Frelsi til að sækja fram

Frelsi til að sækja fram

Heimurinn er að breytast hraðar en flest okkar hefðu trúað fyrir fáeinum árum. Tollar eru orðnir stjórntæki stórvelda. Jafnvel hluti af vopnabúrinu. Verndarhyggja sækir í sig veðrið. Alþjóðaviðskipti, sem hafa verið ein helsta undirstaða velmegunar smárra ríkja eins og Íslands, eru ekki lengur jafn sjálfsögð og áður. Einmitt þess vegna skiptir máli að spyrja: Hvar viljum við standa þegar brestur í alþjóðakerfinu?

Í kjarna Evrópusamstarfsins er kunnugleg hugmynd: að frelsi til viðskipta, fjárfestinga og atvinnu yfir landamæri skapi meiri verðmæti og lífsgæði en verndarstefna og sérhagsmunagæsla ríkja. Sameiginlegu reglur innri markaðarins - sem margir kvarta nú undan - eru að stórum hluta til þess gerðar að verja þetta frelsi og koma í veg fyrir að ríki reisi nýjar hindranir í stað þeirra sem afnumdar hafa verið, hygli eigin fyrirtækjum eða vinni gegn samkeppni. Þessi frjálslyndu gildi hafa reynst Íslandi vel.

EES-samningurinn hefur verið ein mikilvægasta forsenda þess að samkeppnishæfni og velsæld okkar hefur aukist. Hann hefur tryggt íslenskum fyrirtækjum aðgang að stærsta innri markaði heims, styrkt samkeppnishæfni þeirra, skapað störf og aukin lífsgæði hér á landi. En Evrópa, eins og restin af heiminum, er á fleygiferð. Og þá getum við ekki staðið í stað.

Verjum hagsmuni okkar

Reglurnar sem móta innri markaðinn verða sífellt umfangsmeiri. Þær hafa æ meiri áhrif á íslenskt atvinnulíf og íslensk heimili. Við tökum stóran hluta þeirra upp, en áhrif okkar á mótun þeirra eru takmörkuð. Það er staðreynd sem ábyrg stjórnvöld eiga ekki að horfa fram hjá. Sérstaklega ekki á þessum tímum þegar ríður á að verja okkar hagsmuni harðar en nokkru sinni.

Það er áhugavert að fylgjast með umræðunni í Svíþjóð í þessu samhengi. Hagfræðingurinn Lars Calmfors, sem áður taldi rétt að Svíar stæðu utan evrusamstarfsins, hefur nú skipt um skoðun. Ástæðan er meðal annars sú að rannsóknir síðustu tveggja áratuga benda til þess að jákvæð áhrif sameiginlegs gjaldmiðils á viðskipti, fjárfestingu og þar með framleiðni og hagvöxt hafi verið vanmetin. Þetta er umhugsunarvert fyrir Svíþjóð, tíu milljóna manna hagkerfi. En hvað þá fyrir Ísland? Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur nýlega bent á að smæð íslenska hagkerfisins geri stöðugleika stærra myntsvæðis sérstaklega áhugaverðan. Nánari tenging við evruna gæti dregið úr gengisáhættu, lækkað fjármagnskostnað og styrkt viðskipti og fjárfestingu. Auðvitað fylgja slíku bæði kostir og gallar. En einmitt þess vegna eigum við að fá þá á borðið og geta tekið upplýsta ákvörðun.

Við þurfum líka að varast stórar tölur án samhengis. Því hefur til dæmis verið haldið fram að ESB-aðild myndi kosta ríkissjóð 50 milljarða króna á ári. Sú tala er brúttótala og tekur hvorki tillit til fjármuna sem kæmu aftur til Íslands né kostnaðar sem við berum nú þegar vegna EES-samstarfsins. Raunverulegur viðbótarkostnaður væri því mun lægri. Svona upplýsingaóreiða má ekki stýra umræðunni.

Höldum okkur við staðreyndir

Einmitt vegna þessa viljum við gefa þjóðinni tækifæri til að ákveða hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Og þá er mikilvægt að halda sig við staðreyndir. Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um aðild. Hún snýst um það hvort við eigum að setjast að samningaborðinu.
Aðildarviðræður eru samningaviðræður. Við förum ekki inn í þær til að samþykkja eitthvað fyrirfram. Við förum inn til að semja af styrk, með skýr markmið og með íslenska hagsmuni að leiðarljósi.

Samningsmarkmiðin sem Alþingi hefur samþykkt eru skýr. Þar er meðal annars lögð áhersla á fullt forræði yfir sjávarauðlindinni og fiskveiðistjórninni, sterka stöðu íslensks landbúnaðar, örugga orku- og auðlindastefnu, öfluga byggð um allt land og að tekið verði fullt tillit til sérstöðu Íslands.

Treystum þjóðinni

Við treystum okkur til að setja fram okkar ýtrustu kröfur og fá á borðið góðan samning. Samningsstaða okkar núna er sterk og við eigum að nýta okkur það.
Það er engin ástæða til að óttast viðræður. Þvert á móti. Nú er rétti tíminn til að kanna hvaða samning Ísland getur náð. Og slíkur samningur verður borinn undir þjóðina í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu. Lokaákvörðunin verður alltaf í höndum þjóðarinnar. Alltaf.

Látum ekki segja okkur að við getum ekki samið. Verum með kassann út og segjum já fyrir framtíðina og börnin okkar sem eiga skilið að vita hvað okkur býðst. Setjumst að samningaborðinu og náum sem bestum samningi fyrir Ísland.

Þjóðin á fyrsta orðið, en líka það síðasta.

 

Grein eftir Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra, sem birt var í Morgunblaðinu 20. ágúst 2026