Ávarp utanríkisráðherra á ráðstefnunni Alþjóðasamvinna á krossgötum: Hvert stefnir Ísland? þann 14. apríl 2026

Ágætu ráðstefnugestir, 

Heimsmynd okkar er breytt. Lýðræði, frelsi og mannréttindi standa víða höllum fæti. Staða sem við þekkjum því miður vel frá Ungverjalandi – en um helgina varð þar vendipunktur þegar stjórnarandstaðan vann afgerandi kosningasigur og batt enda á valdatíð Viktors Orbán. Sem hafði einkennst af öfgafullum stjórnarháttum þar sem grafið var markvisst undan þessum gildum - og sömuleiðis fjölmiðlum, dómstólum, staðreyndum og sannleikanum sjálfum.  

Á tímum þar sem alþjóðakerfið er undir þrýstingi og átök færast í aukana er þessi niðurstaða kosninga ekki aðeins merki um viðspyrnu í Evrópu heldur áminning um að lýðræðið er lifandi og getur snúið vörn í sókn. En aðeins ef við stöndum vörð um það. 

Stjórnvöld í Rússlandi sýna engin merki þess að þau vilji binda enda á voðaverk sín í Úkraínu, halda þvert á móti - áfram að murka lífið úr óbreyttum borgurum í ólöglegu árásarstríði sínu.  

Þótt Ísland tilheyri ekki meginlandinu þá varðar hildarleikurinn í Úkraínu okkur beint, enda engin leið að vita hvert ráðamenn í Moskvu myndu beina sjónum sínum næst. Við vitum af rússneskum kafbátum á siglingu umhverfis okkur og okkar lykilinnviði í hafinu. Raunar greindu breskir ráðamenn frá slíkri umferð á Norður-Atlantshafi bara í liðinni viku og mátti ráða af yfirlýsingum þeirra að þeir telja fullvíst að Rússum stendur ekkert gott til þar. 

Sú óreiða, sem nú einkennir stöðuna í alþjóðastjórnmálum, hefur haft mótsagnakennd áhrif á mat á ytri ógnum. 

Það er mikilvægara en aldrei fyrir að traust ríki í samskiptum Bandaríkjanna og Evrópu. En sem stendur er það ekki beint raunin. En það er verkefni að treysta það að nýju.

Sitjandi Bandaríkjastjórn hefur haft uppi stórar yfirlýsingar um að hverfa eigi frá þeim grunnþætti í utanríkisstefnu þeirra að reiða sig á bandalög og fara sínu fram án tillits til evrópskra hagsmuna.  

Ógnandi tilburðir hafa verið viðhafðir gagnvart vinum okkar Dönum og Grænlendingum, nokkuð sem sannarlega snertir okkur Íslendinga beint.  

Hugmyndafræði tollamúra í utanríkisviðskiptum er markvisst beitt af hálfu Bandaríkjanna, jafnvel sem refsivendi gegn nánustu vinaþjóðum. 

Eðlilega má velta því upp hvort stefna núverandi forseta sé einsdæmi og að Bandaríkjastjórn muni hverfa til hefðbundinnar stefnu sinnar gagnvart Evrópu eftir að hann lætur af embætti. Allt eins má hins vegar gera ráð fyrir að frávikið í utanríkisstefnu Bandaríkjanna geti orðið viðvarandi ástand eða endurtekið mynstur.

Jafnframt má spyrja hvort Evrópa geti mótað framtíð sína með því að haga samskiptum sínum við Bandaríkin á þann hátt að þau taki mið af síendurteknum stefnubreytingum í utanríkismálum. Það er ljóst að Evrópa reiðir sig enn sem komið er á hernaðargetu Bandaríkjanna en Evrópa verður einnig að taka alvarlega þann möguleika að þeir láti af stuðningi sínum við Evrópu eða dragi úr honum. Það er hins vegar ekki alveg glæný umræða – og það er rétt að Evrópa og Evrópuhluti NATO verður að axla meiri byrðar en áður. Kostnaður við sameiginlegt öryggi hefur aukist og það þurfa allir að bera þar byrðar, líka Ísland. Við erum staðföst í að gera það.

Bandaríkjamenn hafa einnig tekið upp einhvers konar sáttastefnu gagnvart Rússlandi sem langflest NATO-ríki líta á sem helstu ógnina. Og það er skringilegt af hverju leið Evrópu að samningaborðinu er ekki greiðari. Ekki síst þegar Evrópa fjármagnar nokkurn veginn ein Úkraínu í þessu stríði og niðurstaða stríðsins varðar öryggi Evrópu beint.

