Ræða flutt á ráðstefnu Varðbergs um leit og björgun á Norðurslóðum 16. apríl

Kæru fundargestir.
Það er afar ánægjulegt að vera með ykkur hér í dag. 

Umræðuefnið er mikilvægt; leit & björgun á Norðurslóðum. Norðurslóðir eru að breytast hraðar en áður og nýtt öryggisumhverfi skapar nýjar áskoranir. 
Leit og björgun á þessu svæði er ekki lengur afmarkað verkefni heldur lykilþáttur í öryggi og viðbúnaði ríkja. Það á ekki síst við um Ísland, sem ber ábyrgð á víðfeðmu leitar- og björgunarsvæði á Norður-Atlantshafi. 

Landhelgisgæsla Íslands gegnir þar lykilhutverki - við löggæslu og eftirlit á hafinu, leit og björgun og stuðning við almannavarnir ásamt sjúkraflugi. Reynsla og þekking Landhelgisgæslunnar er hornsteinn í okkar getu til að bregðast við á norðurslóðum. Landhelgisgæslan, og hennar mikilvæga hlutverk við leit og björgun er stór hluti af því sem er mikilvægt verkefni á Íslandi í dag, og um allan heim. Að efla áfallaþol. Þol Íslands fyrir áföllum. Seiglu samfélagsins, íslensk þrautseigja.

Það er eðlilegt að við séum að ræða öryggismál Íslands. Og ekki bara eðlilegt, heldur nauðsynlegt. Opna augun, horfa á staðreyndir og bregðast við þeim blákalt – ekki hvernig við viljum að staðan sé. Umræðan hér í dag snýst um raunverulegar áskoranir. Aukna umferð á hafi og í lofti. Nýjar tegundir atvika og breytt heimsmynd sem getur haft áhrif á samstarf og viðbrögð.

Við sjáum einnig aukna hættu af svokölluðum fjölþáttaógnum. Þessi þróun er ekki fjarlæg. Hún er þegar hafin á okkar hafsvæði.  Nýverið fóru bandarískir her- og strandgæslumenn um borð í olíuflutningaskip um 200 km fyrir suðaustan Ísland og hafði Landhelgisgæslan fylgst með ferðum skipsins. Þess vegna snýst þetta um viðbúnað. Um getu til að bregðast hratt við þegar á reynir. Og um að byggja upp kerfi sem standast álag.  

Borgarlegir innviðir gegna hér lykilhlutverki. Þeir eru hryggjarstykkið í almannavörnum, öryggi landsins og áfallaþoli. Þeir eru fyrsta lína varnar. 
Borgarlegir innviðir eru þeir sem þjóðin treystir og við munum treysta á við áföll. Það eru þeir sem bregðast við þegar á reynir – lögregla, Landhelgisgæsla, björgunarsveitir, heilbrigðiskerfið og almannavarnir.
Við eigum að halda áfram að efla þessa innviði markvisst, því þeir eru grunnur að öryggi og áfallaþoli samfélagsins. 

Kæru fundargestir.

Engin þjóð ræður við þessar áskoranir ein og sér. Leit og björgun á norðurslóðum byggir á alþjóðlegu samstarfi - á trausti, samhæfingu og vilja til aðstoðar. 
Evrópa er að bregðast við nýjum heimi og efla öryggi sinna þjóða. Það er rétt ákvörðun. Ísland á og mun taka þátt í því.

Í þessu sambandi langar mig að nefna nýlegt dæmi um sem er mjög jákvætt fyrir Ísland varðandi leit og björgun. Nýverið gerðist Ísland aðili að tveimur stórum áætlunum Evrópusambandsins varðandi örugg fjarskipti gervihnatta. Það leiðir til þess að Ísland hefur núna formlegan aðgang að tveimur gervihnattarkerfum Evrópusambandsins sem ætlað er að styrkja fjarskiptaöryggi, t.d. Landhelgisgæslunnar og almannavarna. Hér fáum við aðgang að öruggum samskiptaleiðum. Þetta eykur áfallaþol Íslands og getu til leitar og björgunar og tryggir varaleiðir. 
…
Umræðuefnið hér er leit og björgun á Norðurslóðum. Íslendingar hafa gætt að hagsmunum sínum og fullveldi á hafsvæðinu umhverfis landið með fullum þunga og með eftirtektarverðum árangri í gegnum tíðina. Þar hefur Landhelgisgæslan gegnt lykilhlutverki. Og hún er 100 ára í ár. Hún var stofnuð árið 1926, þegar ríkissjóður eignaðist varðskipin Þór og Óðinn. Við munum fagna því afmæli í Vestmannaeyjum þann 1. júlí næstkomandi, sem er talinn afmælisdagurinn sjálfur, og líka síðar í haust hér í Reykjavík.
Ísland gegnir mikilvægu hlutverki sem snýr að eftirliti, leit, og björgun á norðurslóðum og við tökum því alvarlega. Þetta hlutverk byggir m.a. á alþjóðlegum samningum og samvinnu við okkar helstu samstarfsríki og við vitum að aðrar þjóðir treysta á þekkingu Íslands og reynslu á þessu víðáttumikla og krefjandi hafsvæði.

