Innviðaþing: Ný framtíðarsýn fyrir innviði Íslands

Góðir fundargestir,

Hjartanlega velkominn á innviðaþing.

Það er mér sönn ánægja að ávarpa ykkur hér í dag. Saman erum við komin til að ræða eina af meginstoðum nútímasamfélags: innviðina sem tengja okkur saman.

Innviðaþingið er vettvangur fyrir nýjar hugmyndir og framtíðarsýn, þar sem við ræðum hvernig við tryggjum uppbyggingu innviða, sem eru burðarásar samfélagsins. Þeir eru grundvöllur allrar verðmætasköpunar, aukinna lífsgæða og tengja okkur saman við fólk og fyrirtæki um land allt.

Undanfarnar vikur hef ég haldið samráðsfundi í öllum landshlutum, svokallaða innviðafundi, undir yfirskriftinni: Fjárfest í innviðum til framtíðar.

Þar hef ég átt milliliðalaust samtal við íbúa og sveitarstjórnarfólk um þá málaflokka sem eru á mínu borði: samgöngur, sveitarstjórnar- og byggðamál, fjarskipti og stafræna innviði.

Á öllum fundunum – sem voru gríðarlega vel sóttir - voru líflegar umræður og mikið um spurningar. Ég get alveg sagt ykkur það að heimamenn sátu ekki þegjandi hjá.

Krafan um nútímavæðingu innviða er hávær og skýr. Krafa er um bundið slitlag á gamla malarvegi til sveita, gott símasamband um land allt og styttingu vegalengda með jarðgöngum. Krafa þjóðarinnar er skýr og hún er: Þjóðarátak í uppbyggingu innviða í landinu.

Á fundunum komu einnig fram ýmsar tillögur frá heimamönnum. Ein þeirra fólst í því að hætta snjómokstri á höfuðborgarsvæðinu í heilan sólahring, bara svona til þess að kanna hvernig borgarbúum líkaði það fyrirkomulag.

En það er sama hvort um er að ræða samgönguinnviði á landsbyggðinni eða á höfuðborgarsvæðinu, jarðgöng eða viðhald vega. Alls staðar er brýn þörf. 

Ríkisstjórn Samfylkingar, Viðreisnar og okkar í Flokki fólksins er meðvituð um stöðuna og hefur lagt fram skýra stefnu um uppbyggingu innviða í landinu.

Í inngangi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarflokkanna kemur fram að ríkisstjórnin hyggst fjárfesta í innviðum til að auka verðmætasköpun.

Í stefnuyfirlýsingunni segir að ríkisstjórnin hyggst ná markmiðum sínum: Með því að auka fjárfestingu í samgöngum og hefja kraftmiklar framkvæmdir um land allt. Einnig að ríkisstjórnin muni rjúfa kyrrstöðu í jarðgangagerð.

Fjárfesting í innviðum er ein öruggasta leið okkar til að auka samkeppnishæfni landsins og bæta lífskjör til lengri tíma.

Þetta eru ekki ný vísindi.

John F. Kennedy, fyrrum Bandaríkjaforseti, komst vel að orði þegar hann sagði: „Bandaríkin eru ekki rík þjóð með góða vegi, heldur eru Bandaríkin rík þjóð vegna góðra vega.“

Þar liggur einn veikasti hlekkurinn í samkeppnishæfni Íslands.

Við blasir vegakerfi sem fámenn þjóð í stóru landi byggði af krafti á sínum tíma en er víða komið til ára sinna. Fjárfesting í samgönguinnviðum hér á landi hefur verið einna minnst meðal OECD-ríkja sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Árlegt framlag er 0,5 - 0,6% af VLF en þyrfti að lágmarki að fara upp í 1% sem allra fyrst.

Í samkeppnishæfnisskýrslu Alþjóðaefnahagsráðsins voru íslenskir samgönguinnviðir metnir einn veikasti hlekkurinn í samkeppnishæfni landsins og voru metnir landinu til lækkunar. Stöndum við þar öðrum Norðurlandaþjóðum töluvert að baki. Á sama tíma hefur álag á vegakerfið stóraukist hin síðari ár, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna og stóraukinna þungaflutninga.

Samkvæmt mati Vegagerðarinnar er áætlað að einungis 35% burðarlaga og 37% slitlaga í vegakerfinu séu í góðu ástandi. Skýrslur Samtaka iðnaðarins frá árunum 2017 til 2025 sýna svart á hvítu hversu alvarleg staðan er.