Átökin sem nú geisa við Persaflóa auka enn á spennuna í alþjóðakerfinu og snerta okkur með áþreifanlegum hætti. Bæði finnum við til með venjulegu fólki sem upplifir skelfilegar þjáningar en við mætum einnig afleiðingunum í formi hækkandi verðs á olíu, vaxandi óvissu, líkunum á alþjóðlegri efnahagskreppu og frekari útbreiðslu átaka.  Við skulum einnig hafa það á hreinu að sú stjórn sem er við lýði í Íran hefur með framgöngu sinni í heimshlutanum stuðlað að ófriði og öfgum og það er ekki langt um liðið síðan stjórn Khameinis beitti víðtæku ofbeldi gegn sínum eigin borgurum og drap tugi þúsunda. 

Við römbum sem sé á brún einhvers, sem við gerum okkur ekki alveg grein fyrir, en vitum innst inni að boðar ekkert sérlega gott. 

**** 

Engan þarf að undra þó að Íslendingar – eins og aðrar þjóðir – upplifi óöryggi við þessar aðstæður. Sú heimssýn sem við höfum byggt á frá lokum seinni heimsstyrjaldar er varanlega breytt.  

Niðurstöður nýrrar viðhorfskönnunar sem Maskína hefur gert fyrir utanríkisráðuneytið sýna þetta skýrt.  

84% landsmanna hafa samkvæmt henni meiri áhyggjur af þróun alþjóðamála en fyrir ári síðan og 71% hefur miklar áhyggjur af þróun alþjóðamála.  

Það má vissulega telja það jákvætt að 88% segjast upplifa Ísland sem öruggt land. Sú niðurstaða, með tilliti til annars sem lesa má úr könnuninni, endurspeglar hins vegar að mínu mati ákveðna tilhneigingu til að vilja grafa sig í fönn. Að halda fast í haldreipi þess sem er – á grundvelli þess misskilnings að þetta sé tímabundið ástand, “eitthvað slys” og að allt verði sem áður einn daginn. 

Það dregur aðeins úr stuðningi við Úkraínu samkvæmt könnuninni, sem er miður. En hann er þó vel að merkja 77% - með því mesta innan NATO – samkvæmt könnun bandalagsins. Til viðbótar má bæta því við að mikill meirihluti Íslendinga lýsir viðhorfi sínu til Rússlands sem neikvæðu, eða 88%. Það er hæsta hlutfallið í öllu bandalaginu.

Við höfum heyrt þau rök úr ranni stjórnmálanna undanfarin misseri að Ísland eigi að liggja lágt, ef svo mætti segja. Ekki hafa sig of mikið í frammi.  

Ísland eigi, svo dæmi sé tekið, ekki að taka þátt í málflutningi fyrir Alþjóðadómstólnum um skilgreiningu á þjóðarmorði, enda gæti það vakið athygli einhverra á okkur. Og þá hlýtur maður að spyrja sig: eigum við að hætta að standa með okkar gildum vegna þess að einhverjum öðrum mislíkar þau gildi á tilteknum tíma? Það er veruleiki sem mér hugnast ekki.  

Hvað Grænland varðar vildu formenn sumra stjórnarandstöðuflokkanna, og fleiri áhrifamenn í samfélaginu, fyrr á þessu ári helst ekki að ég eða forsætisráðherra töluðum skýrt. Í máli sem varðaði okkar næstu nágranna og nánar vinaþjóðir vildu þeir að við hvísluðum. Það fannst mér leitt.

Gleymum ekki að frumskylda ríkisvaldsins er að tryggja öryggi þegnanna og samfélagsins. Óvissan er mikil í hverfulum heimi.   

Þá kæru ráðstefnugestir, er ekki hægt að grafa sig í fönn.  

Það er ekki valkostur.

Það þjónar heldur ekki að mínu mati hagsmunum Íslands að bíða þess að veðrinu sloti.  

Við okkur blasir þvert á móti að greina þá stöðu sem upp er komin. Endurmeta okkar stað í veröldinni. Taka af skarið á þeim grunni. Ekki liggja lágt. Það er ekki í samræmi við íslensku leiðina.

