Áskorun og árangur íslenska hagkerfisins

Erindi fjármálaráðherra á Reuters Brightspot ráðstefnu á Nordica Hotel í Reykjavík.

Góðir ráðstefnugestir!

Það er ánægjulegt að sjá hversu margir eru saman komnir hér í dag til þess að sitja Reuters Brightspot ráðstefnuna. Í þessu erindi mun ég leitast við að fjalla um áskorun og árangur íslensks efnahagslífs í alþjóðlegu umhverfi.

Margir þættir höfðu áhrif á uppsveifluna

Íslenska hagkerfið er um þessar mundir að leita jafnvægis eftir mikinn uppgang í kjölfar stóriðjuframkvæmda og nýjunga í fjármálakerfinu, sem er vel eftir þann mikla óróleika sem skapaðist fyrir rúmu ári. Það sem skiptir ef til vill mestu máli í því sambandi er að það má draga mikinn lærdóm af nýliðinni þróun um innviði íslenska hagkerfisins, ekki síst um áhrif skipulagsbreytinga og hagstjórnar til að styrkja það og núverandi stöðu þess í alþjóðlegu samhengi.

Stóriðjuframkvæmdir voru fyrirséðar

Stóriðjuframkvæmdirnar á Austurlandi voru fyrirséðar og framkvæmd þeirra háttað þannig að óhjákvæmileg röskun á jafnvægi hagkerfisins yrði sem minnst. Í því samhengi má benda á það mikla erlenda vinnuafl sem unnið hefur að framkvæmdunum, auk þess sem þær voru kynntar með nokkrum fyrirvara. Þá hófust þær eftir að slaki hafði myndast í hagkerfinu eftir fyrra þensluskeið. Búist er við að stærstur hluti þess vinnuafls sem hingað kom í því sambandi skili sér aftur heim að verkinu loknu, en það dregur úr atvinnuleysisvandanum sem annars fylgir.

Nýjungar á fjármálamarkaði voru óvæntar

En stóriðjan var ekki eina áskorunin. Miklar breytingar urðu á húsnæðislánamarkaði árið 2004 sem höfðu ófyrirséðar en jákvæðar afleiðingar til lengri tíma litið. Vissulega jók sú þróun á ójafnvægið í þjóðarbúskapnum tímabundið með aukinni verðbólgu og áður óþekktum viðskiptahalla. Viðbrögð stjórnvalda miðuðust við að draga úr þenslunni með hækkun stýrivaxta og miklum afgangi ríkissjóðs. Gengi krónunnar tók að styrkjast, sem hafði einnig þau áhrif að draga úr verðþrýstingi en jók viðskiptahallann. Stýrivextir voru settir til höfuðs ört vaxandi innlendri eftirspurn, sem endurspeglaði aukinn kaupmátt og eignamyndun heimilanna og bætt aðgengi þeirra að lánsfjármagni.

Hagur fyrirtækja og heimila hefur vænkast mikið

Einkaneysla og fjárfesting fyrirtækja og heimila jukust mikið í uppsveiflunni. Á sama tíma hófu íslensk fyrirtæki stórsókn á erlenda markaði, sem ágerði viðskiptahallann. En það sem skiptir meira máli er að hreinar eignir fyrirtækja og heimila hafa aukist mikið á undanförnum árum. Þróunin hefur því á heildina litið verið mjög jákvæð.

Efnahagslífið er orðið fjölbreyttara

Það er athyglisvert að landsframleiðslan undanfarin ár hefur verið samsett af verðmætasköpun í fleiri og öflugri atvinnugreinum en áður. Mælingar á hagvexti undanfarinna ára sýna að mestur virðisauki varð í fjármálaþjónustu og byggingariðnaði. Fleiri stoðir efnahagslífsins skapa betri forsendur fyrir stöðuga efnahagsframvindu og hafa eflaust áhrif til að hagkerfið nái mjúkri lendingu úr því mikla flugi sem það hefur verið á.

Sjónarhorn alþjóðlegra fjárfesta var annað

Þessi kröftuga uppsveifla vakti athygli fyrir utan landsteinana, sérstaklega í ríkjum þar sem hagvöxtur hefur verið minni. Hinn öri útlánavöxtur og aukið ójafnvægi íslenska hagkerfisins kom öðrum fyrir sjónir sem dæmi um ósjálfbæra þróun. Fyrir rúmu ári komu nokkrir alþjóðlegir greiningaraðilar fram og töldu að allt væri að fara á versta veg í íslensku efnahagslífi. Sumir gengu svo langt að fullyrða að hagkerfið fengi harða lendingu með tilheyrandi óstöðugleika fjármálakerfisins. Slík orð áttu vissulega þátt í að ókyrrð á fjármálamarkaði varð eins mikil og raun bar vitni. Margir lánveitendur héldu að sér höndum eða hækkuðu lánskjör íslenskra fyrirtækja. Verð hlutabréfa og gengi krónunnar féllu um hríð. Verðbólgan, sem hafði áður hækkað vegna fasteignaverðshækkana, rauk upp í kjölfar gengislækkunarinnar.

