mega afhenda samskipti sem ættu sér stað í gegnum SIENA-samskiptaleiðina. Í öðru erindi embættisins til nefndarinnar, dags. 4. maí 2026, kom fram að Lög­reglan á Suðurnesjum hefði óskað eftir upplýsingum frá pólskum yfirvöldum í þágu saka­mála­rannsóknar sem hefði hafist 8. júní 2025. Þá kom eftirfarandi fram:
 

Evrópulögreglan (Europol) byggir á evrópsku regluverki, m.a. reglugerð ESB nr. 2016/794. Þá er einnig vísað til tilskipunar ESB nr. 2023/977 um upplýsingaskipti milli löggæsluyfirvalda aðildarríkjanna. Evrópureglugerðin kveður á um tilgang og takmark­an­ir vinnslu upplýsinga, takmarkanir frá veitanda, um samskiptarás upplýsinganna o.fl. Tilskipunin kveður á um upplýsingaskipti milli löggæsluyfirvalda.
Allt framangreint regluverk kveður skýrt á um takmarkanir á aðgangi og/eða notkun upplýsinganna sem öllum aðildarríkjum er skylt að virða og fara eftir. Sam­skiptin og skeytin sjálf í samskiptarásinni eru trúnaðargögn þó upplýsingarnar sem aflað er í gegnum kerfið kunni eftir atvikum að nýtast í stjórnsýslumálum.

 
Óþarft er að rekja nánar það sem fram kemur í gögnum málsins með vísan til 31. gr. stjórnsýslu­laga, nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hefur haft hliðsjón af öllum gögnum málsins við meðferð þess.
 

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um rétt kærenda til aðgangs að gögnum í vörslu Lögreglunnar á Suðurnesjum sem innihaldi samskipti embættisins við pólsk yfirvöld um tiltekið mál og hafi farið fram í gegnum samskiptakerfi Evrópulögreglunnar (Europol), sem ber heitið SIENA. Ákvörðun Lögreglunnar á Suðurnesjum um að hafna beiðni kærenda um gögnin byggðist á því að mikilvægir almanna­hags­munir krefð­ust þess að aðgangur að þeim væri takmarkaður, enda hefðu gögnin að geyma upplýs­ing­ar um samskipti við önnur ríki eða fjölþjóðastofnanir. Við meðferð málsins hefur embættið enn fremur vísað til þess að gögnin falli utan gildissviðs upplýsingalaga því þau varði rannsókn saka­máls og að trúnaður skuli ríkja um upplýsingar í gögnunum samkvæmt þjóðréttarsamningi.
 
Í síðari málslið 2. mgr. 4. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er mælt fyrir um að lögin gildi ekki um upplýsingar sem trúnaður skuli ríkja um samkvæmt þjóðréttarsamningum sem Ísland eigi aðild að. Í athugasemdum um 4. gr. með frumvarpinu sem varð að upplýsingalögum, nr. 140/2012, kemur fram að Ísland kunni að hafa gengist undir skuldbindingar gagnvart öðrum ríkjum í þjóðréttar­samn­ingum þess efnis að tilteknum gögnum verði haldið leyndum umfram það sem gert er ráð fyrir í upplýsingalögum.
 
Samningur milli Íslands og Evrópsku lögregluskrifstofunnar (Europol) var gerður í Stokkhólmi 28. júní 2001, öðlaðist gildi 12. nóvember 2001 og var birtur sem fylgiskjal með auglýsingu nr. 36/2001 í C-deild Stjórnartíðinda hinn 29. nóvember 2001. Tilgangur samningsins samkvæmt 2. gr. er að auka samvinnu milli aðildarríkja Evrópusambandsins, fyrir milligöngu Evrópulög­regl­unnar, og Íslands í baráttunni gegn alvarlegri alþjóðlegri afbrotastarfsemi á þeim sviðum sem nefnd eru í 3. gr. samningsins, einkum með skiptum á grundvallarupplýsingum og upplýsingum um einstök mál. Heiti samningsins og efni hans bera með sér að honum hafi ekki verið ætlað að vera óskuldbindandi yfirlýsing heldur bindandi að þjóða­rétti. Í honum eru meðal annars lagðar gagn­kvæmar skyldur á samningsaðila, mælt fyrir um að deilum um túlkun hans eða framkvæmd verði skotið til gerðardóms og að niðurstaða hans sé endanleg og bindandi fyrir aðila, og að samn­ingurinn öðlist gildi þegar hvor aðili um sig hafi tilkynnt hinum að þau skilyrði laga sem um þá gildi hafi verið uppfyllt. Úrskurðarnefndin telur að samningurinn sé þjóðréttarsamningur sem Ís­land eigi aðild að í skilningi 2. mgr. 4. gr. upplýsingalaga.
 
