14 janúar 2026
/
Dómsmálaráðuneytið
Refsiréttarnefnd taki dóm Mannréttindadómstólsins til skoðunar
Mannréttindadómstóll Evrópu kvað í gær upp dóma í tveimur málum sem höfðuð voru gegn íslenska ríkinu. Málin vörðuðu rannsókn og meðferð kynferðisbrotamála og var íslenska ríkið talið brotlegt í öðru þeirra. Í hvorugu málinu taldi dómstóllinn að um kerfisbundna mismunun eða kynbundna hlutdrægni væri að ræða við meðferð kynferðisbrotamála hér á landi.
„Ég og ríkisstjórnin öll tökum dóma Mannréttindadómstóls Evrópu alvarlega og lítum til þeirra við áframhaldandi þróun og úrbætur í réttarkerfinu. Traust þolenda til réttarkerfisins skiptir gríðarlegu máli og það er verkefni stjórnvalda að byggja það traust upp,“ segir Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra og bætir við að jafnvel þó dómstóllinn telji að ekki sé um kerfisbundna mismunun að ræða sé alvarlegt að dómurinn telji að rannsókn ákæruvaldsins hafi verið ábótavant.
Dómsmálaráðuneytið mun fara yfir niðurstöður Mannréttindadómstóls Evrópu og meta hvort og þá með hvaða hætti sé tilefni til frekari úrbóta. Þá hefur ráðuneytið óskað þess að refsiréttarnefnd taki dóminn til skoðunar.
Margvíslegar réttarbætur verið gerðar
Alls kærðu níu konur niðurstöðu sinna mála til Mannréttindadómstóls Evrópu árið 2021 með aðkomu Stígamóta og nú liggur niðurstaða fyrir í máli sjö þeirra. Dómstóllinn hefur í tveimur málum talið að íslenska ríkið hafa gerst brotlegt við Mannréttindasáttmálann.
Í ágúst síðastliðnum féllu dómar í tveimur málum gegn íslenska ríkinu og var ríkið talið brotlegt í öðru þeirra. Taldi dómurinn að brotið hefði verið gegn rétti kæranda til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu skv. 8. gr. sáttmálans þar sem málið fyrndist í meðförum lögreglu.
Töluverðar breytingar hafa verið gerðar frá því atvik málanna áttu sér stað og á undanförnum árum hefur verið unnið að úrbótum við meðferð kynferðisbrota. Meðal þeirra má nefna breytingar á löggjöf, verklagi og skipulagi hjá lögreglu og ákæruvaldi með það að markmiði að bæta rannsókn og meðferð slíkra mála. Þá hafa breytingarnar haft það markmið að stuðla að bættri upplifun og betri þjónustu við þá sem í hlut eiga og styrkja stöðu brotaþola.
Áframhaldandi vinna við úrbætur – 25 aðgerðir kynntar bráðlega
Í dómsmálaráðuneytinu er nú verið að leggja lokahönd á nýja landsáætlun gegn kynbundnu ofbeldi gegn konum þar sem kynntar verða 25 aðgerðir í málaflokknum. Landsáætlunin á að tryggja skýrari yfirsýn yfir aðgerðir, úrræði og þjónustu, og er fyrst sinnar tegundar. Í henni verða aðgerðir um meðferð kynferðisbrota auk þess sem þar verður að finna aðgerðir sem innleiða eiga ákvæði Istanbúl samningsins sem er samningur Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi.
Þá hefur ráðherra kynnt frumvarp um breytingu á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili ásamt aðgerðum til verndar þolendum. Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps dómsmálaráðherra. Breytingum í frumvarpinu er ætlað að stuðla að auknu öryggi brotaþola og samræmast þeim markmiðum ríkisstjórnarinnar að taka fast á kynbundnu ofbeldi, samhliða því að styrkja aðra þætti réttarkerfisins til að tryggja hraða og örugga málsmeðferð.
„Þetta er mér hjartans mál. Ég hef lagt sérstaka áherslu á baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi og mun halda því áfram. Ég hlakka til að kynna betur þessar aðgerðir sem ég bind vonir við að muni hjálpa til við að efla traust þolenda á kerfið allt,“ segir ráðherra.
Nánar um niðurstöður Mannréttindadómstólsins
Dómarnir sem birtir voru í gær vörðuðu mál fimm kvenna gegn íslenska ríkinu. Í dómi í máli R.E. o.fl. gegn Íslandi voru mál fjögurra kvenna sameinuð.
Í báðum málum reyndi á það hvort íslenska ríkið hafi brotið gegn 3. gr. (um bann við pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð), 8. gr. (um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu) og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (um bann við mismunun).
Í fyrra málinu var ekki talið um brot að ræða en í máli Z gegn Íslandi var Ísland talið hafa brotið gegn 8. gr. um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Brotið fólst í því að rannsókn og meðferð málsins miðaði ekki í nægjanlegum mæli að því að staðreyna hvort samþykki til kynferðislegrar snertingar hefði legið fyrir og tryggði því ekki vernd líkamlegrar og andlegrar friðhelgi brotaþola í framkvæmd.