Gagnrýnisraddirnar hafa þagnað

Þegar óróleikinn stóð sem hæst töldum við að hagkerfið myndi bráðlega hefja að leita jafnvægis og að líkur á harðri lendingu hagkerfisins væru litlar. Margvíslegar skipulagsbreytingar undanfarinna áratuga höfðu samverkandi áhrif til að leysa úr læðingi krafta framfara. Þá var staða ríkissjóðs sterk og hagstjórnin í grunninn ábyrg. Spá okkar virðist nú vera að ganga eftir. Efnahagsþróunin hefur haldist stöðug og útlitið er, ef eitthvað er, bjartara en fyrir ári síðan. Til marks um það hafa gagnrýnisraddirnar að mestu þagnað og trúverðugleiki fjármálafyrirtækjanna hefur aukist á ný. Mat lánshæfisfyrirtækja á þeim hefur haldist gott og lánskjör þeirra hafa batnað. Að miklu leyti má þakka árangurinn aðgerðum fyrirtækjanna sjálfra. Þau hafa haldið áfram að ná glæsilegum rekstrarárangri á sama tíma og þau hafa gripið til margvíslegra aðgerða til að styrkja stöðu sína, t.d. með því að  draga úr kross-eignatengslum, styrkja fjármögnunarleiðir og draga úr örum útlánavexti. Margir telja að það hafi einnig verið hjálplegt að stjórnvöld og aðrir hagsmunaaðilar lögðust á sveif með fjármálageiranum við að efla upplýsingagjöf til erlendra greiningaraðila og fjölmiðla um raunverulega stöðu íslenska hagkerfisins og íslenskra fyrirtækja. Þá voru enn önnur atriði sem höfðu áhrif til að róa öldurnar.

Hagstjórnarumhverfi og trúverðugleiki

Þótt margir hafi gagnrýnt hagstjórn á Íslandi undanfarin ár vegna þess að ójafnvægið í þjóðarbúskapnum varð meira en við var ráðið til skamms tíma, má ekki horfa fram hjá því að hagstjórn á Íslandi hefur að mörgu leyti verið til fyrirmyndar. Vissulega verður ekki allt fyrirséð og jafnvel hagmælingarnar geta verið breytilegar, en hvort tveggja gerir hagstjórn oft erfitt fyrir. Þrátt fyrir það hefur árangurinn verið bærilegur. Verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands hefur þegar grannt er skoðað reynst vera akkeri í íslensku hagstjórnarumhverfi. Óbilandi ásetningur bankans við að ná markmiði sínu ætti núorðið að vera öllum ljós. Útgáfa erlendra aðila á skuldabréfum í íslenskum krónum, sem hófst af krafti árið 2005, er til marks um það. Erlendir aðilar trúa því að vaxtamunur við útlönd haldist hár og að þróun gengis krónunnar endurspegli þann vaxtamun. Án skuldbindingar Seðlabankans við verðbólgumarkmiðið er ólíklegt að þær væntingar væru til staðar. Þrátt fyrir umtalsverðan mótbyr hefur Seðlabankinn náð að viðhalda trúverðugleika og það verið mikilvægur liður í örri framþróun íslensks efnahagslífs. Um leið er sá trúverðugleiki forsenda áframhaldandi góðs gengis íslenskra fjármálafyrirtækja og árangursríkrar þátttöku þeirra á alþjóðlegum mörkuðum. Þegar upp er staðið er líklegt að góður árangur þeirra verði landsmönnum öllum til góðs.

Íslenska hagkerfið hefur opnast fyrir alþjóðlegum straumum

Þróun undanfarinna ára hefur sýnt okkur hversu nátengt íslenska hagkerfið er orðið hinu alþjóðlega. Við höfum öðlast dýrmæta reynslu af því á undanförnum árum. Alþjóðlegir fjármunir og vinnuafl hafa streymt til landsins. Um leið hafa Íslendingar og íslensk fyrirtæki leitað erlendis. Í opnu hagkerfi er jafnframt ljóst að staða efnahagsmála í öðrum löndum hefur áhrif á framvindu mála hér á landi í ríkari mæli en áður hefur þekkst. Í alþjóðlegu umhverfi er mikilvægt að aðstæður á markaði séu í góðu lagi til að tryggja samkeppnishæfni atvinnulífsins.

Árangur ríkisfjármála hefur skipt sköpum

Í þessu sambandi er vert að fjalla um það mikilvæga hlutverk sem ríkissjóður gegnir í heildar hagstjórninni og að skapa fyrirtækjum samkeppnishæft umhverfi. Hagstjórnin þarf að vera ábyrg og sjálfbær. Í því sambandi má nefna skuldastöðu ríkissjóðs og afkomu hans. Ríkissjóður hefur skilað góðum afgangi undanfarin ár. Ásamt tekjum af einkavæðingu ríkisfyrirtækja, hefur tekjuafgangur farið í að greiða niður skuldir ríkissjóðs sem eru orðnar afar litlar í alþjóðlegu samhengi. Staða ríkissjóðs er því orðin sterk og hann betur í stakk búinn til að takast á við áföll í efnahagslífinu en ella. Gott lánshæfismat ríkissjóðs á alþjóðamörkuðum endurspeglar þessa stöðu. Um leið má túlka álit matsaðila sem jákvætt mat þeirra á efnahagsumhverfinu til lengri tíma litið og þar með talið þeim efnahagsstjórnaráherslum sem hér ríkja.

