Ávarp utanríkisráðherra á ársfundi Samorku 17. mars 2026

Kæru gestir,  

Ég vil byrja á að þakka fyrir boðið á ársfund Samorku og fyrir ykkar mikilvæga starf. Þið hafið verið öflug undanfarið að lyfta þessum málum upp á vandaðan og yfirvegaðan hátt og því ber að hrósa. Þessi fundur er því gott tækifæri til að ræða málefni sem skipta okkur öll og íslenskt samfélag miklu máli.  

Það hefur ekki farið fram hjá neinum að við lifum á tímum þar sem öryggisumhverfi Evrópu – og raunar heimsins alls - hefur breyst og það hratt. Alþjóðakerfið sem við höfum treyst á og byggt okkar samfélag á í áratugi stendur nú frammi fyrir alvarlegum áskorunum.  

Við sjáum aukna spennu milli ríkja, óvissu í alþjóðaviðskiptum og átök víða - sem hafa áhrif um allan heim.   

Við sem þjóð út í miðju Atlantshafi, höfum kannski hingað til talið okkur geta búið við það öryggi að vera landfræðilega langt frá heimsins vígaslóðum - en fjölþáttaógnir og aðrar öryggisáskoranir nútímans hafa hins vegar gert það að verkum að við getum ekki verið blind fyrir þeim ógnum - og þá jafnframt þeim vörnum sem þörf er á að byggja upp.

Þessar fjölþáttaógnir geta birst með ýmsum hætti en ef árás verður gerð hér á Íslandi þá verður það ekki í formi hefðbundins landhernaðar heldur atlaga að innviðum. Orkumannvirkjum, neðansjávarstrengjum, ratsjárstöðvum, internetinu og okkar tengingum við umheiminn eða í formi upplýsingaóreiðu. Eins og við sjáum raunar nú þegar. 

Nærtækasta dæmið í samfélagsumræðunni í dag er auðvitað umræðan um Evrópusambandið. Þar höfum við ítrekað verið vöruð við upplýsingaóreiðu og afskiptum annarra ríkja líkt og hefur gerst í löndum þar sem stórveldi eins og Rússland hafa haft afskipti svo niðurstaða kosninga henti þeim sjálfum best. 

Þessi þróun hefur minnt okkur á að öryggi ríkja snýst því ekki aðeins um hefðbundin varnarmál. Innviðir sem áður voru oft taldir sjálfsagðir, eins og orku- og veituinnviðir, eru í raun meðal grundvallarþátta í öryggi og stöðugleika hvers samfélags. Þróunin hefur líka sýnt okkur að þessir innviðir geta reynst berskjaldaðir í þessari breyttu heimsmynd sem við búum við og því er enn mikilvægara að við stöndum vörð um þá og styrkjum. 

Ekki síður verðum við að spyrja okkur hver ver okkur og hvernig. Er hægt að virkja 5. grein Atlantshafssáttmálans ef slíkar árásir yrðu gerðar á landið okkar? Það er ekki ótvírætt því þar er þröskuldurinn mjög hár. Það er að ákveðnu leyti verkaskipting varðandi NATO og ESB að þessu leyti. Meðan NATO sér um hinar hefðbundnu varnir er ESB mjög framalega varðandi fjölþáttaógnir og hætturnar sem fylgja þeim. Ég held að það sé vert að hafa þetta í huga þegar kemur m.a. að orkumálum. 

Stríðsátökin í Mið-Austurlöndum minna okkur á hversu viðkvæmt alþjóðlegt orkukerfi getur verið, sérstaklega þegar kemur að öruggum flutningi olíu um lykilleiðir heimsins. Slík spenna getur haft víðtæk áhrif á orkumarkaði og undirstrikar mikilvægi stöðugleika, samvinnu og fjölbreyttari orkulausna til framtíðar. 

Þegar kemur að orkumálum þá stendur Ísland að mörgu leyti vel. Við búum yfir endurnýjanlegum orkugjöfum, öflugu orkukerfi og mikilli þekkingu og færni á þessu sviði. En það þýðir samt ekki að við getum leyft okkur að vera kærulaus. Á þessum óvissutímum skiptir meira máli en nokkru sinni fyrr að byggja upp áfallaþolið samfélag og að tryggja að innviðirnir okkar séu sterkir, öruggir og færir um að takast á við ýmis konar áföll. 

Um leið þurfum við að hafa hugrekki til að ræða þessi mál opinskátt. Það er ekki alltaf auðvelt að tala um öryggi innviða, varnir samfélagsins eða þær áskoranir sem fylgja breyttri heimsmynd. En það er nauðsynlegt. Við þurfum að vera tilbúin til að horfa fram í tímann og ræða hvernig við viljum - og verðum - að standa vörð um það sem skiptir okkur máli. 

Við þurfum líka að hafa stóru myndina í huga. Orkan er ekki aðeins grundvöllur efnahagslegrar þróunar og lífsgæða, heldur líka lykilþáttur í sjálfstæði og öryggi þjóða. Þróunin í alþjóðamálum hefur sýnt okkur að aðgangur að öruggari og áreiðanlegri orku getur skipt sköpum fyrir stöðugleika samfélaga. 

Því eru sterkir innviðir ein af mikilvægustu forsendum þess að lítið og opið samfélag eins og Ísland geti staðið sterkt í breyttri heimsmynd og haldið áfram að vaxa og dafna. 

Í nýsamþykktri stefnu um varnar- og öryggismál er einmitt ein af megináherslunum að efla áfallaþol íslensks samfélags. Undanfarið ár höfum við einnig unnið að því innan stjórnarráðsins að kortleggja og meta hvernig við erum að mæta hinum svo kölluðu sjö grunnviðmiðum NATO um áfallaþol, og snýr eitt viðmiðið að áfallþolnu orkuaðgengi. Það má segja að viðmiðin séu ákveðinn leiðarvísir sem hægt er að nota til grundvallar stefnumótunar. Þetta er verkefni sem hefur farið þvert á stjórnkerfið og kallað á mikið samstarf. Við erum núna búin með ákveðna greiningarvinnu innan stjórnarráðsins, en ljóst er að stjórnvöld tryggja ekki ein og sér aukið áfallaþol samfélagsins. 

Efling áfallaþols er sameiginleg ábyrgð og verkefni okkar allra. Við viljum vinna með einkaaðilum að þessari uppbyggingu, því auðvitað liggur þekkingin og reynslan hjá fyrirtækjunum. Við höfum auðvitað líka mismunandi hlutverkum að gegna í þessu verkefni, en með því að tryggja áfallaþol samfélagsins getum við byggt upp grunn að samfélagi sem brotnar ekki þegar á reynir, en heldur áfram. Það er því þannig sem við í ríkisstjórninni viljum móta okkar stefnu til framtíðar og tryggja öryggi og varnir Íslands til lengri tíma. 

Ég hlakka til umræðnanna hér í dag og áframhaldandi samstarfs um styrkingu þessa mikilvægu stoð íslensks samfélags. 

Takk fyrir.