Ávarp á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga 2. október 2025

Kæru gestir.

Það er mér sönn ánægja að ávarpa ykkur hér í dag. Það er gott að sjá breiðan hóp sveitarstjórnarfólks samankominn til að ræða sameiginlegar áskoranir og lausnir, ekki síst á sviði fjármála. Slíkt samtal leggur grunninn að góðri stefnumótun. Í ágúst hélt ég opna samráðsfundi í öllum landshlutum, svokallaða innviðafundi. 

Þar átti ég samtal um þá málaflokka sem eru á mínu borði: samgöngur, sveitarstjórnar- og byggðamál, fjarskipti og stafræna innviði. Ég hitti mörg ykkar þar og þakka fyrir verðmæt innlegg.
Alls staðar var krafan um nútímavæðingu innviða hávær og skýr. 
Krafa er um bundið slitlag á gamla malarvegi, sterkt símasamband um land allt og styttri samgöngur með jarðgöngum. 
Þjóðin krefst þjóðátaks í uppbyggingu innviða.
Áhersla fjármálaráðstefnunnar á uppbyggingu innviða er jákvæð og viðeigandi. Fjárfesting í innviðum er ein öruggasta leiðin til að auka samkeppnishæfni landsins og auka verðmætasköpun.
Góðir innviðir – bæta lífskjör.  
Hún er líka forsenda fyrir jákvæðri byggðaþróun um land allt. Sveitarfélögin fara með skipulagsvaldið í sinni heimabyggð og gegna því lykilhlutverki í uppbyggingu innviða.

Góðir gestir.

Hér á landi höfum við fjárfest minna í samgönguinnviðum en flest önnur OECD-ríki, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Árlegt framlag er 0,5 - 0,6% af VLF en þyrfti að lágmarki að fara upp í 1% sem allra fyrst.

Á sama tíma hefur álag á vegakerfið stóraukist vegna fjölgunar ferðamanna og stóraukinna þungaflutninga.
Samkvæmt mati Vegagerðarinnar eru innan við 40% af vegakerfinu í góðu ástandi. Þetta er mikið áhyggjuefni.

Þjóðvegakerfið er ein verðmætasta eign þjóðarinnar. Það er metið á um 1.200 milljarða króna að endurstofnvirði. Sveitarfélagavegir eru metnir á um 250 til 310 milljarða króna. Á móti þessari gríðarlegu eign stendur hins vegar uppsöfnuð viðhaldsskuld sem nemur hundruðum milljarða, bæði í þjóðvegum og vegakerfi sveitarfélaga.

Til að bregðast við samþykkti ríkisstjórnin strax í sumar þriggja milljarða króna viðbótarframlag til viðhalds vegakerfisins. Þetta er um 25% aukning miðað við meðalframlög síðustu ára.

Miðað við gildandi fjármálaáætlun fyrir árin 2026-2030 stefnum við á enn frekari sókn. Við áætlum að hækkun framlaga til viðhalds eingöngu verði allt að 5,5 milljarðar króna á ári. Þetta er um 45% aukning frá því sem verið hefur. Það sést í fjárlagafrumvarpi sem við kynntum í byrjun september.

Eitt af stefnumálum ríkisstjórnarinnar er að rjúfa kyrrstöðu í jarðgangagerð. Engar framkvæmdir hafa verið í málaflokknum síðan við opnuðum Dýrafjarðargöng árið 2020, eða fyrir fimm árum. 

Að öllu óbreyttu er stefnt að því að hefja nýjar jarðgangaframkvæmdir árið 2027 af fullum þunga, en líklegt er að ráðast megi í nauðsynlegar endurbætur á eldri jarðgöngum strax á næsta ári.

Ég mun gera grein fyrir forgangsröðun jarðganga og annarra samgöngumannvirkja í samgönguáætlun sem ég mæli fyrir á Alþingi nú á haustþingi.

Metnaðarfull markmið í samgöngumálum kalla einnig á nýja nálgun í fjármögnun. 

Í vor hófum við stefnumótunarvinnu um mögulega stofnun innviðafélags. Markmiðið er skýrt: Við viljum opna á fjármögnun frá langtímafjárfestum, eins og lífeyrissjóðum, þar sem það er fýsilegt. 

Við viljum einnig tryggja aukna samfellu og fyrirsjáanleika í útgjöldum ríkisins til málaflokksins.

Í lok október mun verkefnastofa leggja fram tillögu um innviðafélag og valkosti um útfærslu.

Góðir gestir.

Fyrir um tveimur vikum birti ég frumvarp til breytinga á sveitarstjórnarlögum í samráðsgátt stjórnvalda.

Markmið frumvarpsins er að styrkja stjórnsýslu og lagaumhverfi sveitarfélaga. Með því verða þau betur í stakk búin til að takast á við stór verkefni, tryggja skilvirka þjónustu og stuðla að sjálfbærri þróun.

Frumvarpið á sér langan aðdraganda. Það er líka liður í að framkvæma stefnu stjórnvalda í málaflokknum. 