Áttum okkur á því að það er engin þjóð eyland. Ísland stendur ekki eitt og sér. Öryggi okkar er og hefur verið nátengt þeim bandalögum sem við höfum átt hlut að. Og hagsæld okkar og velferð er tilkomin vegna samskipta og viðskipta við önnur ríki og ríkjasambönd.  

Viðhorfskönnunin sem áður er vikið að sýnir raunar að þetta vita Íslendingar innst inni. Sami fjöldi og áður segist telja að þátttaka Íslands í alþjóðasamvinnu styrki fullveldi Íslands (tæp 70%), 73% telja að hagsæld Íslands byggi að miklu leyti á alþjóðlegri samvinnu og heil 82% telja að hagsæld Íslands byggist að miklu leyti á alþjóðlegum viðskiptum. 

Það er líka áfram mikill stuðningur við Norðurlandasamstarf meðal Íslendinga, meira að segja í varnarmálum, málaflokki sem könnunin almennt sýnir efasemdir um.  

Ég ætla hins vegar að halda því fram að sú afstaða sé hluti af þeirri fönn, sem fólk freistast til að vilja grafa sig í. Norðurlöndin standa okkur næst og virka kannski sem mjúk ábreiða nærumhverfisins, svona eins og fólki finnst Ísland eitt og sér vera öruggur staður að vera á.  

En við skulum gæta að því að Norðurlandaþjóðirnar, þær hafa alls ekki verið að læðast með veggjum eða grafa sig í fönn. Þvert á móti hafa stjórnmálaleiðtogar þar haft forystu um að staðan hefur verið endurmetin og nýr kúrs markaður. 

Finnland og Svíþjóð gengu í NATO.  

Í Danmörku var fyrir nokkrum misserum haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um undanþágu sem Danir höfðu tryggt sér frá varnarstefnu Evrópusambandsins og almenningur ákvað að hverfa frá henni.  

Dönsk stjórnvöld hafa lent í slíku gjörningaveðri vegna Grænlands að grundvallarafstöðubreyting hefur orðið þar gagnvart Bandaríkjunum og er þó alþekkt að í sögulegu samhengi hefur tæplega nokkurt Norðurlandanna lagt eins mikið upp úr því að vera Bandaríkjunum góður bandamaður.  

Er full ástæða til að vekja athygli á því að ráðamenn Danmerkur hafa sjálfir sagt, að erfitt hefði verið að standast orrahríð vegna Grænlands ef þeir ekki hefðu getað hallað sér að þeirri samstöðublokk sem Evrópusambandsaðild tryggir þeim. 



Sem stjórnmálamaður hef ég alltaf lagt mikið upp úr því að rækta sambandið vestur um haf. Mín sýn hefur markast af þeirri afstöðu að Bandaríkin hafa verið eitt af okkar helstu bandalagsríkjum og mikilvægur markaður. Vinaríki sem reynst hafi okkur vel að flestu leyti. 

En nostalgía má ekki blinda okkur sýn á gömul vinasambönd né heldur aftra okkur frá því að standa vörð um og tryggja okkar öryggi í þeim breytingum sem eru að eiga sér stað og sem ég reifaði hér í upphafi. Heimurinn er breyttur. Hlutverk stjórnmálanna er að gæta hagsmuna Íslands og þegar heimurinn breytist þá liggur í hlutarins eðli að við verðum að endurmeta stöðuna - óttalaus og öfgalaus.  

Þegar heimurinn hreyfist hratt er ástæða til að spyrja hvort ekki sé rétt að gefa þjóðinni tækifæri á að fjölga valkostum, rýna hvar okkar grundvallarprinsippum er best borgið og skoða alla valkosti sem ýtt geta undir öryggi landsins í sinni víðustu mynd. Efnahagslega, hernaðarlega, félagslega. Þjóðaratkvæðagreiðslan um áframhald aðildarviðræðna 29. ágúst er liður í því. 



**** 



Við höfum áður á lýðveldistímanum tekið djarfar ákvarðanir. Hér má nefna forystu okkar í viðurkenningu á Eystrasaltsríkjunum, EFTA-samstarfið og EES-samninginn sem voru framsækin og hugrökk skref á þeim tíma. Svo ekki sé talað um þátttöku okkar í stofnun NATO.

Það er raunar áhugavert og talsverðan lærdóm hægt að hafa af því að kynna sér aðdraganda þess að Ísland gekk í NATO 1949. Við nutum þeirrar gæfu þá að hafa í framlínu stjórnmálanna menn eins og Bjarna Benediktsson eldri sem beitti sér fyrir því sem utanríkisráðherra að Ísland tæki þetta skref, við þær aðstæður sem upp voru komnar. 