Ríkissjóður hefur haft mikil sveiflujafnandi áhrif

Fyrir utan sterka stöðu hefur tekjuafkoma ríkissjóðs farið stighækkandi í uppsveiflunni. Hlutverk ríkissjóðs í hagstjórn síðustu ár hefur verið stórt. Gagnrýni um hið gagnstæða fær ekki staðist. Undanfarin ár hefur ríkið dregið á annað hundruð milljarða króna úr hagkerfinu, peninga sem annars hefðu aukið á eftirspurn í hagkerfinu og leitt til enn meira ójafnvægis. Aðhaldið hefur einnig reynst mikið á grundvelli hagsveifluleiðréttrar afkomu. Langtímamarkmið ríkissjóðs hafa dregið úr vexti útgjalda. Einnig var frestun opinberra framkvæmda mikilvægt innlegg í hagstjórnina. Vissulega jukust tekjur ríkissjóðs í uppsveiflunni, en þegar upp er staðið skilaði útgjaldaaðhaldið helmingnum af afganginum. Í samanburði við önnur OECD-ríki undanfarin ár var árangur ríkissjóðs með því besta. Í opnu alþjóðlegu umhverfi er afar mikilvægt að heildar hagstjórnin sé trúverðug. Segja má að það markmið hafi náðst. Jafnframt er mikilvægt að núverandi stefnu í ríkisfjármálum verði fylgt á komandi árum til að viðhalda þeim trúverðugleika sem hefur áunnist.

Íslenskt skattkerfi er samkeppnishæft

En það er ekki bara hagstjórnin sem hefur verið rétt, heldur hefur skattaumhverfinu á Íslandi verið breytt á undanförnum árum til að gera það gegnsætt, einfalt og hvetjandi fyrir atvinnusköpun og -þátttöku. Skatthlutfallið á tekjur fyrirtækja og einstaklinga hefur lækkað verulega, eignaskattur verið felldur niður og svokallaður hátekjuskattur sömuleiðis. Þessar breytingar hafa verið gerðar til að bæta hag heimilanna og skapa hagfellt umhverfi fyrir fyrirtækin í landinu. Í alþjóðlegu umhverfi skiptir hagfellt umhverfi sífellt meira máli fyrir árangur fyrirtækja. Þetta á sérstaklega við þegar helsti vaxtarbroddur efnahagslífsins er á sviði fjármálaþjónustu. Nýlega bárust fregnir af því að fjármálageirinn skapaði um 1000 störf á síðasta ári. Mikilvægi þess að vel sé hlúð að slíkum fyrirtækjum hlýtur að skoðast í því ljósi.

Hagur heimilanna hefur vænkast svo um munar

Hvað varðar hag heimilanna, þá hafa nýlegar tölur Hagstofu Íslands sýnt fram á að hagur heimilanna hefur vænkast frá ári til árs nánast sleitulaust frá árinu 1994, en frá árinu 1994 til ársins 2005 jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann um 56%. Gert er ráð fyrir frekari aukningu á þessu ári og komandi árum, þannig að árið 2009 er því spáð að kaupmáttaraukningin frá 1994 muni nema yfir 80%. Ríkið hefur beitt áhrifum sínum til að auka þennan kaupmátt. Bætt umhverfi fyrirtækja hefur auðveldað þeim að greiða starfsfólki hærri laun.  Auk þess hefur ríkið komið að aukningu ráðstöfunartekna með beinum hætti og má þar nefna hækkun barnabóta, lækkun tekjuskatts einstaklinga, hækkun persónuafsláttar og aðgerðir til lækkunar matvælaverðs. Í þessu samhengi má nefna að nokkur gagnrýni kom fram um tímasetningu á lækkun tekjuskatts einstaklinga. Hvað það varðar má geta þess að lækkun tekjuskatts einstaklinga öðru óbreyttu eykur framboð vinnuafls og þar með framleiðslugetu hagkerfisins. Þá kemur stór hluti skattalækkananna til á tíma þegar fyrirséð er að hægi á í efnahagslífinu. Þrátt fyrir allt virðast þessar aðgerðir bæði vel tímasettar og líklegar til að skila þeim árangri sem eftir er sóst.

Ágætu fundargestir

Í þessu erindi hef ég horft um öxl til að draga fram þann lærdóm sem reynslan er að færa okkur. Sá lærdómur sýnir okkur að við erum á réttri braut. Mikil uppbygging í efnahagslífinu er til marks um það. Mikilvægt er að við höldum áfram á sömu braut til að bæta lífskjör landsmanna enn frekar á komandi árum. Með því getum við veitt okkur meira, bæði af einka- og almenningsgæðum, og skapað fyrirmyndar þjóðfélag þar sem draumar sem flestra rætast.

Takk fyrir !