Þetta er mikið áhyggjuefni, enda er þjóðvegakerfið ein verðmætasta eign þjóðarinnar og er metið á um 1.200 milljarða króna að endurstofnvirði og endurstofnvirði sveitarfélagaveganna er um 250-310 milljarðar króna. Á móti þessari gríðarlegu eign stendur hins vegar uppsöfnuð viðhaldsskuld sem nemur hundruðum milljarða, bæði í þjóðvegum og vegakerfi sveitarfélaga.

Það er því dýrkeypt stefna að fjársvelta og vanrækja viðhald á einni stærstu eign þjóðarinnar, því vandinn vex sífellt undir yfirborðinu.

Þetta er eins og að hunsa leka í húsþaki. Á endanum ertu ekki bara að fást við einfaldan leka, heldur fúnar sperrur, ónýta einangrun og myglu. Einfalt viðhaldsverkefni er allt í einu orðið að gríðarlega dýrri endurbyggingu.

Við verðum að tryggja að viðhald innviða sé nægilega kröftugt svo þeir haldi virði sín og þeir geti sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað. Að tryggja greiðar samgöngur bæði fólks og farms allt árið um kring.

En eins og heimamönnum á samráðsfundunum leiddist ekki á að benda mér á er ekki nóg að tala um vandamálin.

Ríkisstjórnin samþykkti í sumar að veita strax þriggja milljarða króna viðbótarframlag til viðhalds á vegakerfinu. Það jafngildir um 25% aukningu miðað við meðalframlög síðustu ára.

Framkvæmdirnar hafa skilað betra ástandi vega og hefur jákvæð endurgjöf borist svæðisskrifstofum Vegagerðarinnar víðsvegar um land.

Það er í takt við það sem ég hef heyrt í fundaröð minni með íbúum um allt land.

Miðað við gildandi fjármálaáætlun fyrir árin 2026-2030 er gert ráð fyrir enn frekari sóknarleik í þessum mikilvæga málaflokki. Áætlað er að hækkun framlaga til viðhalds eingöngu muni nema allt að 5,5 milljörðum króna á hverju ári. Þetta jafngildir um 45% aukningu frá því sem verið hefur.

Vegagerðin hefur metið það svo að nauðsynleg fjárframlög til að stöðva uppsöfnun innviðaskuldar vegakerfisins séu um 20 ma.kr. á ári.

Til samanburðar hefur árlegt framlag til viðhalds vega verið um 10-13 milljarðar síðastliðin ár.

Ég vonast til þess að landsmenn upplifi að nú sé sleginn nýr tónn í málefnum innviða á Íslandi.

Skýr langtímaáætlun er ekki aðeins mikilvæg til að vinna á viðhaldsskuldinni. Hún er lykilatriði til að tryggja hagkvæmni framkvæmdaraðila.

Þegar ráðist er í átaksverkefni, bregðast verktakar við og fjárfesta í dýrum tækjabúnaði og mannafla. En þegar jafn snögglega er stigið á bremsuna er rekstrargrundvöllur búnaðar og mannafla brostinn með tilheyrandi kostnaði.

Með auknum fyrirsjáanleika til lengri tíma geta verktakar horft lengra fram á veginn í stað þess að verðleggja sífellt þá áhættu sem fylgir óvissunni. Það skilar sér á endanum í betri tilboðum til Vegagerðarinnar og meiri verðmætum fyrir almannafé. 

Góðir gestir.

Framkvæmdir við nýjan veg yfir Hornafjörð eru á meðal stærstu samgönguframkvæmda landsins um þessar mundir. Verkið hefur gengið samkvæmt áætlun og stefnt er að verklokum fyrir árslok. Með nýrri, tvíbreiðri brú yfir Hornafjarðarfljót og nýjum vegkafla styttist Hringvegurinn um tólf kílómetra, sem hefur verulega þýðingu fyrir bæði íbúa svæðisins, ferðamenn og atvinnulíf.

Á sama tíma horfum við til nýrrar Ölfusárbrúar sem áætlað er að verði tekin í notkun haustið 2028. Núverandi brú er tæplega 80 ára gömul og annar ekki þeirri gríðarlegu umferð sem um hana fer, en áætlað er að um 14.500 ökutæki fari þar yfir daglega.

Til lengri tíma litið horfum við til risaverkefna sem munu móta framtíð íslensks samfélags. Þar stendur upp úr bygging Sundabrautar sem er þjóðhagslega hagkvæmasta framkvæmd Íslandssögunnar.