Fjölmargir hafa komið að undirbúningi þess: fulltrúar ríkis og sveitarfélaga, háskólasamfélagsins, íbúar og aðrir hagaðilar.

Góðir gestir.

Ríkisvaldið hefur lengi lagt áherslu á sameiningu sveitarfélaga. 

Við viljum að þau verði stærri og öflugri, svo þau geti tekið við þeim verkefnum sem ríkið hefur falið þeim. Þetta er hluti af nærþjónustu við íbúa.

Þess vegna inniheldur frumvarpið ákvæði sem spegla markmið okkar um að sveitarfélög verði stærri og öflugri.

Fyrir mér snýst hlutverk sveitarfélaganna um eitt:  Að veita íbúum sem allra bestu þjónustu. 

Nýlegar rannsóknir sýna að fjölmennari sveitarfélög eru betur í stakk búin til að sinna lögbundnum verkefnum. Þau geta líka veitt betri og hagkvæmari þjónustu.

Þess vegna hef ég lagt til í frumvarpinu að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga verði lögfestur við töluna 250. 

Einnig að ráðherra skuli eiga frumkvæði að sameiningu sveitarfélaga með færri en 250 íbúa, nema sérstakar aðstæður mæli því í mót. Samlegðaráhrifin eru augljós. 

Öflugri stjórnsýsla fjölmennara sveitarfélags hefði meiri slagkraft til að veita þjónustu. Það myndi stuðla að auknum áhrifum íbúa á mótun þjónustunnar, skýrari ábyrgð og hagkvæmni í rekstri. 

Þannig myndum við leggja grunn að því að efla þjónustu, lækka útsvar eða byggja upp innviði í sveitarfélaginu.

Ákvæði um lágmarksfjölda íbúa hefur verið að finna í sveitarstjórnarlögum undanfarna áratugi. Ákvæði var í lögum frá 1998, 1986 og lögum frá 1961. Ákvæðið var tekið úr gildi með núgildandi sveitarstjórnarlögum frá 2011.

Í lögunum frá 1961 var lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga 100 íbúar, sem væri í dag 220 manns, ef tekið er tillit til íbúaþróunar. 

Lagaákvæði um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga má rekja allt til fyrstu rituðu heimildanna um sveitarfélögin, eða löghreppana eins og þau hétu þá.

Í Grágás, lögbók Íslendinga á þjóðveldisöld sem var frá 930-1262, var að finna slíkt ákvæði. Þar sagði í Tíundarlögum: „Um hreppa skil.: „Það er mælt í lögum vorum að löghreppar skulu vera á landi hér. En það er löghreppur er tuttugu bændur eru í eða fleiri. Því aðeins skulu færri vera ef lögréttumenn hafa lofað.".

Í frumvarpi til breytinga á sveitarstjórnarlögum er lagt til að ákvæði um sameiningu sveitarfélaga verði tekið upp að nýju í sveitarstjórnarlögum. Er það sambærilegt ákvæðinu sem var að finna í eldri sveitarstjórnarlögum.

Ákvæðið verður þannig að ráðherra hafi frumkvæði að sameiningu sveitarfélags ef íbúafjöldi þess er undir 250 íbúum. Til staðar verður undanþáguheimild fyrir þau sveitarfélög sem sinna lögbundnum skyldum sínum sjálf.

Með þessu er stigið skref í átt að því að tryggja að sveitarfélög séu nægilega öflug til að veita íbúum sínum þá lögbundnu þjónustu sem þeim er ætlað.

Sum þessara minnstu sveitarfélaga reka ekki eiginn grunnskóla, sinna ekki almennri félagsþjónustu eða skipulagsmálum.

Því má spyrja: Hver er tilgangur sveitarfélags sem hefur útvistað allri lögbundinni þjónustu við íbúa sína til annars sveitarfélags?

Ég hef skilning á því að íbúar í dreifbýli hafi áhyggjur af því að vera jaðarsett innan sameinaðs sveitarfélags.

Rannsókn Bjarka Þórs Grönfeldt og Vífils Karlssonar frá desember 2023 varpar ljósi á þetta. Hún bar saman ánægju með þjónustu sveitarfélagsins hjá tveimur hópum:

Íbúum í hreinum dreifbýlissveitarfélögum.
Og íbúum í dreifbýli blandaðra sveitarfélaga.

Niðurstaðan sýndi að íbúar hreinna dreifbýlissveitarfélaga voru jafn ánægðir eða óánægðari með þá þrettán þjónustuþætti sem rannsóknin náði til. 

Í einföldu máli bendir þetta til þess að stærri, blönduð, fjölkjarna sveitarfélög skili árangri fyrir dreifbýlið.
Til að standa sem best vörð um hagsmuni allra íbúa innan sameinaðs sveitarfélags hef ég lagt til þetta:

Þegar ráðherra á frumkvæði að sameiningu sveitarfélags, er ráðherra heimilt að verða við ósk sveitarstjórnar að ákveða að heimastjórn taki til starfa innan staðarmarka hins eldra sveitarfélags í nýju sveitarfélagi.