Verkefnið þá var alls ekki einfalt. Ákvörðunin var umdeild þá og lengi vel á eftir. Bjarni heitinn, einn helsti forystumaður Sjálfstæðiflokksins um áratuga skeið, stóð frammi fyrir því að ríkur vilji var til þess hjá þorra almennings að varðveita hlutleysið, sem lagt var upp með þegar Ísland hlaut fullveldi árið 1918.  

Þá eins og nú var freistandi að grafa sig einfaldlega í fönn.  

Sagan mun sjá um að dæma þá stjórnmálaflokka sem skila auðu þegar við stöndum saman á krossgötum og neita að taka forystu eða leggja til hugrakkar lausnir. 



**** 



Ágætu gestir. Við stöndum frammi fyrir sömu spurningu í dag og Bjarni Benediktsson og hans kynslóð stóð frammi fyrir 1949:  

Hver er okkar staður í veröldinni? Með hverjum eigum við að fylkja liði, til að mæta áskorunum sem að steðja. Verja gildin okkar. Og hvernig horfum við fram á veginn í leit að enn betri tækifærum, almenningi til heilla. 

Það er hlutverk stjórnmálamanna að leiða. Að horfast í augu við þær breytingar, sem kann að þurfa að beita sér fyrir, hvað sem líður einlægum vilja sumra til að hrófla við sem minnstu, halda fast í haldreipi þess sem var, í þeirri von að ekkert breytist, ekkert riðlist. 

Mitt svar er: við berjumst fyrir alþjóðlegri samvinnu og áframhaldandi mikilvægi NATO.    

Við dýpkum samtalið við Bandaríkin um tvíhliða varnarsamstarf á sama tíma og við fjölgum líka stoðunum. Óhrædd. Við verðum bersýnilega að leggja meira af mörkum sjálf í varnar- og öryggismálum en við hljótum líka að taka þátt í því verkefni sem þegar er hafið, að efla Evrópuhluta NATO. Við þurfum að gera allt til að halda NATO saman. 

Við tökum upp samstarf við Evrópuþjóðir á sviðum efnahagslegs öryggis og fjölþáttaógna.  

Við ræktum samtöl og sambönd við ríki sem deila með okkur heimsýn.

Þetta þurfum við að gera hvort heldur sem niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu í ágúst verður já eða nei. Lærum af reynslu Breta sem sjá nú glöggt hve óskynsamlegt það var að brenna brýr yfir til meginlandsins og falla fyrir lygum nei-hreyfingarinnar þar í landi í aðdraganda Brexit. 

Við gerum allt þetta á grunni þeirra gilda sem við höldum í heiðri. Við vitum hvað við stöndum fyrir og erum stolt af. Við trúum á alþjóðalög og við beitum okkur í þágu mannréttinda, jafnréttis og umburðarlyndis. Við tökum frumkvæði á þessum grunni til dæmis í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, hikum ekki við að láta rödd okkar hljóma þegar svo ber undir og nauðsyn krefur.  

Stjórnarandstaðan hefur haldið því fram að það eigi alls ekki við núverandi aðstæður að leyfa almenningi að velta fyrir sér kostum þess að ganga í Evrópusambandið. Það megi alls ekki hrófla við neinu – og þó eru hlutirnir einfaldlega á hreyfingu nú þegar. Það blasir við öllum. 

Við slíkar aðstæður er ábyrgðarhluti af þeim að ætla að loka dyrum. Engum öðrum dytti slíkt í hug. 

Kæru gestir. 

Það er ekki valkostur að grafa sig í fönn. Ísland stendur ekki vörð um eigin hagsmuni með því að fara með veggjum eða liggja lágt, eins og annars góður maður sagði nýverið, heldur með því að standa keik í vindinum og taka þær ákvarðanir sem þarf að taka.  

Það er ekki verið að tala um að snúa baki við því sem hefur reynst okkur vel heldur greina lykilhagsmuni og fylgja þeim svo eftir. Eitt útilokar ekki annað. Fullvalda Ísland á samleið með Norðurlöndunum, sem og öðrum Evrópuþjóðum, og við eigum ekki að vera feimin við að segja það. 

Takk fyrir. 

----

Erindi flutt á ráðstefnu Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands og utanríkisráðuneytisins í Norræna húsinu 14. apríl 2026.