Gert er ráð fyrir að umhverfismatsskýrsla fari í lögbundna kynningu fyrir almenningi í september. Að loknu því mun ég taka ákvörðun um hvort Sundabraut verði brú eða göng. Markmiðið er að framkvæmdir hefjist 2027 og að Sundabraut verði opnuð fyrir umferð eigi síðar en árið 2032.

Metnaðarfull markmið kalla einnig á nýja nálgun í fjármögnun. Í vor hófst stefnumótunarvinna um mögulega stofnun innviðafélags.

Markmiðið með innviðafélagi er skýrt og það er að opna á fjármögnun frá langtímafjárfestum, á borð við lífeyrissjóði, þar sem það er fýsilegt. Við viljum einnig tryggja aukna samfellu og fyrirsjáanleika í útgjöldum ríkisins til málaflokksins.

Í lok október mun verkefnastofa leggja fram tillögu um innviðafélag og valkosti um útfærslu. Sundabraut gæti verið fyrsta verkefni þessa nýja innviðafélags.

Góðir gestir.

Eitt af stefnumálum ríkisstjórnarinnar er að rjúfa kyrrstöðu í jarðgangagerð. Engar framkvæmdir hafa verið í málaflokknum síðan Dýrafjarðargöng voru opnuð árið 2020, eða fyrir fimm árum síðan.

Í fullu samræmi við stjórnarsáttmála erum við staðráðin í að snúa þessari þróun við. Að öllu óbreyttu er stefnt að því að hefja nýjar jarðgangaframkvæmdir árið 2027 af fullum þunga, en líklegt er að ráðast megi í nauðsynlegar endurbætur á eldri jarðgöngum strax á næsta ári.

Gerð verður grein fyrir forgangsröðun jarðganga og annarra samgöngumannvirkja í samgönguáætlun sem ég mun mæla fyrir á Alþingi á haustþingi.

Metnaðarfull uppbygging á ekki aðeins við um vegakerfið. Til að tryggja öflugar samgöngur um allt land verðum við einnig að horfa til hafs, til hafna okkar og siglingaleiða.

Okkar öflugi sjávarútvegur treystir á góðar hafnir, en mikilvægi þeirra birtist ekki síður í vöruflutningum til og frá landinu og landshorna á milli. Og nú hefur komum skemmtiferðaskipa hingað til lands fjölgað jafnt og þétt undanfarin ár og þau krefjast mikillar þjónustu.

Því hefur innviðaráðuneytið hafið endurskoðun á gjaldakafla hafnalaga. Þá er til skoðunar í ráðuneytinu hvernig hægt er að tryggja aðgengi nýrra aðila að höfnum og efla samkeppni í sjóflutningum.

Til að draga enn frekar úr álagi á vegakerfið vegna þungaflutninga hef ég nú skipað starfshóp um strandsiglingar sem mun leggja fram aðgerðaáætlun um leiðir til að efla strandflutninga. Markmiðið er að minnka álag á vegi landsins og draga úr umhverfisáhrifum. Ísland er eyja og mikilvægt að við nýtum þann kost til hins ítrasta.   

Góðir gestir.

Mörg þeirra mála sem hafa verið ofarlega á baugi síðan ég tók við ráðherraembætti í lok síðasta árs snúa að flugi og flugtengdum málum.

Þar má fyrst nefna stöðu Reykjavíkurflugvallar og þá stöðu sem upp kom fyrr á þessu ári varðandi lokun flugbrautar vegna trjágróðurs í Öskjuhlíð. Það sem fyrst og fremst má segja um það mál er að tryggja þarf með öllum ráðum að slík staða komi ekki upp aftur.

Ríkisstjórnin er einhuga um að standa vörð um framtíð Reykjavíkurflugvallar á núverandi stað í Vatnsmýrinni. Það er mikilvægt atriði. Gríðarlega mikilvægt er að tryggja flugöryggi og rekstrarhæfi flugvallarins svo hann geti þjónustað alla landsmenn.

Af öðrum flugtengdum málum vil ég nefna fyrirhugaða uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli. Árið 2024 fóru yfir 8 milljónir farþega um völlinn og gert er ráð fyrir að allt að 13 milljónir geti farið um völlinn árið 2035.

Uppbygging á Akureyrarflugvelli er mikilvæg fyrir allt atvinnulíf en ekki síst fyrir ferðaþjónustuna á Norðurlandi. Ný flugstöð og nýtt flughlað hafa nýverið verið tekin í notkun og unnið er að bættum aðflugsskilyrðum.