Þetta eru dæmi um það sem við leggjum til í frumvarpinu, en þar er að finna fjölmargar breytingar sem miða að því að efla sveitarstjórnarstigið. 

Breytingarnar snúa að stjórnsýslu sveitarfélaga, íbúasamráði, samvinnu sveitarfélaga, fjármálum og reikningsskilum, starfsháttum kjörinna fulltrúa og eftirliti með stjórnsýslu sveitarfélaga.

Samráð um frumvarpið stendur yfir fram yfir miðjan október. Ég hvet ykkur öll til að kynna ykkur frumvarpið og þau gögn sem við höfum birt með því. 

Komið með athugasemdir ef þið teljið þörf á.

Góðir gestir.

Við höfum lengi rætt mikilvægi þess að gera róttækar breytingar á regluverki Jöfnunarsjóðs.

Eins og þið vitið, samþykkti Alþingi ný heildarlög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þann 14. júlí síðastliðinn. 

Jöfnunarsjóður gegnir mikilvægu hlutverki í rekstri sveitarfélaganna. Hann er einn af megin tekjustofnum þeirra. 

Sjóðurinn hefur fengið sífellt aukið hlutverk frá því hann hóf starfsemi í núverandi mynd árið 1990. Umfang hans er mikið. Tekjur hans á árinu 2024 námu tæpum 90 milljörðum króna.

Lögin taka gildi 1. janúar. Þau fela í sér að við sameinum helstu jöfnunarframlög sjóðsins í eitt framlag. Breytingin bætir gæði jöfnunar. Hún kemur í veg fyrir yfirjöfnun í núverandi kerfi. Þetta þýðir að sambærileg sveitarfélög fá sambærileg framlög.

Í nýju lögunum gætum við að því að breytingarnar komi inn í skrefum. Nýja kerfið tekur ekki að fullu gildi fyrr en árið 2030. Með þessu tökum við stór skref í átt að markvissari og réttlátari úthlutun úr sjóðnum. 

Um leið stuðlum við að því að hann fylgi þróun sveitarfélagagerðarinnar. Sjóðurinn er nú einfaldari í skipulagi og jöfnunarframlögin markvissari.

Nú í haust hófum við vinnu við endurskoðun reglna um grunnskólaframlög Jöfnunarsjóðs, en þau eru á meðal stærstu verkefna hans. Umhverfis- og samgöngunefnd þingsins fjallaði um þessi mál í vor.

Þar kom skýrt fram að mikilvægt væri að endurskoða þessi framlög. Það kom meðal annars fram í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar.

Grunnskólaframlögin þurfa að spegla þær breytingar sem orðið hafa í umhverfi grunnskóla. Framlögin verða að byggja á skýrum forsendum og hlutlægum mælikvörðum.

Við munum halda áfram að sjá til þess að svo verði.

Góðir gestir.

Eitt helsta forgangsmál ríkisstjórnarinnar er að stemma stigu við verðbólgu og ná niður vöxtum. 

Markmiðið er að ná hallalausum fjárlögum fyrir árið 2027. Það er nauðsynlegt til að skapa svigrúm til að bregðast við óvæntum áföllum. 

Það er líka forsenda þess að létta á þeirri þungu vaxtabyrði sem við deilum öll.

Þegar við horfum til fjárhagslegrar heilsu sveitarfélaga er óhætt að segja að árið 2024 hafi markað ákveðin tímamót. 

Eftir krefjandi ár í rekstri sjáum við nú skýr merki um bata. Rekstrarafkoma þeirra í heild hefur batnað. 

Þessi jákvæða þróun er ekki sjálfgefin. Hún er afrakstur markvissrar og ábyrgrar stjórnunar sveitarstjórnarfólks um allt land.

Sérstaklega ánægjulegt er að sjá að þessi viðsnúningur er ekki aðeins knúinn áfram af ytri aðstæðum, heldur einnig af meðvituðum ákvörðunum um að sýna aðhald og forgangsraða í þágu langtímahagsmuna. 

Með því að draga úr lántökum og fjárfesta af skynsemi hafa sveitarfélögin styrkt fjárhagslegan grunn sinn og bætt skuldastöðu sína verulega.

Þessi árangur sýnir þann styrk og þá seiglu sem býr í sveitarstjórnarstiginu. 

Hann skapar okkur jafnframt dýrmætt svigrúm til að takast á við uppbyggingu og þá þjónustu sem er íbúum mikilvægust, án þess að fórna hagsmunum komandi kynslóða.

Góðir fundargestir.

Ráðstefnan er komin vel af stað með áhugaverðum erindum í morgun. Dagskráin framundan, bæði í dag og á morgun, lofar góðum umræðum og ég hlakka til að taka þátt í þeim með ykkur.

Ég þakka fyrir mig og hlakka til áframhaldandi samstarfs.