Að undanförnu hafa verið stigin ákveðin og mikilvæg skref til að auka getu Landhelgisgæslunnar til að sinna þessu brýna hlutverki. 
Ég vil fyrst nefna að ríkisstjórnin hefur lagt Landhelgisgæslunni með varanlegum hætti 1,3 milljarða króna aukalega í fjárveitingar. Þetta var gert með síðustu fjármálaáætlun og raungerðist svo með síðustu fjárlögum. Þetta eru fjárhæðir sem um munar.

Einnig vil ég nefna að rauneftirlit með eftirlitsflugvélinni TF-SIF hefur verið stóraukið hér við land að undanförnu en flugvélinni hafði aldrei verið flogið meira yfir Íslandsmiðum en í fyrra, frá því að vélin kom til landsins árið 2009.
Þá hefur orðið vart við aukningu í sendingu falskra staðsetningamerkja skipa innan íslenska leitar- og björgunarsvæðisins, það sem er kallað oft „spoofing“. Meðal annars vegna þessa er mikilvægt að auka rauneftirlit. Þrátt fyrir aukna tækni, fjareftirlit og gervigreind kemur ekkert í staðinn fyrir rauneftirlitið.

Við höfum einnig fjárfest í aðgerðabátum sem hægt er að sjósetja hvar sem er á landinu. Þessi bátar geta aukið getu Landhelgisgæslunnar til að bregðast hratt við atvikum sem upp kunna að koma nær landi. Bátarnir eru keyptir með styrk úr landamærasjóði Evrópusambandsins líkt og fjórar landratsjár sem staðsettar verða í hverjum landsfjórðungi og gert er ráð fyrir að teknar verði í notkun síðar á árinu. Þær munu nýtast við landamæraeftirlit auk þess sem þær munu gagnast við eftirlit með fjarskiptaköplum og við almenna löggæslu á hafinu. 
Jafnframt hefur viðhaldsgeta flugdeildar Landhelgisgæslunnar verið bætt sem ætlað er að auka viðbragðsgetu þyrlusveitarinnar á hafsvæðinu umhverfis Íslands. 

Einnig vil ég nefna hér framtak Slysavarnafélagsins Landsbjörg en þau hafa unnið þrekvirki við endurnýjun björgunarskipaflota félagsins vítt og breitt um landið sem hefur aukið öryggi sjófarenda til muna. Samstarf Landhelgisgæslunnar og Landsbjargar hefur alla tíð verið öflugt og farsælt og það net öryggistækja sem finna má umhverfis landið er sjómönnum þessa lands lífsnauðsynlegt. Framlag Landsbjargar til öryggis sjófarenda er ómetanlegt. 
Hér hef ég nefnt nokkur nýleg dæmi um aðgerðir ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda til að efla getu Íslands til leitar og bjargar á Norðurslóðum.

Ég vil nefna hér sérstaklega atriði sem varðar fjarskiptaöryggi. Aðgengi að öruggu fjarskiptakerfi er forsenda fyrir því að almannavarnir og leit og björgun geti sinnt hlutverki sínu. Við vitum að TETRA kerfið er að úreldast og þörfin fyrir nýtt kerfi er mikil. Af þessum sökum hef ég samþykkt að setja saman starfshóp um málið. Starfshóp sem á að kortleggja og greina næstu kynslóð fjarskiptakerfis fyrir öryggis - og neyðarþjónustu. Í hópnum munu meðal annars sitja fulltrúar frá innviðaráðuneytinu, Neyðarlínunni, Farice, ríkislögreglustjóra ásamt dómsmálaráðuneytinu. Þessi hópur mun síðan hafa samráð við sérfræðinga og hagaðila. Þetta er brýnt verkefni og nauðsynlegt að móta hér skýra sýn til framtíðar.

Nýlega var samþykkt á Alþingi stefna í öryggis- og varnarmálum. Og ég fagna því sérstaklega að allir stjórnmálaflokkar samþykktu hana. Það er mjög mikilvægt að mínu mati.
Ísland hefur haldið fast í þau grundvallargildi sem einkenna framsækið og frjálslynt samfélag. Með þessum gildum hefur Íslandi tekist að búa til verðmæti og velferð fyrir Íslendinga. En þessi gildi eru þó ekki sjálfgefin. Þeim þarf að viðhalda og minna sífellt á mikilvægi þeirra.
Það er nauðsynlegt núna að vera framsýn, horfast við heiminn er eins og hann er en ekki eins og við viljum að hann sé. Við verðum að styrkja öryggi okkar og varnir, efla borgaralega innviði og auka alþjóðlegt samstarf. 

Þannig getum við áfram notið þess góða, örugga og friðsæla samfélags við höfum búið til hér á Íslandi.