Ávarp á Byggðaráðstefnu 2025

Ávarp á Byggðaráðstefnu 2025 þriðjudaginn 4. nóvember

Ágætu ráðstefnugestir.

Ég vil byrja á að þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa ykkur við upphaf þessarar mjög svo áhugaverðu byggðaráðstefnu. Það hefði sannarlega verið skemmtilegra að vera með ykkur í Mývatnssveitinni, en ég á því miður ekki heimangengt vegna mikilla anna.

Yfirskrift ráðstefnunnar, „Félagslegur fjölbreytileiki samfélaga, jafnvægi, áskoranir eða vannýtt sóknarfæri“, hittir beint í mark.

Byggðamál snúast ekki eingöngu um innviði og atvinnu, heldur líka um samfélagið sjálft, um skólastarf, menningu og velferðarþjónustu. Hvernig við mætum og hlúum að félagslegum fjölbreytileika skiptir sköpum fyrir þróun öflugra samfélaga.

Þegar ég lít yfir dagskrána verð ég að segja að hún er virkilega metnaðarfull og greinilegt að hér mikil þekking samankomin.

Ég hefði til dæmis haft gaman af því að sitja erindið um MEMM-verkefnið. Mikilvægt er að styðja vel við kennara og starfsfólk skóla með hagnýtum verkfærum og fræðslu. Þannig tryggjum við að móttaka og menntun barna með ólíkan bakgrunn skili árangri.

Áskoranir og sóknarfæri gervigreindar fyrir landsbyggðina er líka erindi sem hefði verið mjög áhugavert að heyra.

Ég vil nota þetta tækifæri og þakka sérstaklega Byggðastofnun fyrir að standa myndarlega að þessum ráðstefnum annað hvert ár. Ég vil einnig þakka Sambandi íslenskra sveitarfélaga, SSNE, Þingeyjarsveit og öllum þeim sem koma að skipulagningu ráðstefnunnar.

Þá vil ég sérstaklega þakka þeim fjölmenna hópi stofnana og einstaklinga sem stundar rannsóknir og greiningar á stöðu byggða.

Dagskráin hér í dag ber þess skýrt vitni hversu öflugt starf fer fram á þessu sviði. Til að þekkja og skilja samfélögin sem við búum í þurfum við að hafa góð og áreiðanleg gögn.

Rannsóknir í byggðamálum er mikilvægar og forsenda góðrar stefnumótunar.

Góðar rannsóknir hjálpa okkur að finna réttu leiðina að þeim markmiðum sem við setjum okkur. Til að geta tekið réttar ákvarðanir þurfum við þekkingu, við þurfum gögn og við þurfum skilning á þeim öflum sem móta byggðir landsins.

Sem ráðherra byggðamála legg ég mikla áherslu á góðar og hagnýtar rannsóknir. Stefnumótun sem ekki byggir á gögnum er í besta falli getgáta. Ráðuneyti mitt, innviðaráðuneytið, leggur sitt lóð á vogarskálarnar á ýmsa vegu, og þar er byggðaáætlun okkar helsta stjórntæki.

Ég vil nefna nokkur dæmi um þetta starf.

Ég tók nýverið ákvörðun um að endurnýja samning ráðuneytisins við Háskólann á Bifröst um rekstur Rannsóknaseturs í byggða- og sveitarstjórnarmálum. Samstarfið við rannsóknasetrið hefur verið mjög gott.

Rannsóknarsetrið hefur skilað mörgum gagnlegum rannsóknum sem nýtast ráðuneytinu við stefnumótun. Þetta á ekki síst við um eflingu sveitarstjórnarstigsins, sem er eitt af áherslumálum mínum. Rannsóknir setursins nýtast einnig á mörgum öðrum sviðum byggðaþróunar.

Innviðaráðuneytið styður myndarlega við Byggðarannsóknasjóð. Á ársfundi Byggðastofnunar, sem fram fór á Breiðdalsvík síðastliðið vor, veittum við fimm styrki úr sjóðnum til mjög áhugaverðra verkefna. Þau verkefni sem hlutu styrk tengjast:

• Strandveiðum og byggðakvóta
• Leka óstaðbundinna starfa til höfuðborgarsvæðisins
• Skipulagi sjálfbærrar landbúnaðarframleiðslu
• Sjálfbærri ferðamálaþróun
• Og að lokum, erlendum fjárfestingum á jörðum á Íslandi. Það er viðfangsefni sem kallar á gaumgæfilega greiningu.

