Ávarp á aðalfundi Byggðastofnunar 2026

Góðir ársfundargestir.

Ég gat því miður ekki verið með ykkur í dag. Ég veit þó að Kirkjubæjarklaustur tekur vel á móti ykkur, og að þið eigið frábæran dag fram undan.

Vinna við endurskoðun byggðaáætlunar stendur nú yfir. Ég áætla að leggja fram þingsályktunartillögu núna í haust, sem felur í sér stefnu til fimmtán ára, og aðgerðaáætlun til fimm ára.

Byggðamál snerta nánast alla málaflokka ríkisins með einum eða öðrum hætti. Þess vegna birtist byggðastefna stjórnvalda í fjölmörgum opinberum stefnum og áætlunum. Þar má nefna stefnur á sviði samgangna og atvinnulífs, auk menningar-, heilbrigðis- og menntamála.

Ég legg því mikla áherslu á að við þessa endurskoðun verði byggðaáætlun sem best samhæfð öðrum stefnum ríkisins.

Og þar er samráð rauði þráðurinn.

Landshlutasamtök sveitarfélaga fara með lykilhlutverk í því ferli, og við höfum átt þétt samráð við þau. Til dæmis voru haldnir fundir með samráðsvettvöngum allra landshlutasamtaka núna í apríl, þar sem fyrstu drög að nýrri aðgerðaáætlun voru rædd.

Starfsfólk mitt í ráðuneytinu segir mér að þetta hafi verið virkilega góðir og gagnlegir fundir. Auk þess nýttu margir sér tækifærið til að senda inn skriflegar umsagnir. Þessa dagana erum við einmitt að vinna úr þessu samtali, og funda með öllum ráðuneytum um þeirra aðkomu að einstökum aðgerðum.

Áherslan í byggðamálum, bæði hér á landi og hjá nágrannaþjóðum okkar, er að færast frá því að reyna að „jafna allt“, yfir í að byggja frekar á styrkleikum hvers svæðis. Við viljum styðja við fjölbreytt atvinnulíf, nýsköpun, menningu, menntun og samfélagslega seiglu – allt út frá sérstöðu hvers landshluta.

Um miðjan næsta mánuð er áætlað að svokölluð hvítbók verði lögð fram í samráðsgátt stjórnvalda.

Henni munu fylgja tillögur að aðgerðaáætlun fyrir árin 2027 til 2031. Rúmur tími verður gefinn til að skila inn umsögnum, og ég hvet alla til að nýta það tækifæri.

Til að gefa ykkur stutta innsýn í þær aðgerðir sem nú eru í undirbúningi, má meðal annars nefna:

• Meiri áherslu á óstaðbundin störf og jafnari dreifingu opinberra starfa.
• Við viljum styrkja nýsköpunarkerfið í byggðum landsins og auka samstarf stoðstofnana.
• Þá horfum við til aukins aðgengis að háskólanámi um land allt.
• Einnig verður lögð áhersla á almenningssamgöngur milli byggða með sérstaka áherslu á börn og ungmenni.
• Við munum tryggja áframhaldandi stuðning við verslun í minni byggðarlögum.
• Auk þess erum við að skoða efnahagslega hvata og ívilnanir sem Norðmenn beita, til dæmis í skatta- og samgöngumálum, til að meta hvort fýsilegt sé að beita slíku hér á Íslandi.

Markmið mín og skilaboð við þessa endurskoðun eru alveg skýr.

• Við viljum að fólk hafi raunverulegt búsetufrelsi.
• Að samfélög um land allt geti dafnað.
• Og að við styrkjum stöðu Íslands þegar kemur að alþjóðlegri samkeppnishæfni.

Þessi vinna er leidd áfram í þéttu samstarfi innviðaráðuneytisins og Byggðastofnunar. Ég vil því nota tækifærið hér og þakka starfsfólki Byggðastofnunar kærlega fyrir þeirra mikilvæga framlag til vinnunnar.

Ég legg ríka áherslu á að byggðasjónarmið séu hluti af allri opinberri stefnumótun. Ég geri mér grein fyrir því að lög og stjórnvaldsfyrirmæli geta haft veruleg áhrif á búsetugæði fólks, og starfsaðstæður fyrirtækja í byggðarlögum um land allt.

Af þessum sökum ákvað ég að fela Byggðastofnun að móta nýjar leiðbeiningar fyrir stjórnvöld. Þetta var gert í samráði við fjármála- og dómsmálaráðuneytið, og varðar það hvernig meta skuli áhrif lagafrumvarpa á byggðarlög og frelsi til búsetu. Byggðastofnun hefur nú þegar skilað lokadrögum að þessum leiðbeiningum, og munu þær verða birtar á vef Stjórnarráðsins á næstu vikum.

Ég hef enn ekki farið á fund úti á landi þar sem samgöngumál hafa ekki komið til tals. Samgöngur eru svo sannarlega alltaf í brennidepli á landsbyggðinni, og eftir því sem ég kemst næst, kom þetta einnig skýrt fram á okkar samráðsfundum um byggðaáætlun.

Það er kannski ekki skrýtið. Við Íslendingar erum lítil þjóð í stóru landi, og sterkar og áreiðanlegar samgöngur eru algjör forsenda fyrir blómlegri byggð.

Áskoranirnar á þessu sviði eru margar, ekki síst í því að tryggja góðar almenningssamgöngur á milli byggða.

Það er sameiginlegt verkefni okkar allra að brúa þessi bil. Við verðum að finna nýjar og skilvirkar lausnir til að tryggja að allir landsmenn hafi raunverulegt val og jöfn tækifæri – algjörlega óháð búsetu.

Eins og ykkur er ef til vill kunnugt, fluttist ábyrgð á svokölluðu byggðakerfi – eða fimm komma þrjú prósenta kerfinu – yfir til innviðaráðuneytisins sumarið 2025.

Undir þetta byggðakerfi falla margir þættir. Þar á meðal almennur og sértækur byggðakvóti, strandveiðar, línuívilnun, skel- og rækjubætur ásamt frístundaveiðum.

Markmið mitt er að leggja fram nýtt frumvarp til laga um byggðatengdar veiðiheimildir núna á hausti komanda. Lengi hefur verið bent á mikilvægi þess að endurskoða byggðakerfi fiskveiða. Bæði af hálfu Ríkisendurskoðunar, og ýmissa starfshópa sem hafa fjallað um málið á undanförnum árum. Við þá endurskoðun mun ég einkum hafa í huga einföldun á kerfinu, með byggðasjónarmið og hagkvæma nýtingu að leiðarljósi.

Mig langar aðeins að nýta tækifærið hér og óska nýkjörnum sveitarstjórnarfulltrúum um land allt til hamingju.

Það er kunnara en frá þurfi að segja að ég hef lengi verið talsmaður þess að efla sveitarstjórnarstigið. Slík efling felur óhjákvæmilega í sér færri og stærri sveitarfélög. Samfélagið okkar er að verða stöðugt flóknara, og það gerir litlum sveitarfélögum erfiðara fyrir að veita þá þjónustu sem þeim ber skylda til að veita íbúum sínum.

Sameining sveitarfélaga snýst um að skera burt óþarfa yfirbyggingu, draga úr tvíverknaði og beina fjármagninu þangað sem það á raunverulega heima – beint í grunnþjónustuna til fólksins. 

Við getum ekki liðið það að fólk fái lakari þjónustu eingöngu vegna þess hvar á landinu það á heima – hvort sem það á við um eldri borgara, börnin okkar, eða fatlað fólk.

Nú er til umræðu á Alþingi frumvarp mitt til nýrra sveitarstjórnarlaga. 

Unnið hefur verið lengi að þessari endurskoðun í náinni samvinnu við sveitarstjórnarstigið. Við höfum haldið bæði vinnufundi með landshlutasamtökum, og kynningarfundi með íbúum og sveitarstjórnarfólki um allt land. Þetta frumvarp felur í sér mikilvægar umbætur á starfsumhverfi sveitarstjórna.

Mín sýn er sú, að sveitarfélag sé stjórnsýslueining sem á að geta sinnt meirihluta lögbundinna verkefna sinna sjálft. Sveitarfélag sem þarf að framselja öll sín verkefni til nágranna sinna getur varla talist sjálfbært – og ég trúi því að við hljótum öll að vera sammála um það. 

Íbúar sveitarfélaga sem ekki geta sinnt sínum verkefnum eru í rauninni sviptir þeim lýðræðislega rétti sínum að geta haft áhrif á útfærslu þeirrar þjónustu sem þeir eiga lagalegan rétt á að fá.

Samkvæmt lögum ber ráðherra að skipa stjórn Byggðastofnunar hér á ársfundinum; sjö aðalmenn og sjö til vara.

Ég hef heyrt af því að samstarfið innan stjórnarinnar hafi verið einkar gott á síðasta ári. Það gleður mig því að tilkynna, að stjórnin mun starfa áfram óbreytt á næsta ári.

Stjórnina skipa því:

• Halldór Gunnar Ólafsson frá Skagaströnd, formaður.
• Vigfús Þórarinn Ásbjörnsson frá Höfn, varaformaður.
• Heiða Ingimarsdóttir á Egilsstöðum.
• Haraldur Benediktsson á Akranesi.
• Heiðbrá Ólafsdóttir í Rangárþingi eystra.
• Margrét Ólöf A Sanders í Reykjanesbæ.
• Steindór Runiberg Haraldsson frá Skagaströnd.

Ég hlakka mikið til áframhaldandi samstarfs við stjórnina.

Að lokum, en alls ekki síst, vil ég færa Byggðastofnun og öllu hennar starfsfólki mínar allra bestu þakkir. Takk fyrir vel unnin störf, og fyrir ykkar öfluga framlag til byggðaþróunar á Íslandi.