Ræða haldin á UPPBROT 2026 – Ráðstefnu Samtaka verslunar og þjónustu 12. mars 2026

Kæru gestir,

Það er mér ánægja að ávarpa ykkur við setningu þessarar árlegu ráðstefnu Samtaka verslunar og þjónustu, sem ber heitið UPPBROT. Í ár er sjónum beint að þeim umbreytingum sem móta verslun og þjónustu á Íslandi í dag, með þrjú lykilþemu í forgrunni:
Tími, tækni, tilgangur.
Ég fagna þessu framtaki SVÞ enda er mikilvægt að við stöldrum við af og til, brjótum upp hlutina og nálgumst þá frá nýrri átt. Uppbrot og umbreyting er sitthvor hliðin á sama peningnum.

Við lifum sannarlega á tímum mikilla breytinga og umróts á nær öllum sviðum samfélagsins og daglegs lífs. Ég nefni hér tækniþróun, gervigreind, netverslun og alþjóðasamskipti sem fjögur nærtæk dæmi.
Í breytingum felast jafnt tækifæri sem áskoranir og það reynir á styrkeika okkar, veikleika og aðlögunarhæfni. Ef við horfum á verslunar- og þjónustugreinar þá getum við spurt okkur hvað við getum gert til að nýta nýja tækni af skynsemi, efla mannauðinn og skapa sjálfbæran og árangursríkan rekstur? Getum við haft áhrif á, eða reynt að stýra þessum umbreytingum í rétta átt?
Getum við hagnýtt tækniþróun til að losna úr hjólförum dagsins? Til dæmis með því að nota gervigreind og sjálfvirkni í auknum mæli til að styrkja rekstur og bæta þjónustu, án þess að gleyma því mannlega?
Þetta eru stórar spurningar og á ráðstefnunni hér í dag verður þetta allt krufið til mergjar með metnaðarfullri dagskrá.

Ágætu gestir,
Verslun og þjónusta á Íslandi, hefur tekið miklum breytingum undanfarin misseri.
Nýjustu tölur frá Rannsóknasetri verslunarinnar sýna að erlend netverslun Íslendinga jókst verulega í desember síðastliðnum og á árinu 2025 í heild.
Þannig nam velta vegna kaupa einstaklinga í erlendri netverslun rúmum 4,2 milljörðum króna í desember í fyrra, sem er það mesta sem sést hefur frá upphafi mælinga. Það er jafnframt rúmlega 20% aukning frá desember 2024.
Á árinu 2025 nam erlend netverslun alls 34,5 milljörðum króna, sem jafngildir 15% aukningu frá fyrra ári. Samkvæmt Rannsóknasetrinu eru enn engin merki um að þessi þróun sé að ná hámarki og bendir því margt til að umfang erlendrar netverslunar muni halda áfram að vaxa á næstu árum.

Á næstu vikum mun Rannsóknasetur verslunarinnar jafnframt gefa út skýrsluna „Erlend netverslun 2025“, þar sem nánar verður rýnt í þróunina og hvaða vörur Íslendingar keyptu helst frá erlendum netverslunum á liðnu ári.
Þetta er ekki einangruð þróun heldur á það sama við í helstu nágrannalöndum okkar. Heimur verslunar og þjónustu er að breytast, og hann breytist hratt. Við þurfum að bregðast við þessum breytta heimi – og í því samhengi vil ég nefna frumvarp til nýrra heildarlaga á sviði markaðssetningar sem ég mælti fyrir í nóvember og er nú í meðförum Alþingis.
Eins og þið þekkið mætavel hafa aukin netviðskipti og tækniþróun síðustu ára gert atvinnurekendum kleift að markaðssetja sig með sífellt nýjum aðferðum. Þetta hefur meðal annars valdið óvissu fyrir bæði atvinnurekendur og neytendur um hvaða viðskiptahættir séu heimilir og hverjir ekki.

Reynslan af gildandi markaðssetningarlögum hefur einnig leitt í ljós að lögin virka um margt brotakennd og óaðgengileg – og er í raun löngu tímabært að taka þau til gagngerrar endurskoðunar.
Markmið frumvarpsins er í fyrsta lagi að tryggja að virka samkeppni og góða neytendavernd sem tekur mið af tækniþróun undanfarinna ára. Í öðru lagi eiga lögin að vera einföld, skýr, aðgengileg og tæknihlutlaus og þannig að þau leggi ekki óþarfa byrðar á atvinnulífið. Í þriðja lagi er markmiðið að tryggja eins og kostur er að ákvæði laganna sem innleiða Evrópureglugerðir endurspegli einungis þær EES-skuldbindingar sem eiga við og að gætt sé samræmis við orðalag þeirra.
Kæru gestir,
Á þessum umbreytingatímum reynir á aðlögunarhæfni okkar og samkeppnishæfni landsins. Ef við ætlum að ná árangri þurfum við að stilla saman strengi – og á þeim nótum langar mig aðeins til að ræða mótun atvinnustefnu fyrir Ísland sem ríkisstjórnin setti af stað nú á haustmánuðum.

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins var sett á oddinn að móta atvinnustefnu fyrir Ísland, sem stuðlar að sjálfbærum vexti atvinnugreina og aukinni framleiðni.
Í samræmi við þessar áherslur hefur undanfarna mánuði verið unnið að gerð atvinnustefnu fyrir Ísland. Drög að þeirri atvinnustefnu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda í nóvember sl., ásamt stöðugreiningu um þróun efnahags- og atvinnulífs 2010-2024, þar sem dregin eru fram lykilviðfangsefni og áskoranir.
Á grundvelli þeirra draga sem kynnt hafa verið, er sem stendur verið að vinna að aðgerðaráætlun með skilgreindum aðgerðum sem styðja við áherslur atvinnustefnu og markmið.
Einnig hefur verið skipað atvinnustefnuráð, en hlutverk ráðsins er að veita stjórnvöldum ráðgjöf um mótun, áherslur og framkvæmd atvinnustefnu Íslands.
Byggt á þeirri vinnu sem átt hefur sér stað er stefnt að því að gefa út endanlega atvinnustefnu, ásamt aðgerðaáætlun hennar, innan fárra vikna.

Þau lykilviðfangsefni og þær áskoranir sem stjórnvöld eru að bregðast við með atvinnustefnu fyrir Ísland eru m.a. eftirfarandi:
• Hagvöxtur á mann hefur verið takmarkaður á undanförnum fimm árum og lakari á Íslandi en í helstu samanburðarlöndum – Brýnt er að snúa þessari þróun við.
• Lífskjör á Íslandi ráðast af árangri í útflutningi – Útflutningur er enn tiltölulega einhæfur og mikilvægt að stefna að kröftugum vexti fjölbreyttra útflutningsgreina sem ekki reiða sig á takmarkaðar auðlindir.
• Ísland nýtur góðs af mikilli atvinnuþátttöku og hagstæðri aldurssamsetningu íbúa – Ekki er hægt að gera ráð fyrir að það ástand vari til allrar framtíðar.
• Hagvöxtur sem drifinn er af fólksfjölgun skapar álag á opinbera þjónustu og alla helstu innviði – Mikilvægt er að stuðla að því að þróun atvinnulífs sé í jafnvægi við innviði og umhverfi.
• Til að verja lífskjör á Íslandi og sækja fram er mikilvægt að skapa umhverfi sem nærir vöxt þekkingargreina og fjölbreyttra útflutningsgreina með mikla framleiðni.

Atvinnustefnan er vaxtarplan til 2035 og er ætlað að styðja við framtíðarsýn stjórnvalda um verðmætasköpun sem er knúin af fjölbreyttum útflutningi sem byggir á nýsköpun og sjálfbærri nýtingu auðlinda.
Meginmarkmið stefnunnar er kröftugur vöxtur útflutnings sem byggir á atvinnugreinum með háa framleiðni.
Skýr atvinnustefna gerir ríkisstjórninni kleift að samhæfa aðgerðir stjórnvalda gagnvart atvinnulífi og veita fyrirsjáanleika, m.a. til fjárfestinga.
Atvinnustefnan mun styðja við áherslur stjórnvalda varðandi fjölbreytta atvinnuuppbyggingu um allt land, aukið áfallaþol íslensks efnahagslífs, hagnýtingu tækni, alþjóðlega samkeppnishæfni og samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda.
Varðandi áhrif á verslun og þjónustu, og framtíðarsýn um vinnumarkað, þá er atvinnustefnan tæki fyrir stjórnvöld til að styðja við hagvöxt og fjölbreytt störf í öllum landshlutum.

Hér vil ég sérstaklega nefna að í atvinnustefnunni verður lögð sérstök áhersla á færni til framtíðar. Raunvísindi, tæknigreinar, verkfræði og stærðfræði, svokallaðar STEM greinar, eru mikilvægur grunnur að nýsköpun og þróun nýrrar tækni. Í atvinnustefnu er lögð áhersla á að hlutfall háskólamenntaðra í STEM greinum hækki til að styðja við vöxt fjölbreyttra atvinnugreina. Mikil eftirspurn er á vinnumarkaði eftir færni og þekkingu á þessum sviðum og því er lögð áhersla á að mæta þeirri þörf með auknum tækifærum til menntunar á sviði STEM greina um land allt.
Jafnframt er lögð áhersla á að efla starfs -, iðn - og tæknigreinar og móta sveigjanlegar kennsluaðferðir í takti við þarfir samfélagsins.
Síðast en ekki síst er það síðan gervigreindin og mikilvægi hennar. Í atvinnustefnunni er komið inn á það að tryggja þarf færni til að nýta gervigreind á íslenskum vinnumarkaði á ábyrgan hátt, efla þekkingu á notkun hennar og fyrirbyggja misnotkun.

Kæru gestir,
Ef vel tekst til þá getur atvinnustefna fyrir Ísland, með skýrum tímasettum aðgerðum, stuðlað að auknum hagvexti á Íslandi, með fjölgun fjölbreyttra og vel launaðra starfa á landsvísu. Ég hvet ykkur til að taka þátt í þeirri vegferð.
Atvinnustefna snýst ekki um það að ríkið ætli að stýra öllu atvinnulífinu eða velja sigurvegara. Vöxtur og velgengni í einni atvinnugrein þarf ekki að koma niður á öðrum greinum, heldur þvert á móti. Fjöldi vaxtarsprota eru til staðar, bæði innan nýrra atvinnugreina sem og þeirra hefðbundnu. Atvinnustefnan snýr meðal annars að því að skapa skilyrði fyrir slíka sprota til að vaxa og dafna á eigin forsendum.

Þær áherslur sem verður að finna í atvinnustefnunni, og aðgerðaráætlun hennar, munu því styðja verslunar- og þjónustugreinar, meðal annars til að nýta nýja tækni af skynsemi, efla með því mannauð og skapa sjálfbæran og árangursríkan rekstur.
Verslunar- og þjónustugreinar verða þannig áfram mikilvæg kjölfesta í íslensku efnahagslífi .
Ég fagna því að við séum hér saman komin í dag, á UPPBROTI 2026, til að ræða saman um þær umbreytingar sem móta verslun og þjónustu á Íslandi í dag og þau tækifæri sem felast í þeim umbreytingum.
Ég óska ykkur alls hins besta og góðrar skemmtunar í dag.
Takk fyrir.