Þetta eru allt mikilvægar rannsóknir og það er brýnt að fá niðurstöður úr þeim.

Til viðbótar veitir ráðuneytið einnig styrki til meistaranema sem vinna að lokaverkefnum á sviði byggðaþróunar. Með því fjárfestum við í næstu kynslóð sérfræðinga á þessu sviði.

Þekkingaröflun fer ekki aðeins fram í gegnum hefðbundnar rannsóknir. Atvinnu- og samfélagsþróunarverkefni gegna oft mikilvægu hlutverki í því sambandi. Þau styrkja líka búsetuskilyrði í dreifðum byggðum.

Gott dæmi um þetta er þátttaka okkar í Norðurslóðaáætlun Evrópusambandsins, svokallaðri NPA áætlun. NPA er eina „Interreg“ áætlun ESB sem Ísland á aðild að. Fjármunirnir til þátttöku koma af byggðaáætlun.

Þátttaka íslenskra aðila í þessari áætlun hefur verið mjög öflug. Það er gaman að segja frá því að af 64 verkefnum sem hlotið hafa styrk á yfirstandandi áætlunartímabili, eru íslenskir þátttakendur í 43 verkefnum.

Fjölbreytni verkefna er mikil. Hún snýr m.a. að söfnun og endurnýtingu veiðarfæra, nýtingu kísils úr borholuvökva í rafhlöðuframleiðslu, tækifæra í fæðuframleiðslu á norðlægum slóðum vegna loftslagsbreytinga, nýtingu stafrænnar tækni til þjónustuveitingar á dreifbýlum svæðum, m.a. heilbrigðisþjónustu, tækifærum í sjálfbærri ferðaþjónustu. Einnig hvernig efla megi ávinning staðbundinna samfélaga af henni og síðast en ekki síst verkefni sem snúa að valdeflingu íbúa hinna dreifðu byggða til að hafa meiri áhrif á eigin samfélagsþróun til framtíðar. 

Ágætu gestir.

Ég hef hér nefnt nokkur dæmi sem snerta aðkomu míns ráðuneytis að ýmsum rannsóknartengdum verkefnum. Okkar aðkoma snertir auðvitað aðeins brotabrot af allri þeirri þekkingaröflun sem fer fram á landinu.

Ráðstefnan hér í dag er skýrt merki þess. Hér koma saman fulltrúar frá háskólum, opinberum stofnunum, þekkingarmiðstöðvum, landshlutasamtökum og fleiri aðilum til að greina frá niðurstöðum sinna rannsókna. Þetta samtal er ómetanlegt.

Góð stefnumótun byggir á traustum grunni gagna og greininga. Með rannsóknum fáum við betri innsýn í hvernig samfélög þróast. Við skiljum betur hvað heldur fólki í heimabyggð og hvaða þættir stuðla að fjölbreyttum, seigum og sjálfbærum byggðum. Þannig getum við brugðist rétt við – hvort sem við stöndum frammi fyrir fólksfækkun, breyttum atvinnuháttum eða nýjum tækifærum sem stafræn þróun og orkuskipti færa okkur.

En það er ekki nóg að safna þekkingu. Við verðum að nýta hana.

Og það er einmitt það sem við ætlum okkur að gera. Vinna við endurskoðun byggðaáætlunar er hafin. Ég geri ráð fyrir að leggja fram tillögu um nýja áætlun haustið 2026. Við þá vinnu munum við horfa til allra þeirra fyrirliggjandi rannsókna sem við höfum aðgang að. Við munum leggja þær til grundvallar þeirri stefnumótun sem þar fer fram.

Ég vil að lokum þakka ykkur öllum fyrir framlag ykkar til þessarar ráðstefnu og til byggðamála almennt. Með því að byggja ákvarðanir okkar á rannsóknum og traustum gögnum, getum við best hlúð að samfélögunum okkar – hvar sem þau eru á landinu.

Takk fyrir.