Ísland áfram í fararbroddi - Grein birt í áramótablaði Vísbendingar, 11. desember 2025

Ísland áfram í fararbroddi

 

Fyrsta ár ríkisstjórnar Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins er nú senn á enda. Það er góð tilfinning að geta litið með stolti til þeirra verkefna sem þegar hafa litið dagsins ljós og stjórnin þannig sýnt að hún óttast ekki að ganga í verkin. Fyrsta verk ríkisstjórnarinnar var að fækka ráðuneytum úr tólf í ellefu. Við þá uppstokkun urðu nokkrar breytingar á skiptingu milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands og varð þannig m.a. til nýtt ráðuneyti sem hefur verið vinnustaður minn sl. ár, atvinnuvegaráðuneytið. Eins og nafnið gefur til kynna fer ráðuneytið með málefni allra helstu atvinnuvega landsins, þ.m.t. sjávarútvegs, ferðaþjónustu, lagareldis,  landbúnaðar og iðnaðar, auk málefna sem snúa t.d. að samkeppnismálum og neytendamálum. Þessi upptalning er ekki tæmandi en dregur fram að verkefnin eru fjölbreytt og krefjandi í stóru ráðuneyti – og að sjálfsögðu skemmtileg.

 

Mikilvægi hugvits og nýsköpunar

Eitt af því sem staðið hefur upp úr á þessu fyrsta ári mínu í embætti atvinnuvegaráðherra eru heimsóknir í fjölmörg íslensk fyrirtæki um allt land. Það hefur verið einkar ánægjulegt að finna fyrir þeim krafti og metnaði sem býr í íslensku atvinnulífi, auk þess sem samtöl og fundir með fólki úr atvinnulífinu á ráðstefnum, málþingum og öðrum viðburðum hafa reynst dýrmæt. 

Íslenskt atvinnulíf hefur sl. hundrað ár eða svo mótast af tækniþróun og nýsköpun. Í því samhengi má til dæmis nefna annars vegar vélvæðingu skipaflotans og hins vegar fyrirtæki eins og Össur og Marel sem hafa skapað mikil verðmæti fyrir samfélagið og borið hróður íslensks hugvits um allan heim. Tækniþróun er í mínum huga algjört lykilatriði í verðmætasköpun til framtíðar og fyrir íslenska hagkerfið, sem er útflutningsdrifið, er afar mikilvægt að við drögumst ekki aftur úr þegar kemur að tækniþróun og hagnýtingu gervigreindar í íslensku atvinnulífi. 

 

Aðgerðaáætlun um gervigreind

Einn liður í því að tryggja að haldið verði rétt á spilunum í þessum efnum er fyrsta aðgerðaáætlun Íslands um gervigreind sem Logi Einarsson, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, kynnti í sumar. Í aðgerðaáætluninni eru settar fram tuttugu aðgerðir sem flokkaðar eru eftir fimm grunnstoðum áætlunarinnar. Ein af þessum fimm stoðum er Samkeppnishæft atvinnulíf.

 

Stoðin miðar að því að Stoðin miðar að því að efla samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs með hagnýtingu gervigreindar, styrkingu stafrænnar getu og öflugu samstarfi milli háskóla og atvinnulífs. Lögð er áhersla á að tryggja að fyrirtæki og stofnanir hafi aðgang að nauðsynlegum innviðum, þekkingu og færni sem styður við nýsköpun, sjálfbæra þróun og aðlögun að tæknibreytingum í samfélaginu.

 

Alls eru tilgreindar sex aðgerðir fyrir stoðina Samkeppnishæft atvinnulíf. Þær beinast allar að því að byggja upp öflugt vistkerfi í kringum gervigreindar- og máltækni með áherslu á samvinnu opinberra aðila, háskóla- og vísindasamfélags, atvinnulífs og vinnumarkaðar. Vinna á að því að efla alþjóðlegt samstarf, bæta aðgengi að reikniafli og áreiðanlegum gagnadrifnum lausnum. Að auki verður lögð áhersla á þróun heildstæðrar gagnastefnu og nýtingu gagna og gervigreindar í þágu sjálfbærrar auðlindanýtingar og verðmætasköpunar. 

 

Gagnavísindi í sjávarútvegi

Ein af þeim aðgerðum sem ráðast á í til að stuðla að samkeppnishæfu atvinnulífi er Beislun gagnaauðlindar í sjávarútvegi og nýting gervigreindar, og er sú aðgerð á ábyrgð atvinnuvegaráðuneytisins. Markmiðið er að styrkja grunn fyrir notkun gervigreindar og gagnavísinda í sjávarútvegi með því að bæta gagnaumhverfi og bæta aðgengi almennings að gögnum um sjávarauðlindina.

 

Aðgerðin felst í því að innviðir í tölvukerfum og gagnagrunnum stjórnvalda um sjávarútveg verða efldir til þess að tryggja rekjanleika gagna frá veiðum til útflutnings og stuðla að markvissri og öruggri gagnasöfnun. Gögn eru verðmæt auðlind og með samþættingu þeirra og markvissri úrvinnslu skapast tækifæri til að styrkja íslenskan sjávarútveg enn frekar á heimsvísu, bæta sjálfbærni, auka verðmætasköpun og stuðla að bættri umgengni um sjávarauðlindina.

 

Öflugar rannsóknir

Fyrir hluti verkefnisins felst í að bæta og auka aðgengi að opinberum gögnum og nýta gervigreind og stafræna tækni til að hámarka arðsemi og sjálfbærni, til dæmis með auknum rannsóknum á fiskistofnum og umhverfi sjávar, sem og með áhættumiðuðu eftirliti með sjávarauðlindinni. Verkefnið er liður í stærra verkefni sem styrkir grundvöll hafrannsókna og eykur möguleika á vöktun fiskistofna og umhverfisþátta í hafinu um leið og það stuðlar að auknu gegnsæi um uppruna og kolefnisspor sjávarafla. Með markvissri nýtingu gagna og gervigreindar má draga úr sóun auðlinda, auka sjálfbærni í sjávarútvegi og styðja við vernd líffræðilegs fjölbreytileika.

 

Síðari hluti verkefnisins er samvinna við sjávarútvegsfyrirtæki við öflun viðbótargagna um sjávarauðlindina. Þar má meðal annars nefna myndgreiningar og nýtingu gervigreindar til að skapa tækifæri til aukinnar verðmætasköpunar, áhættumiðað eftirlit og uppbyggingu sérstöðu Íslands í beitingu gervigreindar á sviði hafrannsókna og sjávarauðlindarinnar. 

 

Markmið þessarar vinnu er bætt gagnaumhverfi og tæknilegur rammi fyrir öflun, meðhöndlun og rekjanleika og aukið aðgengi að opinberum gögnum í sjávarútvegi. Stefnt er á að til verði verðmætt sýndarvöruhús gagna um sjávarauðlindina og áhættumiðað eftirlit með nýtingu gervigreindarlausna.

 

Tækniframfarir skapa verðmæti

Af framansögðu má sjá að ríkisstjórnin er einhuga í því að vinna að vel skilgreindum verkefnum sem auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi og styðja um leið við vöxt hugverkaiðnaðar, nýsköpunar og tækni, eins og kemur skýrt fram í stefnuyfirlýsingu. Við erum meðvituð um mikilvægi þess að Ísland dragist ekki aftur úr heldur verði áfram í fararbroddi: að hér á landi komi fram nýjar lausnir við þekktum og jafnvel óþekktum vandamálum sem styðja við verðmætasköpun og vöxt samfélagsins alls. 

 

Íslensk þjóð hefur sýnt mikla getu til að laga sig að og nýta tækniframfarir. Í atvinnulífinu hefur þessi framsýni skapað okkur sérstöðu. Stærstu tækifæri okkar felast í að byggja ofan á og viðhalda þessari stöðu. Vera í fararbroddi þegar kemur að hugviti, tækni og nýsköpun. Þar liggja okkar tækifæri til að sækja fram. Sem atvinnuvegaráðherra mun ég leggja sérstaka áherslu á að styrkja getu íslenskra fyrirtækja til vera áfram leiðandi. Um þetta er einhugur í ríkisstjórninni enda höfum við hleypt af stokkunum vinnu við metnaðarfulla atvinnustefnu fram til ársins 2035. Til að samhæfa allar okkar aðgerðir styðja við kraftmikið íslenskt atvinnulíf. Þannig nýtum við tækifærin saman.