Í 12. gr. samningsins er vikið að leynd upplýsinga Evrópulögreglunnar. Samkvæmt 1. mgr. eru allar upplýsingar sem sæta vinnslu af Evrópulögreglunni eða fara um hennar hendur, nema upplýs­ing­ar sem greinilega eru merktar almenningsupplýsingar eða greinilega eru almenn­ings­upplýsing­ar, háðar grundvallarverndarstigi hennar og aðildarríkjanna. Upplýsingar háðar því verndarstigi er ekki þörf á að merkja tilgreindu leyndarstigi Evrópulögreglunnar, en verða tilgreindar sem upplýs­ing­ar Evrópulögreglunnar. Ísland skal samkvæmt 2. mgr. tryggja með þeim ýmsu ráðum sem til­tæk eru samkvæmt landslögum og stjórn­valdsfyrir­mælum, þar á meðal með trúnaðarskyldu, þagn­ar­skyldu, takmörkunum með aðgangs­heimildum starfsmanna, kröf­um um gagnavernd að því er varðar persónuupplýsingar og með almennum tæknilegum ráðum og fyrirmælum um starfshætti á sviði upplýsingaöryggis, að allar upplýsingar sem Evrópu­lög­regl­an veitir séu háðar grund­vallar­vernd­arstigi samkvæmt 1. mgr. grein­ar­innar. Í 3. mgr. er svo mælt fyrir um að upplýsingar sem krefjist viðbótaröryggisráðstafana séu háðar leyndarstigi Evrópulögreglunnar sem fram komi með sérstakri merkingu, sbr. nánar í 4. mgr. greinarinnar. Þannig er það ekki skilyrði að upp­lýsingar séu merktar með leyndarstigi til að þær séu háðar vernd samkvæmt 12. gr. samnings­ins.
 
Samkvæmt þessu ber Íslandi skylda til að tryggja að allar upplýsingar sem sæta vinnslu af Evrópu­lög­reglunni eða fara um hennar hendur, aðrar en þær sem greinilega eru merktar almennings­upp­lýs­ingar eða greinilega eru slíkar upplýsingar, séu háðar grundvallarverndarstigi. Í því felst að upp­lýsingarnar njóta verndar gegn óheimilum aðgangi, útbreiðslu og notkun og verða ekki gerðar aðgengi­legar almenningi, en einu upplýsingarnar sem 1. mgr. 12. gr. samningsins undanskilur þeirri vernd eru almenningsupplýsingar. Þessa vernd ber Íslandi m.a. að tryggja með trúnaðar­skyldu og þagnarskyldu. Að mati úrskurðarnefndarinnar verður 12. gr. samn­ings­ins, í ljósi þessa, ekki skilin öðruvísi en svo að með henni sé mælt fyrir um að trúnaður skuli ríkja um upplýsingar af þessu tagi, sbr. 2. mgr. 4. gr. upplýsingalaga.
 
Gögnin sem deilt er um aðgang að í þessu máli innihalda, samkvæmt upplýsingum frá Lögregl­unni á Suðurnesjum, samskipti embættisins við pólsk yfirvöld sem fram fóru í gegnum samskiptakerfi Evrópulögreglunnar (Europol), sem ber heitið SIENA. Þar sem samskiptin fóru um það kerfi telur nefndin að þau teljist hafa farið um hendur Evrópulögreglunnar í skilningi 1. mgr. 12. gr. framan­greinds samnings. Þá telur nefndin að samskiptin séu háð grundvallarverndarstigi samkvæmt 1. mgr. 12. gr. samningsins. Trúnaður skal því ríkja um samskiptin samkvæmt þjóðréttarsamningi sem Ísland á aðild að og falla gögn sem hafa samskiptin að geyma þannig utan gildissviðs upplýs­inga­laga, sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna.
 
Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. upplýsingalaga er heimilt að bera synjun beiðni um aðgang að gögnum samkvæmt lögunum undir úrskurðarnefndina, sem úrskurðar um ágreininginn. Þar sem þau gögn sem deilt er um aðgang að í málinu falla utan gildissviðs laganna, verður réttur til aðgangs að þeim ekki byggður á upplýsingalögum, sbr. síðari málslið 2. mgr. 4. gr. laganna. Það fellur ekki undir úrskurðarvald nefndarinnar að skera úr um mögu­legan rétt kærenda til aðgangs að upplýsingunum á öðrum grundvelli.
 
Úrskurðarnefndin tekur loks fram að samkvæmt 2. mgr. 22. gr. upplýsingalaga er þeim sem kæra beinist að skylt að láta nefndinni í té afrit af þeim gögnum sem kæran lýtur að. Afhending gagna til nefndarinnar er að jafnaði forsenda þess að hún geti rækt hlutverk sitt með fullnægjandi hætti, sbr. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9258/2017. Lögreglan á Suðurnesjum varð ekki við beiðnum nefndarinnar um afhendingu gagnanna sem deilt er um aðgang að í málinu. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður að embættinu sé ókleift að afhenda nefndinni afrit af gögnunum. Þá verður ekki séð að sú trúnaðarskylda sem á gögnunum hvílir standi í vegi afhendingu þeirra. Úrskurðarnefndin telur að Lögreglunni á Suðurnesjum hafi borið að afhenda nefndinni gögnin. Að því sögðu telur úrskurðarnefndin að málið sé nægj­anlega upplýst til að nefndinni sé unnt að skera úr um hvort gögnin falli undir gildissvið upplýsingalaga, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Samkvæmt framangreindu verður kæru í málinu vísað frá úrskurðarnefndinni. Að fenginni þeirri niðurstöðu kemur hvorki til skoðunar hvort gögnin hefðu jafn­framt fallið utan gildissviðs laganna samkvæmt 1. mgr. 4. gr. upplýsingalaga né hvort Lög­regl­unni á Suðurnesjum hefði verið heimilt að takmarka aðgang að gögnunum á grundvelli 2. tölul. 10. gr. laganna.
 

Úrskurðarorð

Kæru […] lögmanns, f.h. […], […], […] og […], dags. 1. desember 2025, er vísað frá úrskurðarnefnd um upplýs­inga­mál.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir