Úthlutun ársins 2025

Markmið verkefnisins er að rannsaka og fá betri innsýn í hvernig kvikukerfi Öræfajökuls er uppbyggt með því að framkvæmda efnagreiningar á hraunsýnum með tilliti til efnasamsetninga kristalla og glers. Ekki hafa verið framkvæmdar rannsóknir af þessu tagi á Öræfajökli fyrr, en í umsókninni var lögð áhersla á mikilvægi þess að skilja kvikukerfið til þess að skilja ferðir kvikunnar frá upptökum, um skorpu og til yfirborðs.

Verkefnið snýst um að skrá niður, mæla og mynda þá staði þar sem kornmyllur hafa verið á svæðinu, örnefni, sagnir um mölun og kverngrjót á svæðinu og annað sem heimafólk hefur um þetta að segja.

Upphaf og þróun landnáms í Austur-Skaftafellssýslu er það elsta á landinu þegar litið er til ritaðra heimilda, en vegna skorts á rannsóknum í héraðinu hefur verið erfitt að færa fyrir því sterkari rök en raun ber vitni. Byggðaþróun og búskaparhættir á 8. og 9. öld eru okkur því hulin ráðgáta enn sem komið er. Fornar minjar sem fundist hafa á Svínafelli í Nesjum, en aldrei verið rannsakaðar með vísindalegum ætti, gætu þó gefið mikilvægar upplýsingar um horfinn tíma fyrstu landnema Íslands. Ef upplýsingarnar sem fást með þessum rannsóknum benda til þess að hægt sé að afla nákvæmari gagna um búskaparhætti og náttúrufar verður farið í frekari rannsóknir. Loka markmiðið er að varpa skýrara ljósi á fyrstu landnemana og hvernig byggðin og búskaparhættir þróuðust samhliða örum umhverfisbreytingum og náttúrufari.

La Pieta er heimildamynd sem leitast við að vekja athygli á loftslagsvánni í gegnum staðbundna sögu frá Suðausturlandi. Myndin fjallar um systkinin á Kvískerjum við Vatnajökul, sem lifðu afskekktu lífi og helguðu sig rannsóknum á umhverfi sínu þrátt fyrir skort á formlegri menntun. Sérstaklega er fjallað um Flosa Björnsson, sjálfmenntaðan jöklafræðing, sem skráði breytingar á jöklinum með handskrifuðum glósum og rannsóknum sem mynda grunn myndarinnar.
Heimildamyndin tengir saman fortíð, nútíð og framtíð í gegnum hugleiðingar Flosa og ljósmyndir Ragnars Axelssonar og vekur andlega og tilfinningalega tengingu við jökla sem tákn viðkvæmrar jarðar. Markmið myndarinnar er að hvetja til alþjóðlegra aðgerða gegn loftslagsbreytingum með því að sýna hvernig smá, staðbundin framlög geta orðið hluti af sameiginlegri ábyrgð heimsins.

Markmið verkefnisins er að greina magn næringarefna í jarðvegi Skeiðarársands og Breiðamerkursands og gera greiningu á þeim helstu lífverum sem koma að niturnámi. Til þess verður safnað sýnum frá fjórum stöðum, þar af sýni úr jarðvegi sem hulinn er jarðvegsskán og sýni úr berum jarðvegi. Lítið er vitað um lífverur sem bera ábyrgð á niturnámi á söndum Íslands og er þetta eitt af fyrstu skrefum í öflun á þeirri þekkingu. Einnig er óþekkt hversu skilvirk uppsöfnun niturs sé á síbreytilegum söndum Íslands. Skilningur á því ferli er talinn mikilvægur fyrir uppgræðslu, kolefnisbindingu og landnám gróðurs og verða þessi gögn nýtt til vöktunar á langtímaþróun jarðvegs þessara svæða.

Markmið verkefnisins er að finna lykilsnið fyrir gjóskulög í Austur-Skaftafellssýslu til þess að fá fyllri upplýsingar um eldgos í eldstöðvum undir Vatnajökli með rannsókn á gjóskulögum austan Skeiðarársands, ekki síst varðandi gossögu Öræfajökuls snemma á nútíma þar sem þekkingu er ábótavant. Vísbendingar eru um sprengigosvirkni í Öræfajökli snemma á nútíma, en mikilvægt er að staðfesta í samfelldum sniðum fjölda gosa og fá ýtarlegri upplýsingar um efnasamsetningu gjóskulaga. Aukin vitneskja um gossögu eldstöðvakerfa er grundvallaratriði þegar kemur að því að skilja hegðun þeirra og er nauðsynleg þegar kemur að mati á mögulegri vá.

Verkefnið leggur áherslu á jöklarannsóknir í Austur-Skaftafellssýslu, þar sem hæstu tindar landsins umluktir jöklum gnæfa yfir byggðinni, og laða til sín mikinn fjölda ferðamanna ár hvert.
Í grunninn er verkefninu ætlað að vekja áhuga á náttúruvísindum, rannsóknum og útivist hjá ungu fólki og er það gert með því að bjóða þeim upp á að taka þátt í vísindarannsóknum og kynnast jöklinum með faglærðum fjallaleiðsögumönnum. Styrkhafar líta á verkefnið sem framtíðarverkefni, þar sem jökla- og náttúrufarsrannsóknum er sinnt með samfellu yfir lengri tíma, samhliða fræðslu og kynningu á útivist og jöklaferðamennsku.

Verkefnið snýst um að fylgjast með breytingum á ísstífluðum lónum á Vatnajökli með hjálp tímaraðamyndavéla. Markmiðið er að bæta skilning á vatnsstöðusveiflum og flóðaviðburðum sem tengjast jöklum á svæðinu, sérstaklega í samhengi við loftslagsbreytingar og aukna jökulbráðnun. Verkefninu er ætlað að skapa ný og nákvæm gögn um hegðun lónanna og stuðla að betri þekkingu á þessum síbreytilegum náttúrufyrirbærum.

Verkefnið snýst um gerð og opnun yfirlitssýningar í Gömlubúð á Höfn. Sýningin mun miðla sögu og menningarlegri arfleifð fjölskyldunnar á Kvískerjum, í tilefni 100 ára ártíð bræðranna Helga (f. 1925) og Hálfdáns (f. 1927), miðlunar á einstakri elju, listfengi, merkilegri sjálfsmenntun og alþjóðlegum anda er endurspeglast í munum og skjölum sem eftir fjölskylduna liggja. Áætlað er að sýningin verið opnuð á afmælisdegi Hálfdáns árið 2027 þegar 100 ár eru liðin frá fæðingu hans og um 10 ár frá fráfalli hans.

Verkefnið snýst um vinnu við gagnasafn Kvískerja, sem Menningarmiðstöð Hornafjarðar hafði áskotnast, með það að markmiði að miðla frumheimildum. Mikið magn af skjölum og gögnum liggja eftir Kvískerjafjölskylduna. Gögnin útheimta greiningu, flokkun, skrásetningu og miðlun. Verkefnið snýr sérstaklega að skjölum Hálfdáns, en hann hefði orðið 100 ára árið 2027 hefði hann lifað.