Á Egilsstaðaflugvelli er fyrirhuguð gerð akbrautar fyrir flugvélar og stækkun á flughlaði svo völlurinn verði betur í stakk búinn til að gegna hlutverki sínu sem varaflugvöllur. Um er að ræða framkvæmdir sem nema milljörðum á næstu árum.

Það er grundvallaratriði að standa vörð um alþjóðlega samkeppnishæfni íslenskra flugfélaga. Þannig tryggjum við sterka stöðu okkar í alþjóðlegri samkeppni, sem er forsenda allrar verðmætasköpunar í greininni, bæði hér heima og alþjóðlega.

Ég vil nefna mikilvægi þess að hlúa að grasrót flugsins og um leið tryggja að regluverk og eftirlit með einkaflugi sé ekki óþarflega íþyngjandi, eða það sem kallað hefur verið blýhúðun á greininni.

Við erum fámenn þjóð í stóru landi og Ísland er land sem hentar vel til einkaflugs og mikilvægt að við hlúum að vel einkaflugi. Þar er grunnurinn fyrir því að við getum kallað okkur flugþjóð. Ráðuneytið mitt hefur til skoðunar möguleika á einföldun regluverks, en auðvitað að teknu tilliti til fyllsta flugöryggis.

Við Íslendingar erum flugþjóð og ef við ætlum að halda áfram að vera flugþjóð – þar sem flug er óvenju stór hluti af þjóðarframleiðslu og verðmætasköpun samfélagsins – verðum við ávallt að vera vakandi fyrir þessu mikilvæga markmiði – sem er að efla flug á Íslandi.

Góðir gestir.

Öflugir fjarskiptainnviðir eru orðnir ein af meginstoðum nútímasamfélags. Staða fjarskipta á Íslandi er í dag með þeim bestu sem þekkist á heimsvísu, bæði hvað varðar aðgengi að ljósleiðara og háhraða farneti.

Ljósleiðaravæðingu sveitanna lauk farsællega fyrir fáeinum árum og nú er unnið að ljósleiðaravæðingu allra þéttbýlisstaða og byggðakjarna sem eru utan markaðssvæða. Það verkefni er leitt af 25 sveitarfélögum með fjárstuðningi ríkisins og verður lokið á þessu kjörtímabili (fyrir lok 2027).

Í þráðlausum fjarskiptum er aðgengi að 4G í byggð nú um 99,9% og 5G nálgast 96%. Útbreiðsla 5G verður líklega innan fárra ára sambærileg og 4G. Allt bendir til að markmið um fulldekkaða stofnvegi á láglendi náist á þessu kjörtímabili.

Helstu áskoranir framundan í innviðum fjarskipta varða aðallega öryggi og áfallaþol eins og komið verður betur að í erindi hér síðar.

Góðir gestir.

Með innviðafundunum hófum við undirbúning að endurskoðun byggðaáætlunar, en ég geri ráð fyrir að leggja fram þingsályktunartillögu um hana haustið 2026.

Byggðaáætlun er eitt mikilvægasta stjórntækið til að efla byggðir landsins. Hún felur í sér fimmtán ára framtíðarsýn ásamt fimm ára aðgerðaáætlun um hvert skuli stefna í byggðamálum. Vel hefur tekist til með núgildandi áætlun, en allar 44 aðgerðir hennar eru komnar til framkvæmda og tíu er þegar lokið. Ég mun leggja áherslu á samráð við endurskoðun byggðaáætlunar, ekki hvað síst við sveitarstjórnarfólk og íbúa landsbyggðarinnar. Lykilatriði er að hlusta á raddir heimamanna.

Öflug uppbygging innviða er forsenda fyrir jákvæðri byggðaþróun um allt land.

Sveitarfélögin eru ómetanlegur hlekkur í keðjunni. Þau standa sjálf í umfangsmikilli innviðauppbyggingu og fara með skipulagsvaldið í sinni heimabyggð. Mikilvægt er að í landinu séu stór og öflug sveitarfélög sem hafa burði til að sinna nærþjónustu. Það bætir lífskjör í landinu.

Ég hef nú farið yfir helstu áherslur í málaflokkum ráðuneytisins. Ég hlakka til að heyra ykkar sjónarmið og spurningar á eftir og vona að þetta þing verði vettvangur fyrir uppbyggilegar umræður, nýjar hugmyndir og farsælt samstarf.

Takk fyrir.